| YouTube Channel

द्वापरः (dvAparaH)

 
Apte
English
द्वापरः [dvāparḥ] रम् [ram], रम् [द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो˚ Tv.]
N.
 of the third Yuga of the world
Ms.*
 9.31
अष्टौ शत- सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । चतुःषष्टिः सहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् ॥ Matsya
P.
The side of a die marked with two points.
Doubt, suspense, uncertainty.
A kind of deity
द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्
Mb.
 * 18.5.21
N.*
 13.37.
Apte 1890
English
द्वापरः
रं [द्वाभ्यां सत्यत्रेतयुगाभ्यां परः पृषो° Tv.] 1 N. of the third Yuga of the world
Ms. 9. 301.
2 The side of a die marked with two points.
3 Doubt, suspense, uncertainty.
Apte Hindi
Hindi
द्वापरः
पुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
विश्व का तृतीय युग
द्वापरः
पुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
पासे का वह पार्श्व जिस पर ’दो’ की संख्या अंकित है
द्वापरः
पुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
"संदेह, शशोपंज, अनिश्चितता"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 संशयः, संशीतिः, सन्देहः, संदेहः, शङ्का, वितर्कः, आशङ्का, विकल्पः, भ्रान्तिः, विभ्रमः, द्वैधीभावः, अनुपन्यासः, विचिकित्सा, द्वापरः
noun
एकधर्म्मिकविरुद्धभावाभावप्रकारकं ज्ञानम्।
"रामस्य वचने मम संशयः अस्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: द्वापरः
Root: द्वापर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ द्वापरयुगम्
Meaning(s):
⇒ Dwapara yuga
Shloka(s):
2|1|92|1 ► द्वापरे यज्ञियाग्नेयौ पुण्यो झर्झरकः कलिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|92|1 ⇢ द्वापरः (द्वापर) (पुं) ⇒ Dwapara yuga ⇒ द्वापरयुगम्
➠ 2|1|92|1 ⇢ यज्ञियः (यज्ञिय) (पुं) ⇒ Dwapara yuga ⇒ द्वापरयुगम्
➠ 2|1|92|1 ⇢ आग्नेयः (आग्नेय) (पुं) ⇒ Dwapara yuga ⇒ द्वापरयुगम्
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मन्वन्तरम्
जातिः ➡ कालः
उपाधि ➡ समूहः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वापरः,
पुं,
 (द्वयोर्विषययोः परस्तत्पर आसक्तःइत्यर्थः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) सन्देहः ।(द्वौ सत्यत्रेतायुगौ परौ श्रेष्ठौ यस्मात् ।) युग-विशेषः । इत्यमरः । ३ । ३ । १६१ ॥
तद्युग-परिमाणं यथा, --“अंष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु ।चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् ॥
”८६४, ००० ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --“अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः ।तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ॥
द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या ।परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा विप्रणश्यति ॥
ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः ।लोभो भृतिर्बणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ॥
प्रध्वंसश्चव वर्णानां कर्म्मणाञ्च विपर्य्ययः ।यज्ञे वधः पशोर्दण्डो मानो दर्पः क्षमा बलम् ॥
तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः ।आद्ये कृते न धर्म्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तितः ॥
द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः ।वर्णानां द्वापरे ध्वंसः संक्षीतन्ते तथाश्रमाः ॥
द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतौ स्मृतौ ।द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते ॥
अनिश्चयोऽधिगमनाद्धर्म्मतत्त्वं न विद्यते ।धर्म्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते ॥
परस्परविभिन्नैस्तैर्दृ ष्टीनां विभ्रमेण तु ।ततो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम् ॥
एकं वेदं हि वै व्यासः संहृत्य तु पुनः पुनः ।संक्षेपादायुषश्चैव दृश्यते द्वापरे त्विह ।वेदश्चैकश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ॥
ऋषिपुत्त्रैः पुनर्भेदाद्भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः ।मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्य्ययैः ॥
संहिता ऋग्यजुःसाम्नां सहितास्तैः श्रुतर्षिभिः ।सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित् क्वचित् ॥
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च ।अन्ये तु प्रस्थितास्ते वै केचिन्न प्रत्यवस्थिताः ॥
द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः सुदर्शनैः ।एवमाध्वर्य्यवं पूर्व्वमासीद्द्वैधं ततः पुनः ॥
प्तामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम् ।आध्वर्य्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम् ॥
तथैवाथर्व्वणां साम्नां विकलैः स्वस्य संक्षयैः ।व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः ॥
द्वापरे सन्निवृत्तास्ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ ।तेषां विपर्य्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः ॥
अवृष्टिमरणञ्चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः ।वाङ्मनःकर्म्मभिर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः ।निर्व्वेदाज्जायते तेषां दुःखं मोक्षविचारणा ।विचारणायां वैराग्यं दैराग्याद्दोषदर्शनम् ॥
दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिश्च जायते ।तेषां मेधाविनां पूर्व्वमाद्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे ।उत्पद्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः ॥
आयुर्व्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च ।अर्थशास्तविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् ॥
प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् ।स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक् ॥
द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् ।मनका कर्म्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति ॥
द्बापरः सर्व्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृतः ।लोभो भृतिर्बणिग्युद्धन्तत्त्वानामविनिश्चयः ॥
वेदशास्त्रप्रणयनं धर्म्माणां सङ्करस्तथा ।वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च ॥
पूर्णे वर्षसहस्रे द्बे परमायुस्तदा नृणाम् ।निःशेषे द्वापरे तस्मिन् तस्य सन्ध्या तु पादतः ॥
गुणहीनाश्च तिष्ठन्ति धर्म्मस्य द्वापरस्य तु ।तथैव सन्ध्यापादेव अंशस्तस्य प्रतिष्ठितः ॥
”इति मत्स्यपुराणे १२० अध्यायः ॥