| YouTube Channel

द्वारका (dvArakA)

 
Apte 1890
English
द्वार(रि)का N. of the capital of Kṛṣṇa on the western point of Gujarāth
(for a description of Dvārakā, see Śi. 3. 33-63)
Comp.
ईशः,
नाथः,
पतिः epithets of Kṛṣṇa.
द्वारका See under सौराष्ट्र्.
Monier Williams Cologne
English
द्वारका a
f.
 ‘many-gated’,
N.
 of the capital of Kṛṣṇa (on the western point of Gūjarāt, supposed to have been submerged by the sea),
MBh.
Hariv.
Pur.
&c.
 (f(इका). id.,
L.
RTL.
 55, 1
113
400, 2)
द्वारका b
f.
 of prec.
Apte Hindi
Hindi
द्वारका
स्त्री*
 - द्वार + कै + क
गुजरात के पश्चिमी किनारे पर स्थित कृष्ण की राजधानी
द्वारका
स्त्री*
 - -
दे० ‘सौराष्ट्र’ के अन्तर्गत।
Shabdartha Kaustubha
Kannada
द्वारका
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವಾರಕಾನಗರ /ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ಪ್ರಧಾನನಗರ
निष्पत्तिः - > कै (शब्दे) - "कः" (३-२-३)
व्युत्पत्तिः - > प्रशस्तेन द्वारेण कायति
L R Vaidya
English
dvAra(ri)kA {% f. %} Name of the capital of Kṛishṇa (on the western point of Gujarāt).
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 द्वारका, अब्धिनगरी, द्वारवती, द्वारकानगरी, द्वारकापुरी
noun
काठियावाडप्रान्तस्य प्राचीना पवित्रा पुरी।
"द्वारका हिन्दुधर्मीयाणां चतुर्षु तीर्थेषु एकम्।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
द्वारवती द्वारका स्यान्निषधा तु नलस्य पूः ।
-wordlist-
द्वारवती (स्त्री), द्वारका (स्त्री), निषधा (स्त्री), नलपुर् (स्त्री)
Mahabharata
English
Dvārakā, the capital of the Vṛshṇis (= Dvāravatī). § 41 (Anukram.): I, 1, †149.--§ 11 (Parvasaṅgr.): I, 2, 400, 428 (purīṃ).--§ 251 (Arjunavanavāsap.): I, 218, 7899, 7901 (ºvāsinaḥ).--§ 252 (Subhadrāharaṇap.): I, 220, 7937, 7939 (purīṃ).--§ 262 (Bhagavadyāna): II, 2, 49, 51 (C. has Dvārikāṃ).--§ 272 (Rājasūyārambhap.): II, 13, 553 (ºvāsinaṃ Kṛshṇaṃ).--§ 291 (Śiśupālavadhap.): II, 45, 1567 (had been burnt by Śiśupāla).--§ 292 (Rājasūyikap.): II, 45, 1611, 1615 (purī), 1617.--§ 299 (Dyūtap.): II, 68, 2291 (ºvāsin Kṛshṇa).--§ 305 (Anudyūtap.): II, 79, 2606 (Kṛshṇa Dºvāsin).--§ 317b (Kṛshṇa Vāsudeva): III, 12, 493 (Kṛshṇa will submerge D. in the ocean).--§ 318 (Arjunābhigamanap.): III, 13, 597, 611.--§ 319 (Saubhavadhop.): III, 14, 618.--§ 320 (do.): III, 15, 658
16, 665, 686 (ºvāsi tad balaṃ)
19, 776
20, 778, 779 (ºopavanāni)
21, 830, 832, 834
22, 874.--§ 321 (do.): III, 22, 896.--§ 554 (Sainyodyogap.): V, 5, 101
7, 130, 133 (purīṃ), 135.-§ 592 (Saṃśaptakavadhap.): VII, 23, 1018 (Sāraṅgadhvaja had wished to destroy D.).--§ 599 (Jayadrathavadhap.): VII, 110, 4198 (had been visited by Yudhishṭhira on his tīrthayātrā).--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 35, 1985.-§ 615 (Baladevatīrthayātrā): IX, 54, 3071.--§ 615 (Gadāyuddhap.): IX, 60, 3369.--§ 617 (Aishīkap.): X, 12, 616, 639 (ºvāsibhiḥ).--§ 621 (Rājadh.): XII, 1, 16 (ºvāsinī, i.e. Subhadrā, differently Nīl. and PCR.).--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12955 (Kuśasthalīṃ, there Kṛshṇa Vāsudeva will take up his residence), 12965 (ºāyāḥ…karishye pralayaṃ ghoraṃ ātmajñānābhisaṃvṛtaṃ, sc. as Kṛshṇa Vāsudeva, says Nārāyaṇa, cf. III, 493).--§ 746 (Ānuśāsanik.): XIII, 64, 3254.--§ 768b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 147, 6841.--§ 768 (Ānuśāsanik.): XIII, 148, 6888.--§ 781 (Aśvamedhikap.): XIV, 15, 403.--§ 782 (Anugītāp.): XIV, 16, 413.--§ 783 (do.): XIV, 52, 1500.--§ 784 (do.): XIV, 53, 1536.-§ 784b (Uttaṅka): XIV, 55, 1600.--§ 785 (Anugītāp.): XIV, 59, 1752
86, 2561 (ºvāsī).--§ 793 (Mausalap.): XVI, 1, 15
3, 57
5, 136, 142, 144
7, 196 (ºvāsinaḥ), 217 (the ocean flooded D.), 219 (ºvāsinaḥ), 252 (ºvāsinaḥ).-§ 794 (Mahāprasthānikap.): XVII, 1, 45 (sāgareṇa pariplutāṃ). Cf. Dvāravatī, Kuśasthalī.
पुराणम्
English
द्वारका / DVĀRAKĀ. (dvāravatī
DVĀRĀVATĪ). The place where the capital of śrī kṛṣṇa stood.1) General information. The King jarāsandha was the enemy of the Yādavas. To save themselves from the attack of jarāsandha, the Yādavas united themselves under śrī kṛṣṇa, and built a strong city in the western islands. That beautiful city was called dvārakā. kuśasthalī, is another name of this city. The beautiful mountain raivataka stood as a fortress round the city which was so strongly built that it was not possible even for the gods to enter it. Even women could fight sitting inside the forts. The fortress raivataka was three yojanas long. In each yojana three divisions of the army were camped. In each yojana there were hundred doors, with a strong army to guard each of them. (M.B. Sabhā Parva, Chapter 14).2) śrī kṛṣṇa in dvārakā. dvārakā was the abode of Śrī kṛṣṇa. It excelled even amarāvatī in beauty. There was an efficient council of the leaders of the Yādavas. dāśārhī was the name of that council. Many yādava leaders śrī kṛṣṇa, balabhadra and other luminaries attended the council. The royal palace was as luminous as the Sun and the Moon. dvārakā was built by viśvakarmā. There were ditches on the four sides of dvārakā. There were four beautiful parks called nandana, miśraka caitraratha and Vaibhrāja. The mountain raivata acted as the eastern rampart of the city. three other mountains, Veṇumanda on the North, sukakṣa on the west and latāveṣṭa on the south acted as natural forts. On the east of the city there was a beautiful lake. The city had fifty main gates to which sharp machine rockets, big iron wheels etc. were fitted for protection. It had an area of 96 yojanas (leagues). (M.B. Sabhā Parva, Chapter 38, Dākṣiṇātya pāṭha).3) Other details. (1) arjuna visited dvārakā in the course of his pilgrimage. It was then and there that he married subhadrā. (M.B. Ādi Parva, 3 Chapters from 217).(2) The King of sālva attacked dvārakā. The Yādavas drove him back. (M.B. Vana Parva, Chapter 15).(3) dvārakā is a city, procuring beatitude. There is a bath known as piṇḍāraka which is pure and divine. (M.B. Vana Parva, Chapter 82, Stanza 65).(4) It was at piṇḍāraka that nṛga, a chameleon attained beatitude. (M.B. anuśāsana parva, Chapter 70, Stanza 7).(5) It was here that the pestle of iron, which proved the cause of destruction of the Yādavas, came out of the stomach of sāmba. (M.B. Mausala Parva, Chapter 1).(6) After the death of śrī kṛṣṇa this city was swept over by the sea. (M.B. Mausala Parva, Chapter 7, Stanza 41).4) Modern view. According to the modern researchers dvārakā was situated in the sea to the west of Gujarat. There is a small locality near the sea, still called dvārakā, and the principal occupation of the people of this place still is cattle-rearing, and trading in milk. They claim to be the descendants of the family of Śrī kṛṣṇa.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वारका,
स्त्री,
 (द्वारेण बहुना प्रशस्तेन च प्रती-हारेण कायतीति । कै + कः । स्त्रियां टाप् ।)स्वनामख्यातपुरी । तत्पर्य्यायः । द्वारावती २द्वारवती ३ वनमालिनी ४ द्वारिका ५ अब्धि-नगरी ६ द्वारकः ७ । इति शब्दरत्नावली ॥
(यथा, हरिवंशे । १३२ । ४६ ।“सत्यकं प्रेषयामास द्वारकां द्वारमालिनीम् ॥
”)तस्या निर्म्माणप्रकारो यथा, --श्रीकृष्ण उवाच ।“हे समुद्र महाभाग ! स्थलञ्च शतयोजनम् ।देहि मे नगरार्थञ्च पश्चाद्दास्यामि निश्चितम् ॥
नगरं कुरु हे कारो त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ।रमणीयञ्च सर्व्वेषां कमनीयञ्च योषिताम् ॥
वाञ्छितञ्चापि भक्तानां वैकुण्ठसदृशं परम् ।सर्व्वेषामपि स्वर्गाणां परं परमभीप्सितम् ॥
दिवानिशं खगश्रेष्ठ ! सन्निधौ विश्वकर्म्मणः ।स्थितिं कुरु महाभाग ! यावन्निर्म्माति द्वारकाम् ॥
विश्वकारुरुवाच ।द्बारकाञ्च किमाकारां करोमि जगतां विभो ! ।कथयस्व महाभाग ! निर्म्माणक्रममीश्वर ! ॥
भगवानुवाच ।शतयोजनपर्य्यन्तं नगरं मुमनोहरम् ।पद्मरागैर्मरकतैरिन्द्रनीलैरनुत्तमैः ॥
रुचकैः पारिभद्रैश्च पालङ्कैश्च स्यमन्तकैः ।गन्धकैर्गालिमैश्चैव चन्द्रकान्तादिभिस्तथा ॥
सूर्य्यकान्तादिभिश्चैव पुत्त्रैश्च स्फटिकाकृतैः ।हरिद्वर्णैश्च मणिभिः श्यामैर्गौरमुखैश्च वै ॥
गोरोचनाभैः पीतैश्च दाडिम्बबीजरूपकैः ।पद्मबीजनिभैश्चैव नीलैः कमलवर्णकैः ॥
मणिभिः कज्जलाकारैरुज्ज्वलैश्च परिष्कृतैः ।श्वेतचम्पकवर्णाभैस्तप्तकाञ्चनसन्निभैः ॥
स्वर्णमूल्यशतगुणैरीषद्रक्तैश्च रूपकैः ।गरिष्ठैश्च वरिष्टैश्च मणिश्रेष्ठैश्च पूजितैः ॥
यथाविधानं यद्योग्यं यत्र यद्युक्तमीप्सितम् ।मणीनां हरणञ्चैव यक्षसंघा हिमालयात् ॥
दिवानिशं करिष्यन्ति यावन्निर्म्माणपूर्व्वकम् ।यक्षैश्च सप्तभिर्लक्षैः कुवेरप्रेरितैरपि ॥
वेताललक्षैः कुष्माण्डलक्षैः शङ्करयोजितैः ।दानवैर्ब्रह्मरक्षोभिः शैलकन्यानियोजितैः ॥
कुरु दिव्यञ्च पत्नीनां सहस्राणाञ्च षोडश ।अन्यपत्नीजनस्यापि चाष्टाधिकशतस्य च ॥
शिविरं परिखायुक्तमुच्चैः प्राकारवेष्टितम् ।युक्तं द्वादशसारञ्च सिंहद्बारपुरस्कृतम् ॥
युक्तं चित्रैर्विचित्रैश्च कृत्रिमैश्च कवाटकैः ।निषिद्धवृक्षरहितं प्रसिद्धैश्च पुरस्कृतम् ॥
सुलक्षणं चन्द्रवेधं प्राङ्गनञ्च तथैव च ।यदूनामाश्रमं दिव्यं किङ्कराणान्तथैव च ॥
सर्व्वप्रसिद्धं निलयमुग्रसेनस्य भूभृतः ।आश्रमं सर्व्वतोभद्रं वसुदेवस्य मत्पितुः ॥
कथितः लोकशिक्षार्थं कुरु काष्ठं विना पुरीम् ।शुभक्षणञ्चाप्यधुना गच्छ वत्स ! यथासुखम् ॥
विश्वकर्म्मा हरिं नत्वा जगाम पक्षिणा सह ।सुमुद्रस्य समीपञ्च वटमूलं मनोहरम् ॥
सुष्वाप्र तत्र नक्तञ्च कारुश्च पक्षिणा सह ।स्वप्ने द्वारवतीं रम्यां ददर्श गरुडस्तथा ॥
यत्किञ्चित् कथितः कारुः कृष्णेन परमात्मना ।तदेव लक्षणं सर्व्वं ददर्श नगरे मुने ! ॥
कारुं हसन्ति स्वप्ने च सर्व्वे ते शिल्पकारिणः ।गरुडं गरुडाश्चान्ये बलवन्तश्च पक्षिणः ॥
बुद्ध्वा ददर्श मरुडो विश्वकर्म्मा च लज्जितः ।अतीव द्वारकां रम्यां शतयोजनविस्तृताम् ॥
ब्रह्मादीनाञ्च नगरं विजित्य च विराजिताम् ।तेजसाच्छादितां सूर्य्यं रत्नानाञ्च परिष्कृताम् ॥
वासुदेव उवाच ।पैतृकीतीर्थतुल्या सा किं तीर्थं द्वारकापरम् ।सर्व्वतीर्थपरा श्रेष्ठा द्वारका बहुपुण्यदा ॥
यस्याः प्रवेशमात्रेण नराणां जन्मखण्डनम् ॥
दानञ्च द्वारकायाञ्च श्राद्धञ्च देवपूजनम् ।चतुर्गुणञ्च तीर्थानां गङ्गादीनाञ्च भूमिप ! ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
द्वारका स्त्री प्रशस्तेन द्वारेण कायते कै--क टाप् धातुस्थकपूर्बत्वात् न अत इत्त्वम् । द्वारवत्याम् पुर्य्या द्वारवतीशब्देदृश्यम् “पैवृकी तीर्थतुल्या सा किं तीर्थं द्वारका प-रम् । सर्वतीर्थपरा श्रेष्ठा द्वारका बहुपुण्यदा । यस्याःप्रवेशमात्रेण नराणां जन्मखण्डनम् । दानञ्च द्वारकायाञ्च श्राद्धञ्च देवपूजनम् । चतुर्गुणञ्च तीर्थानां गङ्गा-दीनाञ्च भूमिप!” ब्रह्मवै० श्रीकृष्णजन्मखण्डे ।