| YouTube Channel

द्वन्द्वं (dvandvaM)

 
Hindi
Hindi
था जोड़ी
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्वन्द्वं,
क्ली,
 (द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ । “द्वन्द्वं रहस्य-मर्य्यादावचन-व्युत्क्रमण-यज्ञपात्रप्रयोगाभि-व्यक्तिषु ।” ८ । १ । १५ । इति द्बिशब्दस्य द्बिर्व-चनं पूर्व्वपदस्याम्भावोऽत्वञ्चोत्तरपदस्य नपुंस-कत्वञ्च निपात्यते ।) रहस्यम् । कलहः ।(यथा, हितोपतेशे । ३ । ३२ ।“शतं दद्यान्न विवदेदिति प्राज्ञस्य लक्षणम् ।विना हेतुमपि द्बन्द्बमेतन्मूर्खस्य लक्षणम् ॥
”)मिथुनम् । (यथा, रघुः । १ । ४० ।“परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु ।मृगद्बन्द्बेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥
”)युग्मम् । इति मेदिनी । वे, १० ॥
(यथा, महा-भारते । १ । १३७ । १५ ।“द्बन्द्बयुद्धञ्च पार्थेन कर्त्तुमिच्छान्यहं प्रभो ! ॥
”शीतोष्णादि । यथा, माघे । ४ । ६४ ।“सर्व्वर्त्तुनिर्वृतिकरे निवसन्नुपैतिन द्बन्द्बदुःखमिह किञ्चिदकिञ्चनोऽपि ॥
”)दुर्गम् । (अत्र पुंस्त्वमपि ।) अथ द्बन्द्बयुक्तिः ।“राज्ञो बलं न हि बलं द्बन्द्बमेव बलं बलम् ।अप्यल्पबलवान् राजा स्थिरो द्बन्द्बबलाद्भवेत् ॥
”तथा च ।“एकः शतं योधयति प्राकारस्थो घनुर्धरः ।शतं दशसहस्राणि तस्माद्दुर्गं विशिष्यते ॥
अकृत्रिमं कृत्रिमञ्च तत् पुनर्द्विविधं भवेत् ।यद्दैवसूचितं द्बन्द्बं गिरिनद्यादिसंश्रितम् ।अकृत्रिममिदं ज्ञेयं दुर्लङ्घ्यमरिभूभुजाम् ॥
प्राकारपरिखारण्यसंश्रयं यद्भवेदिह ।कृत्रिमं नाम विज्ञेयं लङ्घ्यालङ्घ्यन्तु वैरिणाम् ॥
”तत्राकृत्रिमद्बन्द्बयुक्तिर्यथा, --“अत्युच्चविस्तीर्णशिरा दुरारोहः सकाननः ।सजलाशयसम्भारभोज्यद्रव्यसमाश्रयः ॥
सुखनिःसरणो द्बन्द्बः पर्व्वताख्यो महीभुजाम् ।नद्यो गभीरविस्तीर्णाश्चतुर्द्दिक्षु व्यवस्थिताः ॥
तन्मध्ये भूप्रदेशो यो नदीद्बन्द्बः स उच्यते ।यदन्यच्चिरकालीनं दुर्लङ्घ्यविपिनादिकम् ॥
तन्मध्यरचिता भूमिर्द्वन्द्बत्वेनोपतिष्ठते ।वनद्बन्द्बमिति ख्यातं यथापूर्व्वं महत्तरम् ॥
” * ॥
कृत्रिमद्बन्द्बयुक्तिर्यथा, --“यस्मिन् राज्ये गिरिर्नास्ति नद्यो वा गहनो-दकाः ।तस्य मध्ये महीपालः कृत्रिमं द्बन्द्बमारभेत् ॥
गजैरलङ्घ्या विस्तीर्णा गम्भीराः पूर्णवारयः ।द्बन्द्बत्वेन समादिष्टाः परिखा बहुयादसः ॥
विशालशालं सुधनं बहुकण्टकिसङ्कटम् ।द्बन्द्बत्वेन समादिष्टं विस्तीर्णं विषमं बलम् ॥
अधोऽधोवध्यमानोऽपि कन्दरोऽल्पजलं स्रवन् ।द्वन्द्बत्वेन समुद्दिष्टः स दुर्लङ्घ्यो हि भूभुजाम् ॥
सर्व्वतः परिखां कृत्वा निबन्धोपरि कन्दरम् ।तज्जलप्लुतदेशत्वात् जलद्बन्द्बं तदुच्यते ॥
एषामभावे निम्नस्य भूप्रदेशस्य बन्धनात् ।वर्षासु प्लवते वारि जलद्बन्द्बं ततो भवेत् ॥
एतयोरपि संमिश्रात् संमिश्रं द्बन्द्बमाचरेत् ।आश्रित्य कृत्रिमं द्बन्द्बं बलवद्बैरिणो दिशि ॥
अन्यत्र कृत्रिमं द्बन्द्बं कृत्वा नरपतिर्वसेत् ।रथपतिर्यदा वैरी स्थलद्बन्द्बं तदाचरेत् ॥
गजाश्वनाथश्चेद्बैरी जलद्बन्द्बं तदाचरेत् ।गिरिद्बन्द्बं नृपः सेवेत् यस्य स्याद्द्विविधो रिपुः ॥
सर्व्वो हि त्रिविधो युद्धः समासादुपदिक्ष्यते ।प्रतिराजस्य राज्यान्ते प्रकटे गुप्त एव च ॥
राज्यान्ते सैनिकान् रक्षेत् प्रकटे निवसेत् स्वयम् ।गुप्ते स्त्रीकोषसम्भारं संरक्षेदिति निश्चयः ॥
”अथ सामान्यतो गुणाः ।तथा हि । नीतिशास्त्रम् ।“सप्रवेशापसरणं द्बन्द्बमुत्तममुच्यते ।अन्यत्र वन्दिशालेव न तादृग्बद्धमाश्रयेत् ॥
धनुर्द्वन्द्बं महीद्बन्द्बं गिरिद्बन्द्बं तथैव च ।मनुष्यद्बन्द्बसंसर्गं वरद्बन्द्बञ्च तानि षट् ॥
”अन्ये तु ।“न द्बन्द्बं द्बन्द्बमित्याहुर्योद्धृद्बन्द्बं प्रकीर्त्तितम् ।योद्धृशून्यं हि यत् द्बन्द्बं मृतकायसमं हि तत् ॥
”अथान्यत्रापि ।“यावत् प्रमाणं नगरं हि राज्ञांततो भवेदुत्तममध्यमान्त्यम् ।त्रिंशत्तदर्द्धाष्टगुणोत्तरेणत्रिदेशजानां धरणीपतीनाम् ॥
”गर्गस्तु ।“यदन्यद्द्विविधं द्बन्द्बं प्रोच्यते धरणीभुजाम् ।ताभ्यामेवातिरिच्येत मन्त्रद्बन्द्बं विशेषतः ॥
अन्येषु दैवाद् भिन्नेषु मन्त्रद्बन्द्बात् जयेन्नृपः ।मन्त्रद्बन्द्बे हि भिन्ने हि न चान्यत् कार्य्यकार-कम् ॥
”भोजस्तु ।“यदैष वैरिदुर्लङ्घ्यं विस्तीर्णं विषमञ्च तत् ।सप्रवेशापसरणं तद्द्वन्द्बमुत्तमं विदुः ॥
”इति भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरुः ॥