| YouTube Channel

द्वारावती (dvArAvatI)

 
शब्दसागरः
English
द्वारावती
f.
 (-ती) Dwārakā: see द्वारवती, &c.
Yates
English
द्वारावती (ती) 3.
f.
 Dwāraka.
Wilson
English
द्वारावती
f.
 (-ती) Dvāraka: see द्वारवती, &c.
Monier Williams Cologne
English
द्वारा-वती
f.
=
 °र-व्°,
VarP.
N.
 of Bangkok,
Inscr.
Apte Hindi
Hindi
द्वारावती
स्त्री*
 - -
द्वारका
L R Vaidya
English
dvArAvatI {% f. %} the same as द्वारका q.v.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वारावती,
स्त्री,
 (द्वाराणि प्रशस्तबहुलप्रतीहाराःसन्त्यत्र । द्वार + मतुप् मस्य वः । निपातनात्पूर्व्वदीर्घश्च ।) द्वारका । इति हेमचन्द्रः । ४ । ४६ ॥
“अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अव-न्तिका ।पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः ॥
एतास्तु पृथिवीमध्ये न गण्यन्ते कदाचन ।पुरी द्वारावती विष्णोः पाञ्चजन्योपरिस्थिता ॥
मुक्तिदा एताः सर्व्वाश्च एकत्र गणिताः सुरैः ।यानि यानि च क्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणिषट् ॥
”इति भूतशुद्धितन्त्रम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
द्वार(रा)वती स्त्री द्वाराणि चतुर्वर्णमोक्षद्वाराणि प्रश-स्तान्यत्र मतुप् मस्य वः संज्ञात्वेन वा पूर्वपददीर्घः ।सवद्रोपान्तिके श्रीवासुदेवनिर्मिते पुरीभेदे तत्पुरीनिर्माणप्रकारस्थानादिकं हरिवं० विस्तरती वर्णितं दिङ्-मात्रमत्रोच्यते ।“आनूपं सिन्धुराजस्य प्रपेदुर्यदुपुङ्गवाः । ते तत्ररमणीयेषु विषयेषु सुखप्रियाः । मुसुदुर्यादवाः सर्वेदेवाः स्वर्गगता यथा । पुरवास्तु विचिन्वन् स कृष्ण-स्तु परवीरहा । ददर्श विपुलं देशं सागरानूपशोभि-तम् । वाहनानां हितञ्चैव सिकताताम्रमृत्तिकम् ।पुरलक्षणसम्पन्नं कृतास्पदमिव श्रिया । सागरानिल-संवीजं सागराम्बुनिषेवितम् । विषयं सिन्धुराजस्यशोभितं पुरलक्षणैः । तत्र रैवतकोनाम पर्वतोनाति-दूरतः । मन्दरोदारशिखरः सर्वतोऽभिविराजते ।तत्रैकलव्यसंवासो द्रोणेनाध्युषितश्चिरम् । प्रभूत-पुरुषोपेतः सर्वरत्नसमाकुलः । विहारभूमिस्तत्रैवतस्य राज्ञः सुनिर्मिता । नाम्ना द्वारवती नाम स्वायताऽष्टापदोपमा । केशवेन मतिस्तत्र पुर्य्यर्थे विनि-वेशिता । निवेशं तत्र सैन्यानां रोचयन्ति स्म यादवाः ।तै रक्तसूर्य्ये दिवमे तत्र यादवपुङ्गवाः । सेनापालाश्चसञ्चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् । ध्रुवाय तत्र न्यवसत्केशवः सह यादवैः । देशे पुरनिवेशाय स यदुप्रवरो विभुः । तस्यास्तु विविधं नाम वास्तूनि चगदाग्रजः । निर्ममे पुरुषश्रेष्ठो मनसा यादवोत्तमः ।एवं द्वारावतीञ्चैव पुरीं प्राप्य सवान्धवाः” । हरिवं०११४ अ० । “इयं द्वारावती नाम पृथिव्यां निर्मितामया । भविष्यति पुरी रम्या शक्रस्येवामरावती ।तान्येवास्याः कारयिष्ये चिह्नान्यायतनानि च । चत्व-रान् राजमार्गांश्च समानन्तःपुराणि च । देवाइवात्र मोदन्तां वसन्तो विगतज्वराः । बाधमाना रि-पूनुग्रानुग्रसेनपुरोगमाः । गृह्यन्तां गृहवास्तूनि का-र्य्यन्तां त्रिकचत्वराः । मीयन्तां राजमार्गाश्च प्राका-रस्य च या गतिः । प्रेष्यन्तां शिल्पिमुख्या वै नियुक्तावेश्मकर्मसु । नियुज्यन्ताञ्च देशेषु प्रेष्यकर्मकराजनाः ।एवमुक्तास्तु यदवो गृहसंग्रहतत्पराः । यथा-निवेशं संहृष्टाश्चक्रुर्वास्तुपरिग्रहम् । सूत्रहस्तास्ततो-मानं चक्रुर्यादवपुङ्गवाः । पुण्येऽहनि महाराज!द्विजातीन् प्रतिपूज्य च । वास्तुदैवतकर्माणि विधि-नाऽकारयंस्ततः । स्थपतीनथ गोविन्दस्तत्रोवाचमहामतिः । अस्मदर्थे सुविहितं क्रियतामत्र मन्दिरम् ।विभक्तचत्वरपथं सुनिविष्टेष्टदैवतम् । ते तथेतिमहाबाहुमुक्त्वा स्थपतयस्तदा । दुर्गकर्मणि सम्भारानुप-लभ्य यथाविधि । यथान्यायं निर्ममिरे द्वाराण्यायत-नानि च । स्थानानि विदधुस्तस्यां ब्रह्मादीनां यथा-क्रमम् । अपामग्नेः सुरेशस्य वृषदोलूखलस्य च ।चातुर्द्देवानि चत्वारि द्वाराणि विदधुश्च ते । शुद्धाक्ष-मैन्द्रं भल्लाटं पुष्पदन्तं तथैव च । ते वेश्मसु युक्तेषुयादवेषु महात्मसु । पुर्य्याः क्षिप्रं प्रवेशार्थं चिन्तयामासमाधवः । तस्य दैवोत्थिता बुद्धिर्विमला क्षिप्रकारिणी ।पुर्य्याः सा वै प्रियकरी यदूनामभिवर्द्धिनी । शिल्पि-मुख्यस्तु देवानां प्रजापतिसुतः प्रभुः । विश्वकर्माखमत्या वै पुरीं संस्थापयिष्यति । मनसा समनुध्यायतस्यागमनकारणात् । त्रिदशाभिसुखः कृष्णो विविक्तेसमपद्यत । तस्मिन्नेव ततः काले शिल्प्याचार्य्यो महा-मतिः । विश्वकर्मा सुरश्रेष्ठः कृष्णस्य प्रमुखे स्थितः ।यदीच्छेत् सागरः किञ्चिदुत्स्रष्टुमिह तोयराट् ।ततः स्वायतलक्षण्या पुरी स्यात् पुरुषोत्तम! । एव-मुक्तस्ततः कृष्णः प्रागेव कृतनिश्चयः । सागरं सरितांनाथमुवाच वदतां वरः । समुद्र! दश च द्वे च योज-नानि जलाशये । प्रतिसंह्रियतामात्मा यद्यस्ति मयिमान्यता । अवकाशे त्वया दत्ते पुरीयं मामके बले ।पर्य्याप्तविषयारामा समग्रं विषहिष्यते । ततः कृष्णस्यवचनं श्रुत्वा नदनदीपतिः । समारुतेन योगेन उत्-ससर्ज्ज जलाशयम् । विश्वकर्मा ततः प्रीतः पुर्य्याःसंदृश्य वास्तु तत् । गीविन्दे चैव सम्मानं सागरः कृतवांस्तदा” हरिव० ११६ अ० ततो देवस्य लीलासंवरणा-नन्तरं तत्कलत्रादीनां ततोऽपगमने समुद्रेण तत्पुर्य्याःप्लावनं कृतम् तत्कथा भा० मौ० ७ अ० । “निर्यातेतु जने तस्मिन् सागरो मकरालयः । द्वारकां रत्न-सम्पूर्णां जलेनाप्लावयत्तदा । यद्यद्धि पुरुषव्याघ्रोभूमेस्तस्या व्यमुञ्चत । तत्तत् संप्लावयामास सलिलेन ससागरः । तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जनाः ।तूर्णात्तूर्णतरं जग्मुरहो दैवमथाब्रुवन्” “काशीकाञ्ची च मायाख्या त्वयोध्या द्वारवत्यपि । मथुरा-ऽवन्तिका चैव सप्त पुर्य्योऽत्र मोक्षदाः । श्रीशैलःमोक्षदः सर्वः केदारोऽपि ततोऽधिकः । श्रीशैलाच्चापिकेदारात् प्रयागं मोक्षदं परम् । प्रयागादपि तीर्था-ग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते । यथाऽविमुक्ते निर्वाणं न तथा-न्यत्र कुत्रचित् । अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च । काशीं प्राप्य विमुच्येत नान्यथा तीर्थको-टिभिः” काशी० ७ अ० निषिद्धमपि तप्तमुद्रादिधार-णञ्च तन्माहात्म्यकथनात् तत्र विहितं तन्नाम निर्व-चनञ्चोक्तं काशीख० ७ अ०“सप्तरात्रमुषित्वा तु ययौ द्वारावतीं प्रति । चतुर्णामपिवर्ण्णानां यत्र द्वाराणि सर्वतः । अतो द्वारवती-त्युक्ता विद्वद्भितत्त्ववेदिभिः । अस्थीन्यपि च जन्तूनांयत्र चक्राङ्कितान्यहो । किं चित्रं यत्र तत्र स्युःशङ्खचक्राङ्किताः करैः । अन्तकः शिक्षयत्येवं निज-दूतान् मुहुर्मुहुः । ते त्याज्या यैर्द्वारवत्या नामापि परि-गृह्यते । श्रीखण्डे क्व स आमोदः स्वर्णे वर्ण्णः क्वतादृशः । तत् पावित्रं क्व वै तीर्थे, तद्गोपीचन्दने यथा ।दूताः! शृणुत यद्भालं गोपीचन्दनलाञ्छितम् । ज्वल-दिन्धनवत् सोऽपि दूरे त्याज्यः प्रयत्नतः । तुलस्यलङ्कृताये ये तुलसीनामजापकाः । तुलसीवनमाला-ये ते त्याज्या दूरतोभटाः । पवित्राणां च सर्वेषांसुपवित्रा बलाधिका । तुलां स्यति यतस्तस्मात्तुलसीतिनिरुच्यते । युगे युगे द्वारवत्यारत्नानि परितोमूषन् ।अब्धीरत्नाकरोऽद्यापि लोकेषु परिगीयते । द्वारवत्यांम्रियन्तोये जन्तवः कालचोदिताः । चतुर्भुजाः स्युर्वैकुण्ठेते पीताम्बरधारिणः । तत्रापि सन्तर्प्य पितॄन् सहदेवर्षिमानवान् । तत्र तेषु च तीर्थेषु सस्नौ सर्वेषु तन्त्रितः”दीर्घे द्वारावती तत्रार्थे “अयोध्या मथुरा माया काशीकाञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्ष-दायिकाः । एतास्तु पृथिवीमध्ये न गण्यन्ते कदाचन ।पुरी द्वारावती विष्णोः प्राञ्चजन्योपरिस्थिता । मुक्तिदागणिता एताः सर्वाश्च मानिताः सुरैः । यानि कानि चक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि षट्” इति भूतशुद्धितन्त्रम् ।