| YouTube Channel

द्वादशपुत्र (dvAdazaputra)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
द्वादशपुत्र
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಔರಸ ಮೊದಲಾದ ೧೨ ವಿಧ ಪುತ್ರರು
विस्तारः - > औरसः। क्षेत्रजः, दत्तः, कृत्रिमः, गूढोत्पन्नः, अपविद्धः, कानीनः, सहोढः, क्रोतः, पौनर्भवः, स्वयन्दत्तः, शौद्रः - एते १२ पुत्राः ।
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
द्वादशपुत्र
पु०
 ब० । संज्ञात्वात् कर्म० । औरसादिद्वादशविधेषुपुत्रेषु यथाह विष्णुस०“अथ द्वादश पुत्राभवन्ति । स्वे क्षेत्ने संस्कृताया-मुत्पादितः स्वयमौरसः प्रथमः १ । नियुक्तायां सपिण्ड-नोत्तमवर्णेन वोत्पादितः क्षेत्रजोद्वितीयः २ । पुत्रिका-पुत्रस्तृतीयः ३ । यस्त्वस्याः पुत्रः स मे पुत्रोजवेदिति यापित्रा दत्ता सा पुत्रिका । पुत्रिकाविधिगा प्रतिपादितापितृभ्रातृविहीना पुत्रिकैव । पौगर्भवश्चतुर्थः ४ । अक्षताभूयःसंस्कृता, पुनर्भूः भूयण्यसंस्कृतापि परपूर्वा । कानीनःपञ्चमः ५ । पितृगृहेऽणंस्कृतयैवोत्पादितः । स चपाणिग्राहस्य । गृहे च गूढोत्पन्नः षष्ठः ६ । यस्य तल्प-जस्तस्यासौ । सहोष्टः सप्तमः ७ । गर्भिणी या संस्क्रियतेतस्याः पुत्रः । स च पाणिग्राहस्य । दत्तकश्चाष्टमः ८ ।स च मातापितृभ्यां यस्य दत्तः । क्रीतश्च नवमः ९ ।स च येन क्रीतः । स्वयमुपगतोदशमः १० । स च यस्यो-पगतः । अपविद्धस्त्वेकादशः ११ । पित्रा मात्रा च परि-त्यक्तः । स च येन गृहीतः । यत्र क्वचनोत्पादितश्चद्वादशः १२ । एतेषां पूर्वः पूर्वः श्रेयान् । स एव दायहरः” ।‘वह्वीनां द्वादश ह्येव पुत्राः पुराणदृष्टाः । स्वयमुत्पादितः स्वक्षेत्रे संस्कृतायां प्रथमः १ तदलाभे नियुक्तायांक्षेत्रजो द्वितीयः २ । तृतीयः ३ पुत्रिका विज्ञायते अभ्रांवृकापुंसः पितृलभ्येति प्रतीचीनं गच्छति पुत्रत्वम् । श्लोकः ।अभ्रातृकां प्रदास्यामि तुभ्यं कन्यामलङ्कृताम् । अस्यांयो जायते पुत्रः स मे पुत्रोभवेदिति । पौनर्भवश्चतुर्थः ४पुनर्भूः कौमारं भर्त्तारमुत्सृज्यान्यैः सह चरित्वातस्यैव कुटुम्बमाश्रयति सा पुनर्भू र्भवति । या च क्लीवंपतितमुन्मत्तं वा भर्त्तारसुत्सृज्यान्यं पतिं विन्दतिमृते वा, सा पुनर्भूर्भवति । कानीनः पञ्चमो या पितुर्गृहेऽसंस्कृता कामाटुत्पादयेन्मातामहस्य पुत्रोभवती-त्याहुः । अथाप्युदाहरन्ति । अप्रत्ता दुहिता यस्यपुत्रं विन्दति तुल्यतः । पुत्री मातामहस्तेन दद्यात्पिण्डं हरेद्धनमिति । गूढे च गूढोत्पन्नः षष्ठ इत्येतेदायादा बान्घवास्त्रातारोमहतोभयादित्याहुः । अथा-दायादास्तत्र सहोढएव प्रथमो या गर्भिणी संस्क्रियतेतस्यां जातः सहोढः पुत्रोभवति । दत्तकोद्वितीयो यंमातापितरौ दद्याताम् । क्रीतस्तृतीयस्तच्छुनःशेफेनव्याख्यातं हरिश्चन्द्रोह वै राजा सोऽजीगर्त्तस्य सोप-वत्सैः पुत्रं विक्राय्य स्वयं क्रीतवान् । स्वयमुपागतश्चतुर्थःतच्छुनःशेफेन व्याख्यातं शुनःशेफो ह वै यूपे नियुक्तोदेवतास्तुष्टाव तस्येह देवताः पाशं बिमुमुचुन्तमृत्विज-ऊचुर्ममैवायं पुत्रोऽस्त्विति तानाह न सम्पदे ते सम्पा-दयामासुरेष एव वं कामयेत तस्य पुत्रोऽस्त्विति तस्येहविश्वामित्रोहोतासीत्तस्य पुत्रत्वमियाय । अपविद्धःपञ्चमो यं मातापितृभ्यामपास्तं प्रतिगृह्णीयात् । शूदा-पुत्रएव षष्ठोभवतीत्याहुरित्येतेऽदायादा बान्धवाः । अ-थाप्युदाहरन्ति । यस्य पूर्वेषां वर्णानां न कश्चिद्दायादःस्यादेते तस्यापहरन्ति’ वसिष्ठसंहिता १७ अ० । अत्रकानीनस्य मातामहसुतत्वमुक्तं विष्णु० सूत्रे चपाणिग्राहस्य पुत्रत्वं मिथःसमयभेदेनात्र व्यवस्था