| YouTube Channel

द्वापर (dvApara)

 
शब्दसागरः
English
द्वापर
m.
 (-रः)
1. The third of the four Yugas or great periods, compris-
ing 864, 000 years.
2. The age personified as a god.
3. Doubt, un-
certainty.
E.
 द्वा for द्वि two, पर after.
Capeller Eng
English
द्वाप॑र
m.
 the Two-side of the die
N.
 of the third age
of the world.
द्वा°पर॑
m.
 the Two-side of the die
N.
 of the third age
of the world.
Yates
English
द्वापर (रः) 1.
m.
 The third
Yuga
864, 000 years
an age
doubt.
Spoken Sanskrit
English
द्वापर dvApara
m.
 uncertainty
द्वापर dvApara
m.
 age with the number two
द्वापर dvApara
m.
 Die personified
द्वापर dvApara
m.
 doubt
द्वापर dvApara
m.
 third of four ages
द्वापर dvApara
m.
n.
 that die or side of a die which is marked with two spots
द्वापर dvApara
m.
 third of four ages
सहस्रयुग sahasrayuga
n.
 period of a thousand ages
सत्य satya
n.
 first of the four yugas or ages
अनुयुगम् anuyugam
ind.
 according to the yugas or four ages
कृतयुग kRtayuga
n.
 first of the four ages of the world
त्रेता tretA
f.
 second of the four ages of the world
प्रतिसन्धि pratisandhi
m.
 period of transition between two ages
प्रतिसन्धान pratisandhAna
n.
 period of transition between two ages
देवयुग devayuga
n.
 any age or period of the gods comprising the 4 ages of mankind
Wilson
English
द्वापर
m.
 (-रः)
1 The third of the four Yugas or great periods, comprising 864, 000 years.
2 The age personified as a god.
3 Doubt, uncertainty.
E.
 द्वा for द्वि two, पर after.
Apte
English
द्वापरः [dvāparḥ] रम् [ram], रम् [द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो˚ Tv.]
N.
 of the third Yuga of the world
Ms.*
 9.31
अष्टौ शत- सहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । चतुःषष्टिः सहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् ॥ Matsya
P.
The side of a die marked with two points.
Doubt, suspense, uncertainty.
A kind of deity
द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्
Mb.
 * 18.5.21
N.*
 13.37.
Apte 1890
English
द्वापरः
रं [द्वाभ्यां सत्यत्रेतयुगाभ्यां परः पृषो° Tv.] 1 N. of the third Yuga of the world
Ms. 9. 301.
2 The side of a die marked with two points.
3 Doubt, suspense, uncertainty.
Monier Williams Cologne
English
द्वा—प॑र
m.
n.
 that die or side of a die which is marked with two spots,
VS.
TS.
Kāṭh.
MBh.
the Die personified,
Nal.
 vi, 1
‘the age with the number two’,
N.
 of the 3rd of the 4 Yugas or ages of the world (comprising 2400 years
the Y°s itself
=
 2000, and each twilight
=
 200 years
it is also personified as a god),
AitBr.
Mn.
MBh.
&c.
 ,
RTL.
 111
433
N.
 of a myth. being,
MBh.
 i, 2713
doubt, uncertainty,
L.
Macdonell
English
द्वापर dvā-pára (or á),
m.
n.
 die or side of 🞄die marked with two points
also personified
🞄third cosmic age (lasting ¤2000¤ years).
Benfey
English
द्वापर द्वा-पर,
n.
1. The die
which is marked with two points,
MBh. 4, 1578.
2. The third of the four
युगस् or great periods, Man. 9, 391.
Apte Hindi
Hindi
द्वापरः
पुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
विश्व का तृतीय युग
द्वापरः
पुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
पासे का वह पार्श्व जिस पर ’दो’ की संख्या अंकित है
द्वापरः
पुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
"संदेह, शशोपंज, अनिश्चितता"
द्वापरम्
नपुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
विश्व का तृतीय युग
द्वापरम्
नपुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
पासे का वह पार्श्व जिस पर ’दो’ की संख्या अंकित है
द्वापरम्
नपुं*
 - द्वाभ्यां सत्यत्रेतायुगाभ्यां परः पृषो*- तारा*
"संदेह, शशोपंज, अनिश्चितता"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
द्वापर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಶಯ /ಸಂದೇಹ
निष्पत्तिः - > पृषो०
व्युत्पत्तिः - > द्वै परौ प्रकारौ यस्य
द्वापर
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕೃತ ಮೊದಲಾದ ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳಲ್ಲೊಂದು
व्युत्पत्तिः - > द्वाभ्यां कृतत्रेताभ्यां परः
L R Vaidya
English
dvApara {% m.n. %} 1. name of the third of the four Yugas of the world (in Hindu mythology)
2. that side of a die which is marked with two spots
3. doubt, uncertainty.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
द्वापर (nach dem Ko. m.) *Zweifel, S I, 372, 8
442, 3.
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
संदेहद्वापरारेका विचिकित्सा तु संशयः ।
-wordlist-
सन्देह (पुं), द्वापर (पुंक्ली), आरेक (पुं), विचिकित्सा (स्त्री), संशय (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
द्वापर
द्वापर, सन्देह
सन्देहेऽपि द्वापरमाहुः कलहेऽपि कलिशब्दम् ॥ ७८९ ॥
verse 5.1.1.789
page 0091
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: द्वापरः
Root: द्वापर
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ द्वापरयुगम्
Meaning(s):
⇒ Dwapara yuga
Shloka(s):
2|1|92|1 ► द्वापरे यज्ञियाग्नेयौ पुण्यो झर्झरकः कलिः। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|92|1 ⇢ द्वापरः (द्वापर) (पुं) ⇒ Dwapara yuga ⇒ द्वापरयुगम्
➠ 2|1|92|1 ⇢ यज्ञियः (यज्ञिय) (पुं) ⇒ Dwapara yuga ⇒ द्वापरयुगम्
➠ 2|1|92|1 ⇢ आग्नेयः (आग्नेय) (पुं) ⇒ Dwapara yuga ⇒ द्वापरयुगम्
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मन्वन्तरम्
जातिः ➡ कालः
उपाधि ➡ समूहः
Mahabharata
English
Dvāpara^1, name of a yuga. § 8 (Parvasaṅgr.): I, 2, 272 (Tretā-Dºyoḥ sandhau, Rāma Jāmadagnya slew the kshatriyas), 282 (antare Kali-Dºyoḥ, the battle between the Kurus and the Pāṇḍavas took place).--§ 310 (Āraṇyakap.): III, 3, 150 (among the 108 names of Sūrya (the Sun)).--§ 374 (Tīrthayātrāp.): III, 85, 8233.--§ 404 (do.): III, 121, 10310 (sandhir esha, naraśreshṭha, Tretāyā Dºsya ca | enam āsādya, Kaunteya, sarvapāpaiḥ pramucyate).--§ 406 (do.): III, 125, 10409 (sandhir dvayor, naraśreshṭha, Tretāyā Dºsya ca | ayaṃ hi dṛśyate, Pārtha, sarvapāpapraṇāśanaḥ).-§ 426 (Hanūmad-Bhīmasenas.): III, 149, 11230.--§ 428: In the D. religion (dharma) decreases by a half
Nārāyaṇa is yellow
the Veda becomes divided into four parts, etc.: III, 149, 11250 (yuge), 11256.--§ 458 (Mārkaṇḍeyas.): III, 188, 12828 (comprises 2, 000 years, its sandhyā and sandhyāṃśa each 200 years).--§ 459 (do.): III, 189, 12981 (in the D. Kṛshṇa is red (raktaḥ)).--§ 460 (do.): III, 190, 13018
191, 13120.--§ 567 (Bhagavadyānap.): V, 132, 4475 (rājā…srashṭā…Dvāparasya), 4477.--§ 574 (Jambūkh.): VI, 10, 387, 388, 390 (comprises 2, 000 years), 397, 400 (asmin).--§ 581 (Bhīshmavadhap.): VI, 66, 3012 (ºsya yugasyānte ādau Kaliyugasya ca | Sātvataṃ vidhim āsthāya gītaḥ Saṅkarshaṇena yaḥ, i.e. Kṛshṇa).--§ 641 (Rājadh.): XII, 69, 2684, 2693 (rājā…srashṭā…Dvāparasya), 2695
91, 3408.--§ 649 (Āpaddh.): XII, 141, 5328, 5331 (Tretā-Dºyoḥ sandhau, there was a drought which extended for twelve years), 5332 (ºpratipādane).--§ 664 (Mokshadh.): XII, 207, 7557.--§ 677 (do.): XII, 232, 8496, 8504, 8505
233, 8543, 8546 (yuge)
239, 8719, 8726 (yuge), 8727.--§ 679 (do.): XII, 261, 9264.--§ 683 (do.): XII, 268, 9592.--§ 717b (Nārāyaṇīya): XII, 340, 12948 (sandhyāṃśe samanuprāpte Tretāyā(ṃ)Dºsya ca, Nārāyaṇa will be born as Rāma Dāśarathi), 12953 (ºsya Kaleḥ sandhau, Nārāyaṇa will be born as Kṛshṇa Vāsudeva)
341, 13091.-§ 773b (Kṛshṇa Vāsudeva): XIII, 159, †7363.
Dvāpara^2, a term of dice. § 130 (Aṃśāvat.): I, 67, 2713 (personif.
incarnate as Śakuni).--§ 346 (Nalopakhyānap.): III, 58, 2239, 2240, 2251, 2252
59, 2254.--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 50, 1578 (nākshān kshipati Gāṇḍīvam na Kṛtaṃ Dvāparaṃ na ca).--§ 569 (Bhagavadyānap.): V, 142, 4819, 4821, 4823, 4825, 4827.--§ 789 (Putradarśanap.): XV, 31, 852 (personif.
incarnate as Śakuni).--§ 795 (Svargārohaṇap.): XVIII, 5, 167 (personif.
Śakuni entered (prāpa) D.).
पुराणम्
English
द्वापर १ / DVĀPARA I. A friend of kali, who went to the svayaṁvara of damayantī accompanied by dvāpara. (See under kali).
द्वापर २ / DVĀPARA II. The deity of dvāpara yuga (the age of dvāpara). (See under yuga).
Vedic Reference
English
Dvāpara. See Akṣa and Yuga.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वापरः,
पुं,
 (द्वयोर्विषययोः परस्तत्पर आसक्तःइत्यर्थः । पृषोदरादित्वात् साधुः ।) सन्देहः ।(द्वौ सत्यत्रेतायुगौ परौ श्रेष्ठौ यस्मात् ।) युग-विशेषः । इत्यमरः । ३ । ३ । १६१ ॥
तद्युग-परिमाणं यथा, --“अंष्टौ शतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु ।चतुःषष्टिसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगम् ॥
”८६४, ००० ॥
तस्य धर्म्मो यथा, --“अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः ।तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते ॥
द्वापरादौ प्रजानान्तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या ।परिवृत्ते युगे तस्मिंस्ततः सा विप्रणश्यति ॥
ततः प्रवर्त्तते तासां प्रजानां द्वापरे पुनः ।लोभो भृतिर्बणिग्युद्धं तत्त्वानामविनिश्चयः ॥
प्रध्वंसश्चव वर्णानां कर्म्मणाञ्च विपर्य्ययः ।यज्ञे वधः पशोर्दण्डो मानो दर्पः क्षमा बलम् ॥
तथा रजस्तमो भूयः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः ।आद्ये कृते न धर्म्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तितः ॥
द्वापरे व्याकुलो भूत्वा प्रणश्यति कलौ पुनः ।वर्णानां द्वापरे ध्वंसः संक्षीतन्ते तथाश्रमाः ॥
द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतौ स्मृतौ ।द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते ॥
अनिश्चयोऽधिगमनाद्धर्म्मतत्त्वं न विद्यते ।धर्म्मतत्त्वे ह्यविज्ञाते मतिभेदस्तु जायते ॥
परस्परविभिन्नैस्तैर्दृ ष्टीनां विभ्रमेण तु ।ततो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम् ॥
एकं वेदं हि वै व्यासः संहृत्य तु पुनः पुनः ।संक्षेपादायुषश्चैव दृश्यते द्वापरे त्विह ।वेदश्चैकश्चतुर्द्धा तु व्यस्यते द्वापरादिषु ॥
ऋषिपुत्त्रैः पुनर्भेदाद्भिद्यन्ते दृष्टिविभ्रमैः ।मन्त्रब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्य्ययैः ॥
संहिता ऋग्यजुःसाम्नां सहितास्तैः श्रुतर्षिभिः ।सामान्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित् क्वचित् ॥
ब्राह्मणं कल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च ।अन्ये तु प्रस्थितास्ते वै केचिन्न प्रत्यवस्थिताः ॥
द्वापरेषु प्रवर्त्तन्ते भिन्नार्थैस्तैः सुदर्शनैः ।एवमाध्वर्य्यवं पूर्व्वमासीद्द्वैधं ततः पुनः ॥
प्तामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुलं त्विदम् ।आध्वर्य्यवस्य प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम् ॥
तथैवाथर्व्वणां साम्नां विकलैः स्वस्य संक्षयैः ।व्याकुलो द्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः ॥
द्वापरे सन्निवृत्तास्ते वेदा नश्यन्ति वै कलौ ।तेषां विपर्य्ययोत्पन्ना भवन्ति द्वापरे पुनः ॥
अवृष्टिमरणञ्चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः ।वाङ्मनःकर्म्मभिर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः ।निर्व्वेदाज्जायते तेषां दुःखं मोक्षविचारणा ।विचारणायां वैराग्यं दैराग्याद्दोषदर्शनम् ॥
दोषाणां दर्शनाच्चैव ज्ञानोत्पत्तिश्च जायते ।तेषां मेधाविनां पूर्व्वमाद्ये स्वायम्भुवेऽन्तरे ।उत्पद्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरे परिपन्थिनः ॥
आयुर्व्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्य च ।अर्थशास्तविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् ॥
प्रक्रियाकल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् ।स्मृतिशास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक् ॥
द्वापरेष्वभिवर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् ।मनका कर्म्मणा वाचा कृच्छ्राद्वार्त्ता प्रसिध्यति ॥
द्बापरः सर्व्वभूतानां कायक्लेशपुरस्कृतः ।लोभो भृतिर्बणिग्युद्धन्तत्त्वानामविनिश्चयः ॥
वेदशास्त्रप्रणयनं धर्म्माणां सङ्करस्तथा ।वर्णाश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च ॥
पूर्णे वर्षसहस्रे द्बे परमायुस्तदा नृणाम् ।निःशेषे द्वापरे तस्मिन् तस्य सन्ध्या तु पादतः ॥
गुणहीनाश्च तिष्ठन्ति धर्म्मस्य द्वापरस्य तु ।तथैव सन्ध्यापादेव अंशस्तस्य प्रतिष्ठितः ॥
”इति मत्स्यपुराणे १२० अध्यायः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
द्वापर
पु०
 द्वौ परौ प्रकारौ विषयौ यस्य पृषो० । १ संशये ।द्वाभ्यां सत्यत्रेताभ्यां परः पृषो० । २ सत्यत्रेतायुगानन्तरेयुगभेदे च । ३ द्व्यङ्कसंख्यान्वितपार्श्वकपाशके
न०
 अय-शब्दे ३३४ पृ० दृश्यम् । द्वापरयुगमानञ्च “अष्टौशतसहस्राणि वर्षाणां मानुषाणि तु । चतुःषष्टिःसहस्राणि वर्षाणां द्वापरं युगय्” मत्स्यपु० १४१ अ० ।तद्धर्मभेदश्च तत्र १४३ अ० उक्तो यथा“अत ऊर्द्ध्वं प्रवक्ष्यामि द्वापरस्य विधिं पुनः ।तत्र त्रेतायुगे क्षीणे द्वापरं प्रतिपद्यते । द्वापरादौप्रजानान्तु सिद्धिस्त्रेतायुगे तु या । परिवृत्ते युगेतस्मिंस्ततः सा वै प्रणश्यति । ततः प्रवर्त्तिते तासांप्रजानां द्वापरे पुनः । लोभोधृतिर्बणिग्युद्धं तत्त्वा-नामविनिश्चयः । प्रध्वंसश्चैव वर्णानां कर्मणान्तु विप-र्य्ययः । यात्रा बधः परोदण्डोमानोदर्पोऽक्षमा बलम् ।तथा रजस्तमोभूतः प्रवृत्ते द्वापरे पुनः । आद्ये कृते ना-धर्मोऽस्ति स त्रेतायां प्रवर्त्तितः । द्वापरे व्याकुलोभूत्वाकलौ धर्मः प्रणश्यति । वर्णानां द्वापरे धर्माः सङ्कीर्यन्तेतथाऽऽश्रमाः । द्वैधमुत्पद्यते चैव युगे तस्मिन् श्रुतिस्मृतौ ।द्विधा श्रुतिः स्मृतिश्चैव निश्चयो नाधिगम्यते । अनिश्च-यावगमनाद्धर्मतत्त्वं न विद्यते । धर्मतत्त्वे ह्यविज्ञातेमतिभेदस्तु जायते । परस्परं विभिन्नास्ते दृष्टीनांविभ्रमेण तु । अतो दृष्टिविभिन्नैस्तैः कृतमत्याकुलन्त्रि-दम् । एको वेदश्चतुष्पादः संहृत्य तु पुनः पुनः । संक्षेपादायुषश्चैव व्यस्यते द्वापरेत्विह । वेदश्चैकश्चतुर्द्धा तुव्यस्यते द्वापरादिषु । ऋषिपुत्रैः पुनर्वेदा भिद्यन्ते दृष्टि-विभ्रमैः । ते तु ब्राह्मणविन्यासैः स्वरक्रमविपर्ययैः ।संहिता ऋग्यजुःसाम्नां संहृतास्तैर्महर्षिभिः । सामा-न्याद्वैकृताच्चैव दृष्टिभिन्नैः क्वचित् क्वचित् । ब्राह्मणंकल्पसूत्राणि भाष्यविद्यास्तथैव च । अन्ये तु प्रस्थिता-स्तान्वै केचित्तान् प्रत्यवस्थिताः । द्वापरेषु प्रवर्तन्तेभिन्नार्थैस्तैः स्वदर्शनैः । एकमाध्वर्यवं पूर्वमासीद्द्वै-धन्तु तत् पुनः । सामान्यविपरीतार्थैः कृतं शास्त्राकुल-न्त्विदम् । आध्वर्यवञ्च प्रस्थानैर्बहुधा व्याकुलीकृतम् ।तथैवाथर्वणां साम्नां विकल्पैः स्वस्य संक्षयैः । व्याकुलोद्वापरेष्वर्थः क्रियते भिन्नदर्शनैः । द्वापरे सन्निवृत्ते तेवेदा नश्यन्ति वै कलौ । तेषां विपर्ययोत्पन्ना भवन्तिद्वापरे पुनः । अवृष्टिर्भरणं चैव तथैव व्याध्युपद्रवाः ।वाङमनःकर्मभिर्दुःखैर्निर्वेदो जायते ततः । निर्वेदा-ज्जायते तेषां दुःखमोक्षविचारणा । विचारणायांवैराग्यं वैराग्याद्दोषदर्शनम् । दोषाणां दर्शनाच्चैवज्ञानोत्पत्तिस्तु जायते । तेषां मायाविनां पूर्वं मर्त्येस्वायम्भुवेऽन्तरे । उत्पत्स्यन्तीह शास्त्राणां द्वापरेपरिपन्थिनः । आयुर्वेदविकल्पाश्च अङ्गानां ज्योतिषस्यच । अर्थशास्त्रविकल्पाश्च हेतुशास्त्रविकल्पनम् ।प्रक्रिया कल्पसूत्राणां भाष्यविद्याविकल्पनम् । स्मृति-शास्त्रप्रभेदाश्च प्रस्थानानि पृथक् पृथक् । द्वापरेष्वभि-वर्त्तन्ते मतिभेदास्तथा नृणाम् । मनसा कर्मणा वाचाकृच्छाद्वार्त्ता प्रसिध्यति । द्वापरे सर्वभूतानां कालःक्लेशपरः स्मृतः । लोभो धृतिर्बणिग्युद्धन्तत्त्वानामवि-निश्चयः । वेदशास्त्रप्रणयनं वर्णानां सङ्करस्तथा । वर्णा-ऽऽश्रमपरिध्वंसः कामद्वेषौ तथैव च” ।“कारिष्यते परिभवः कलिना नलस्य । तां द्वापरस्तुमतनूमदुनोत् पुरस्तात् । भैमीनलोपयमनं पिशुनौ स-हेते न द्वापरः किल कलिश्च युगे जगत्याम्” नैष०
Capeller
German
द्वाप॑र
m.
n.
 die Zwei-Seite des Würfels
(auch personif. )
das dritte Weltalter.
Burnouf
French
द्वापर द्वापर
m.
 (द्व) doute.
Le 3ᵉ des 4 yugas
ou âges du monde.