| YouTube Channel

द्वारवती (dvAravatI)

 
शब्दसागरः
English
द्वारवती
f.
 (-ती) The city Dwārakā.
E.
 द्वार a door, and मतुप् poss. affix
also द्वारावती ।
Capeller Eng
English
द्वारवती
f.
N.
 of Kṛṣṇa's capital.
Yates
English
द्वार-वती (ती) 3.
f.
 The city
Dwāraka.
Wilson
English
द्वारवती
f.
 (-ती) The city Dvārakā.
E.
 द्वार a door, and मतुप् poss. affix
also द्वारावती.
Apte
English
द्वारवती [dvāravatī] द्वारावती [dvārāvatī], द्वारावती
=
 द्वारका q. v.
Apte 1890
English
द्वारवती, द्व रावती = द्वारका q. v.
Monier Williams Cologne
English
द्वार—वती
f.
N.
 of the capital of Kṛṣṇa,
MBh.
Hariv.
Benfey
English
द्वारवती द्वारवती, i. e. अवर +
वन्त् + ई,
f.
 The name of Kṛṣṇa's re-
sidence, Rām. 4, 43, 6.
Apte Hindi
Hindi
द्वारवती
स्त्री*
 - -
द्वारका
Shabdartha Kaustubha
Kannada
द्वारवती
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವಾರಕಾನಗರ /ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಧಾನನಗರ
निष्पत्तिः - > "मतुप्" । मस्य वः ।
व्युत्पत्तिः - > द्वाराणि चतुर्वर्णमोक्षाणि प्रशस्तान्यस्य
L R Vaidya
English
dvAravatI {% f. %} the same as द्वारका q.v.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Dvāravatī, n. of a city, said to be in the south, and residence of the god Mahādeva: Gv 〔218.6 ff.〕
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 द्वारका, अब्धिनगरी, द्वारवती, द्वारकानगरी, द्वारकापुरी
noun
काठियावाडप्रान्तस्य प्राचीना पवित्रा पुरी।
"द्वारका हिन्दुधर्मीयाणां चतुर्षु तीर्थेषु एकम्।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
द्वारवती द्वारका स्यान्निषधा तु नलस्य पूः ।
-wordlist-
द्वारवती (स्त्री), द्वारका (स्त्री), निषधा (स्त्री), नलपुर् (स्त्री)
Mahabharata
English
Dvāravatī, the capital of the Vṛshṇis (= Dvārakā). § 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 622, 625.--§ 71 (Ādivaṃśāvatāraṇap.): I, 61, 2272.--§ 159 (Pūruvaṃś.): I, 95, ††3830.--§ 244 (Rājyalābhap.): I, 207, 7595.--§ 253 (Haraṇāharaṇap.): I, 221, 8021.--§ 273 (Rājasūyārambhap.): II, 14, 632 (purīṃ, the Yādavas fled from Mathurā to D.).--§ 290 (Śiśupālavadhap.): II, 43, 1507.--§ 292 (Rājasūyikap.): II, 45, 1621 (purīṃ), 1626.--§ 320 (Saubhavadhop.): III, 15, 637 (purīṃ)
20, 785 (do.).--§ 358 (Tīrthayātrāp.): III, 82, 5007 (in D. is the tīrtha Piṇḍāraka).--§ 377 (Dhaumyatīrthak.): III, 88, 8349 (in the country of the Surāshṭras).--§ 511 (Draupadī-Satyabhāmās.): III, 235, 14733.--§ 549 (Pāṇḍavapr.): IV, 4, 85.--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 25, 876.--§ 554 (Sainyodyogap.): V, 6, 131.--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 60, 3370.--§ 617b (Brahmaśiras): X, 12, 617.--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII, 70, 3453 (when D. was being founded Nṛga was liberated)
72, 3544.-§ 773 (do.): XIII, 160, 7403.--§ 773d (Śiva): XIII, 161, 7494.--§ 781 (Aśvamedhikap.): XIV, 15, 392 (purīṃ), 397 (do.).--§ 783 (Anugītāp.): XIV, 52, 1521 (do.).-§ 785 (do.): XIV, 59, 1753 (do.)
84, 2478 (Vṛshṇivīrābhipālitāṃ).--§ 793 (Mausalap.): XVI, 4, †111 (purīṃ)
6, 167 (do., will be swallowed up by the ocean). Cf. Dvārakā, Kuśasthalī.
पुराणम्
English
द्वारवती / DVĀRAVATĪ. See under dvārakā.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वारवती,
स्त्री,
 (द्वाराणि सन्त्यत्र । यद्वा, चतु-र्वर्णानां मोक्षद्वाराणि सन्ति अत्रेति । द्वार +मतुप् । मस्य वः ।) द्वारका । इति त्रिकाण्ड-शेषः ॥
(यथा, हरिवंशे । १० । ३४ ।“कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्बारां मनोरमाम् ॥
”तथा च तत्रैव, --“चतुर्णामपि वर्णानां यत्र द्वाराणि सर्व्वतः ।अतो द्वारवतीत्युक्ता विद्बद्भिस्तत्त्ववेदिभिः ॥
”इयं हि पीठस्थानानामन्यतमा । अत्र भगवतीरुक्मिणीरूपेण विराजते । यथा, देवीभावते ।७ । ३० । ६९ ।“रुक्मिणी द्वारवत्यान्तु राधा वृन्दावने वने ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
द्वार(रा)वती स्त्री द्वाराणि चतुर्वर्णमोक्षद्वाराणि प्रश-स्तान्यत्र मतुप् मस्य वः संज्ञात्वेन वा पूर्वपददीर्घः ।सवद्रोपान्तिके श्रीवासुदेवनिर्मिते पुरीभेदे तत्पुरीनिर्माणप्रकारस्थानादिकं हरिवं० विस्तरती वर्णितं दिङ्-मात्रमत्रोच्यते ।“आनूपं सिन्धुराजस्य प्रपेदुर्यदुपुङ्गवाः । ते तत्ररमणीयेषु विषयेषु सुखप्रियाः । मुसुदुर्यादवाः सर्वेदेवाः स्वर्गगता यथा । पुरवास्तु विचिन्वन् स कृष्ण-स्तु परवीरहा । ददर्श विपुलं देशं सागरानूपशोभि-तम् । वाहनानां हितञ्चैव सिकताताम्रमृत्तिकम् ।पुरलक्षणसम्पन्नं कृतास्पदमिव श्रिया । सागरानिल-संवीजं सागराम्बुनिषेवितम् । विषयं सिन्धुराजस्यशोभितं पुरलक्षणैः । तत्र रैवतकोनाम पर्वतोनाति-दूरतः । मन्दरोदारशिखरः सर्वतोऽभिविराजते ।तत्रैकलव्यसंवासो द्रोणेनाध्युषितश्चिरम् । प्रभूत-पुरुषोपेतः सर्वरत्नसमाकुलः । विहारभूमिस्तत्रैवतस्य राज्ञः सुनिर्मिता । नाम्ना द्वारवती नाम स्वायताऽष्टापदोपमा । केशवेन मतिस्तत्र पुर्य्यर्थे विनि-वेशिता । निवेशं तत्र सैन्यानां रोचयन्ति स्म यादवाः ।तै रक्तसूर्य्ये दिवमे तत्र यादवपुङ्गवाः । सेनापालाश्चसञ्चक्रुः स्कन्धावारनिवेशनम् । ध्रुवाय तत्र न्यवसत्केशवः सह यादवैः । देशे पुरनिवेशाय स यदुप्रवरो विभुः । तस्यास्तु विविधं नाम वास्तूनि चगदाग्रजः । निर्ममे पुरुषश्रेष्ठो मनसा यादवोत्तमः ।एवं द्वारावतीञ्चैव पुरीं प्राप्य सवान्धवाः” । हरिवं०११४ अ० । “इयं द्वारावती नाम पृथिव्यां निर्मितामया । भविष्यति पुरी रम्या शक्रस्येवामरावती ।तान्येवास्याः कारयिष्ये चिह्नान्यायतनानि च । चत्व-रान् राजमार्गांश्च समानन्तःपुराणि च । देवाइवात्र मोदन्तां वसन्तो विगतज्वराः । बाधमाना रि-पूनुग्रानुग्रसेनपुरोगमाः । गृह्यन्तां गृहवास्तूनि का-र्य्यन्तां त्रिकचत्वराः । मीयन्तां राजमार्गाश्च प्राका-रस्य च या गतिः । प्रेष्यन्तां शिल्पिमुख्या वै नियुक्तावेश्मकर्मसु । नियुज्यन्ताञ्च देशेषु प्रेष्यकर्मकराजनाः ।एवमुक्तास्तु यदवो गृहसंग्रहतत्पराः । यथा-निवेशं संहृष्टाश्चक्रुर्वास्तुपरिग्रहम् । सूत्रहस्तास्ततो-मानं चक्रुर्यादवपुङ्गवाः । पुण्येऽहनि महाराज!द्विजातीन् प्रतिपूज्य च । वास्तुदैवतकर्माणि विधि-नाऽकारयंस्ततः । स्थपतीनथ गोविन्दस्तत्रोवाचमहामतिः । अस्मदर्थे सुविहितं क्रियतामत्र मन्दिरम् ।विभक्तचत्वरपथं सुनिविष्टेष्टदैवतम् । ते तथेतिमहाबाहुमुक्त्वा स्थपतयस्तदा । दुर्गकर्मणि सम्भारानुप-लभ्य यथाविधि । यथान्यायं निर्ममिरे द्वाराण्यायत-नानि च । स्थानानि विदधुस्तस्यां ब्रह्मादीनां यथा-क्रमम् । अपामग्नेः सुरेशस्य वृषदोलूखलस्य च ।चातुर्द्देवानि चत्वारि द्वाराणि विदधुश्च ते । शुद्धाक्ष-मैन्द्रं भल्लाटं पुष्पदन्तं तथैव च । ते वेश्मसु युक्तेषुयादवेषु महात्मसु । पुर्य्याः क्षिप्रं प्रवेशार्थं चिन्तयामासमाधवः । तस्य दैवोत्थिता बुद्धिर्विमला क्षिप्रकारिणी ।पुर्य्याः सा वै प्रियकरी यदूनामभिवर्द्धिनी । शिल्पि-मुख्यस्तु देवानां प्रजापतिसुतः प्रभुः । विश्वकर्माखमत्या वै पुरीं संस्थापयिष्यति । मनसा समनुध्यायतस्यागमनकारणात् । त्रिदशाभिसुखः कृष्णो विविक्तेसमपद्यत । तस्मिन्नेव ततः काले शिल्प्याचार्य्यो महा-मतिः । विश्वकर्मा सुरश्रेष्ठः कृष्णस्य प्रमुखे स्थितः ।यदीच्छेत् सागरः किञ्चिदुत्स्रष्टुमिह तोयराट् ।ततः स्वायतलक्षण्या पुरी स्यात् पुरुषोत्तम! । एव-मुक्तस्ततः कृष्णः प्रागेव कृतनिश्चयः । सागरं सरितांनाथमुवाच वदतां वरः । समुद्र! दश च द्वे च योज-नानि जलाशये । प्रतिसंह्रियतामात्मा यद्यस्ति मयिमान्यता । अवकाशे त्वया दत्ते पुरीयं मामके बले ।पर्य्याप्तविषयारामा समग्रं विषहिष्यते । ततः कृष्णस्यवचनं श्रुत्वा नदनदीपतिः । समारुतेन योगेन उत्-ससर्ज्ज जलाशयम् । विश्वकर्मा ततः प्रीतः पुर्य्याःसंदृश्य वास्तु तत् । गीविन्दे चैव सम्मानं सागरः कृतवांस्तदा” हरिव० ११६ अ० ततो देवस्य लीलासंवरणा-नन्तरं तत्कलत्रादीनां ततोऽपगमने समुद्रेण तत्पुर्य्याःप्लावनं कृतम् तत्कथा भा० मौ० ७ अ० । “निर्यातेतु जने तस्मिन् सागरो मकरालयः । द्वारकां रत्न-सम्पूर्णां जलेनाप्लावयत्तदा । यद्यद्धि पुरुषव्याघ्रोभूमेस्तस्या व्यमुञ्चत । तत्तत् संप्लावयामास सलिलेन ससागरः । तदद्भुतमभिप्रेक्ष्य द्वारकावासिनो जनाः ।तूर्णात्तूर्णतरं जग्मुरहो दैवमथाब्रुवन्” “काशीकाञ्ची च मायाख्या त्वयोध्या द्वारवत्यपि । मथुरा-ऽवन्तिका चैव सप्त पुर्य्योऽत्र मोक्षदाः । श्रीशैलःमोक्षदः सर्वः केदारोऽपि ततोऽधिकः । श्रीशैलाच्चापिकेदारात् प्रयागं मोक्षदं परम् । प्रयागादपि तीर्था-ग्र्यादविमुक्तं विशिष्यते । यथाऽविमुक्ते निर्वाणं न तथा-न्यत्र कुत्रचित् । अन्यानि मुक्तिक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि च । काशीं प्राप्य विमुच्येत नान्यथा तीर्थको-टिभिः” काशी० ७ अ० निषिद्धमपि तप्तमुद्रादिधार-णञ्च तन्माहात्म्यकथनात् तत्र विहितं तन्नाम निर्व-चनञ्चोक्तं काशीख० ७ अ०“सप्तरात्रमुषित्वा तु ययौ द्वारावतीं प्रति । चतुर्णामपिवर्ण्णानां यत्र द्वाराणि सर्वतः । अतो द्वारवती-त्युक्ता विद्वद्भितत्त्ववेदिभिः । अस्थीन्यपि च जन्तूनांयत्र चक्राङ्कितान्यहो । किं चित्रं यत्र तत्र स्युःशङ्खचक्राङ्किताः करैः । अन्तकः शिक्षयत्येवं निज-दूतान् मुहुर्मुहुः । ते त्याज्या यैर्द्वारवत्या नामापि परि-गृह्यते । श्रीखण्डे क्व स आमोदः स्वर्णे वर्ण्णः क्वतादृशः । तत् पावित्रं क्व वै तीर्थे, तद्गोपीचन्दने यथा ।दूताः! शृणुत यद्भालं गोपीचन्दनलाञ्छितम् । ज्वल-दिन्धनवत् सोऽपि दूरे त्याज्यः प्रयत्नतः । तुलस्यलङ्कृताये ये तुलसीनामजापकाः । तुलसीवनमाला-ये ते त्याज्या दूरतोभटाः । पवित्राणां च सर्वेषांसुपवित्रा बलाधिका । तुलां स्यति यतस्तस्मात्तुलसीतिनिरुच्यते । युगे युगे द्वारवत्यारत्नानि परितोमूषन् ।अब्धीरत्नाकरोऽद्यापि लोकेषु परिगीयते । द्वारवत्यांम्रियन्तोये जन्तवः कालचोदिताः । चतुर्भुजाः स्युर्वैकुण्ठेते पीताम्बरधारिणः । तत्रापि सन्तर्प्य पितॄन् सहदेवर्षिमानवान् । तत्र तेषु च तीर्थेषु सस्नौ सर्वेषु तन्त्रितः”दीर्घे द्वारावती तत्रार्थे “अयोध्या मथुरा माया काशीकाञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्ष-दायिकाः । एतास्तु पृथिवीमध्ये न गण्यन्ते कदाचन ।पुरी द्वारावती विष्णोः प्राञ्चजन्योपरिस्थिता । मुक्तिदागणिता एताः सर्वाश्च मानिताः सुरैः । यानि कानि चक्षेत्राणि काशीप्राप्तिकराणि षट्” इति भूतशुद्धितन्त्रम् ।
Capeller
German
द्वारवती
f.
 N. der Residenz Kṛṣṇa's.