द्वन्द्व (dvandva)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 द्वन्द्व n.
  (-न्द्वं)
	 1. A pair,  a brace.
	 2. A couple of animals,  or male and
female.
	 3. Union of the sexes or coupling.
	 4. Strife,  dispute.
	 5. A
secret.
	 m.
  (-न्द्वः)
	 1. A form of grammatical combination uniting two
or more words in the same case,  properly separated by a conjunc-
tion,  as रामलक्ष्मणौ RĀMA and LAKSHMANA
 पाणिपादं hand and foot.
2. A sign of the zodiac (Gemini.)
	 3. A species of disease,  a
complication of two disorders,  or compound affection of two
humours.
 E.
  द्वि two,  reduplicate,  deriv.
  irr
 .

Capeller Eng

English

 द्वंद्व॑ n.
  pair,  couple,  esp.
    a pair of opposites (as
male & female,  heat & cold,  etc.)
 duality,  contrast
 duel,  strife, 
fight
 m.
  n.
  a copulative compound (g. ). — Acc. & instr.
   by pairs. 

Yates

English

 द्वन्द्व (न्द्वं) 1.
n.
  A pair
 coupling
strife
 a secret
 a compound of
two nouns
 or of two diseases.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	 contest  [ between two entities ]
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	 dilemma
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 m.
  	-	  species of disease
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 m.
  	-	  complication of two disorders
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 m.
  	-	  compound affection of two humours
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 m.
  	-	  kind of measure
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 m.
  	-	  sign of the zodiac Gemini
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 m.
  	-	  copulative compound
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  male and female
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  couple
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  couple
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  pair
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  quarrel
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  strife
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  fight
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  pair of opposites
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  stronghold
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  fortress
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  quarrel
द्वन्द्व 	-	 dvandva 	-	 n.
  	-	  pair
द्वन्द्व-भाजन 	-	 dvandva-bhAjana 	-	 n.
  	-	  dichotomy  [ Logic. Ex.: white/black,  high/low etc. ]

 
   द्वन्द्व  dvandva  n.
    dilemma    
   परिष्टि  pariSTi f.
   dilemma    
   उभयसम्भव  ubhayasambhava m.
   dilemma   
   द्वैधीभाव  dvaidhIbhAva m.
   dilemma    
   विकल्पजाल  vikalpajAla n.
   dilemma   
   विकल्पयति  { विकॢप् }  vikalpayati  { viklRp } verb caus.  state a dilemma    
   द्वैधीकृत  dvaidhIkRta adj.
   brought into a dilemma   
   विकल्पासह  vikalpAsaha adj.
   not standing a dilemma    
   विकल्पानुपपत्ति  vikalpAnupapatti f.
   untenableness owing to a dilemma      
            

 
   द्वन्द्व  dvandva m.
   copulative compound

 
   द्वन्द्व  dvandva n.
   pair of opposites   
   विकल्प  vikalpa m.
   antithesis of opposites  [ rhet. ]   
   सद्वन्द्व  sadvandva adj.
   able to bear the opposites   
   विगतद्वन्द्व  vigatadvandva m.
   free from pairs of opposites    
   द्वन्द्वत्व  dvandvatva n.
   ability to support opposites   
   द्वन्द्वातित  dvandvAtita adj.
   gone beyond or freed from opposites    
   द्वयातिग  dvayAtiga adj.
   one who has overcome the two or the opposites      
            

 
   द्वन्द्व  dvandva  n.
   contest  [ between two entities ]  
   त्रिषन्धि  triSandhi f.
   location where three entities join     
            

Wilson

English

 द्वन्द्व
n.
  (-न्द्वं)
1 A pair,  a brace.
2 A couple of animals,  or male and female.
3 Union of the sexes or coupling.
4 Strife,  dispute.
5 A secret.
m.
  (-न्द्वः)
1 A form of grammatical combination uniting two or more words in the same
case,  properly separated by a conjunction,  as रामलक्ष्मणौ RĀMA and
LAKṢMAṆA
 पाणिपादं hand and foot.
2 A sign of the zodiac,  (Gemini.)
3 A species of disease,  a complication of two disorders,  or compound affection
of two humours.
E.
  द्वि two,  reduplicate,  deriv.
  irr
 .

Apte

English

द्वन्द्वम् [dvandvam],  [द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ
 cf.
   P.
 VIII.1.15. Sk.]

pair,  couple.

A couple of animals (including even men) of different sexes,  i. e.  male and female
 द्वन्द्वानि भावं क्रियया बिवव्रुः Ku.*
  3.35
 Me.*
  45
 न चेदिदं द्वन्द्वम- योजयिष्यत् Ku.*
  7.66
 R.*
  1.4
 Ś.*
  2.15
7.27
 अल्पं तुल्य- शीलानि द्वन्द्वानि सृज्यन्ते Pratimā 1.

A couple of opposite conditions or qualities,  (such as सुख and दुःख
 शीत and उष्ण)
 बलवती हि द्वन्द्वानां प्रवृत्तिः K.*
  135
 द्वन्द्वैरयोजयच्चेमाः सुख- दुःखादिभिः प्रजाः Ms.*
  1.26
6.81
 सर्वर्तुनिर्वृतिकरे निवसन्नुपैति न द्वन्द्वदुःखमिह किंचिदकिंचनो$पि Śi.*
  4.64.

A strife,  contention,  quarrel,  dispute,  fight.

A duel
 Rām.*
  6. 43.15.

Doubt,  uncertainty.

A fortress,  stronghold.

A secret.

A secret,  or lonely place
 द्वन्द्वे ह्येतत् प्रवक्तव्यं हितं वै यद्यवेक्षसे Rām.*
  7.13.11.

न्द्वः (In gram.
  ) One of the four principal kinds of compounds,  in which two or more words are joined together which,  if not compounded,  would stand in the same case and be connected by the copulative conjunction `and'
 चार्थे द्वन्द्वः P.
 II.2.29
 द्वन्द्वः सामासिकस्य च Bg.*
  1.33
 उभय- पदप्रधानो द्वन्द्वः Kāśikā 38.

A kind of disease.

(in music) A kind of measure.

The sign Gemini of the zodiac. Comp.
   -आलापः a dialogue between two persons.-गर्भ a.
  (A बहुव्रीहि compound) having a द्वन्द्व compound within it. e. g.  बृहद्रथन्तरे सामनी यस्य इति बृहद्रथन्तरसामा,  where बृहद्रथन्तरे is a द्वन्द्व compound
 ŚB. on MS.*  1.6.4. (opp.  अनेकपदबहुव्रीहि). -चर,  -चारिन् a.
  living in couples. (m.  ) the ruddy goose
 दयिता द्वन्द्वचरं पतत्त्रिणम् R.*
  8.56
16.63. -ज,  -दोषोत्थ a.
 

produced from morbid affection of two humours.

arising from a quarrel.

arising from a couple. -दुःखम् pain arising from opposite alternations (as heat and cold &c.
 )
 सर्वर्तु- निर्वृतिकरे निवसन्नुपैति न द्वन्द्वदुःखमिह किंचिदकिंचनो$पि Śi.*
  4.64. -भावः antagonism,  discord. -भिन्नम् separation of the sexes. -भूत a.
 

forming a couple.

doubtful,  uncertain.  -मोहः trouble caused by doubt. -युद्धम् a duel,  a single combat.

Apte 1890

English

 द्वंद्वं [द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ
 cf. P. VIII. 1. 15. Sk.] 1 A pair,  couple. 
2 A couple of animals (including even men) of different sexes,  i. e. male and female
 द्वंद्वानि भावं क्रियया विवव्रुः Ku. 3. 35
 Me. 45
 न चेदिदं द्वंद्वमयोजयिष्यत् Ku. 7. 66
 R. 1. 40
 Ś. 2. 14,  7. 27. 
3 A couple of opposite conditions or qualities,  (such as सुख and दुःख,  शीत and उष्ण)
 बलवती हि द्वंद्वानां प्रवृतिः K. 135
 द्वंद्वैरयोजयच्चेमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः Ms. 1. 26
 6. 81
 सर्वर्त्तुनिर्वृतिकरे निवसन्नुपैति न द्वंद्वदुःखमिह किंचिदकिंचनोऽपि Śi. 4. 64. 
4 A strife,  contention,  quarrel,  dispute,  fight. 
5 A duel. 
6 Doubt,  uncertainty. 
7 A fortress,  stronghold. 
8 A secret. 
द्वः 1 (In gram.) One of the four principal kinds of compounds,  in which two or more words are joined together which,  if not compounded,  would stand in the same case and be connected by the copulative conjunction ‘and’
 चार्थे द्वंद्वः P. II. 2. 29
 द्वंद्वः सामासिकस्य च Bg. 10. 33. 
2 A kind of disease. 
3 The sign Gemini of the zodiac. 
Comp. 
चर,  चारिन् a. living in couples. (
m.) the ruddy goose
 दयिता द्वंद्वचरं पतत्त्रिणं R. 8. 56,  16. 63. 
ज a. {1} produced from morbid affection of two humours. {2} arising from a quarrel {3} arising from a couple. 
भावः antagonism,  discord. 
भिन्नं separation of the sexes. 
भूत a. {1} forming a couple. {2} doubtful,  uncertain. 
मोहः trouble caused by doubt. 
युद्धं a duel,  a single combat. 

Monier Williams Cologne

English

 द्वंद्व॑ n.
  (the repeated nom.
   of द्व) pair,  couple,  male and female,  TS.
 
 Br.
 
 MBh.
  
 Kāv.
  &c.
   (°अ॑म् ind.
 ,  °द्वे ind.
 ,  or °द्वेन ind.
  by two,  face to face,  secretly)

 a pair of opposites (e.g. heat and cold,  joy and sorrow &c.
  ),  Up.
  
 Mn.
  
 MBh.
  
 R.
  &c.
  

 strife,  quarrel,  contest,  fight (esp.   between two persons,  a duel),  MBh.
  
 R.
 
 Hit.

 stronghold,  fortress,  L.
 

 द्वंद्व॑ m.
  (scil.  समास
 rarely n.
 ) a copulative compound (or any c° in which the members if uncompounded would be in the same case and connected by the conjunction,  ‘and’ cf.
   देवता-,  नक्षत्र-),  Pāṇ.
  ii,  2,  29
 4,  2

 द्वंद्व॑ m.
  N.
  of sev. Ekāhas,  KātyŚr.
  

 the sign of the zodiac Gemini,  Gol.
 

 (in music) a kind of measure

 a species of disease,  a complication of two disorders,  a compound affection of two humours,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 द्वन्द्व द्वन्द्व,  अम्,  n. (a reduplicated form
fr. द्व),  a pair,  brace,  couple
 a couple of animals
of different sexes,  male and female
 any two things
taken together,  any pair of qualities or conditions
which are the opposite of one another (e. g. heat and
cold,  happiness and misery,  &c.)
 strife,  contention, 
bickering,  dispute,  quarrel,  contest,  fight
 a fight
between two persons,  a duel
 doubt,  uncertainty
a stronghold,  fortress
 a secret
 using sacrificial
vessels ?
 (अस्),  m. (rarely n.) a form of compound or
grammatical combination (समास) uniting two or
more words which if uncompounded would be in the
same case and connected by the conjunction ‘and, ’
(this form of compound was called द्वन्द्व as
originally combining couples or pairs of things, 
e. g. राम-लक्ष्मणौ,  Rāma and Lakṣmaṇa
पाणि-पादम्,  hand and foot)
 (अस्),  m.,  N. of
several Ekāhas
 the sign of the zodiac Gemini
 a
species of disease,  a complication of two disorders,  a
compound affection of two humors [cf. निर्-द्°]
(अम् or एन),  ind. two by two.
—द्वन्द्व-चर, 
अस्,  आ,  अम्,  going about or living in couples
 (अस्), 
m. the ruddy goose,  Anas Casarca.
—द्वन्द्व-चा-
रिन्,  ई,  इणी,  इ,  living in couples
 (ई),  m. the ruddy
goose.
—द्वन्द्व-ज,  अस्,  आ,  अम्,  produced or pro-
ceeding from morbid affection of two humors
 pro-
ceeding from a pair &c.
 arising from a quarrel, 
occasioned by a dispute.
—द्वन्द्व-दुःख,  अम्, 
n. pain arising from alternations (as of heat and cold, 
pleasure and pain,  &c.).
—द्वन्द्व-भाव,  अस्,  m.
antagonism,  discord.
—द्वन्द्व-भिन्न,  अम्,  n.
separation of the sexes.
—द्वन्द्व-भूत,  अस्,  आ,  अम्, 
become doubtful,  hesitating,  irresolute.
—द्वन्द्व-
मोह,  अस्,  m. trouble excited by doubt.
—द्वन्द्व-
युद्ध,  अम्,  n. a duel,  single combat.
—द्वन्-
द्वयुद्ध-वर्णन,  अम्,  n. ‘description of the
single combat, ’ N. of the forty-first chapter of the
Krīḍā-khaṇḍa or second part of the Gaṇeśa-Purāṇa.
—द्वन्द्व-योधिन्,  ई,  इनी,  इ,  fighting in couples
or by single combat.
—द्वन्द्व-शस्,  ind. two by
two,  in couples.
—द्वन्द्व-सहिष्णु-त्व,  अम्,  n.
ability of supporting opposites (as happiness and
misery &c.).
—द्वन्द्वातीत (°व-अत्°),  अस्,  आ,  अम्, 
gone beyond or freed from pairs of opposite worldly
affections.
—द्वन्द्वी-भूत,  अस्,  आ,  अम्,  engaged in
single combat or close fighting.

Macdonell

English

 द्वंद्व dva-ṃ-dvá,  n.
  pair,  couple,  man and 🞄wife,  male and female
 pari of opposites (heat 🞄and cold,  etc.)
 quarrel
 context
 duel
 🞄doubt
 copulative or aggregative compound 🞄(in which the members are connected in sense 🞄with and): -m,  in.  by twos,  in pairs.

Benfey

English

 द्वंद्व द्वंद्व,  i. e. द्व + म्-द्व (+
म्,  old sing. ntr. of द्वि,  twice repeated), 
n.
  A pair,  a couple,  Megh. 46.
 2. A
pair of opposite things,  as heat and cold, 
Man.  1,  26.
 3. Quarrel,  contest,  MBh.
12,  7557.
 4. A duel,  MBh. 5,  7083.
 5.
Doubt,  MBh. 1,  1867.
 6. A class of
comp. words,  Bhag. 10,  33. Acc. sing.
°द्वम्,  and instr. °द्वेन,  adv. Two by
two. Hariv. 3754
 Bhāg. P. 8,  10. 34.
 -- Comp.
 
निस्-,  adj.
  1. indifferent in re-
gard to the opposite pairs,  as pleasure
and pain,  etc. (cf.  Vedāntas. in Chr.
203,  17),  Bhag. 2,  45. 2. independent, 
MBh. 12,  489. 3. free from jealousy, 
MBh. 3,  14734. 4. uncontested,  MBh.
4,  889.

Hindi

युगल

Apte Hindi

Hindi

द्वन्द्वः
पुं*
  - "द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ- द्वि शब्दस्य द्वित्वम्,  पूर्वपदस्य अम्भावः, उत्तरपदस्य नपुंसकत्वम्,  नि*"
घड़ियाल जिस पर प्रहार करके घंटों की सूचना दी जाती है।

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
"जोड़ा,  जन्तु युगल"

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
"स्त्री-पुरुष,  नर-मादा"

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
"दो वस्तुओं का जोड़ा,  दो विरोधी अवस्थाओं या गुणों का जोड़ा"

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
"झगड़ा,  लड़ाई,  कलह,  टाण्टा,  युद्ध"

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
कुश्ती

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
"संदेह,  अनिश्चिति"

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
"किला,  गढ़"

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - -
रहस्य

द्वन्द्वः
पुं*
  - -
"समास के चार मुख्य भेदों में से एक जिसमें दो या दो से अधिक शब्द एक साथ जोड़ दिये जाते हैं,  जो कि असमस्त होने की अवस्था में एक ही विभक्ति के रुप ’और’ अव्यय से जोड़े जाते "

द्वन्द्वम्
नपुं*
   - "द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ+द्विशब्दस्य द्वित्वं पूर्वपदस्य अम्भावः,  उत्तरपदस्य नपुंसकत्वं+.नि*"
"एक ओर,  एकान्त स्थान"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

द्वन्द्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜೊತೆ /ಜೋಡಿ
निष्पत्तिः - > द्विशब्दस्य द्वित्वं - द्वौ द्वौ - पूर्वपदस्य अम्भावः अत्वं चोत्तरपदस्य नपुंसकत्वं च निपा० (८-१-१५)
प्रयोगाः - > "मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु"
उल्लेखाः - > रघु० १-४०
द्वन्द्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿರುದ್ಧವಾದ ಎರಡು ವಸ್ತುಗಳ ಜೊತೆ /ಸುಖದುಃಖ /ಶೀತೋಷ್ಣ /ಸ್ಥಾವರ ಜಂಗಮ ಇತ್ಯಾದಿ
प्रयोगाः - > "द्वन्द्वैरयोजयच्चेमाः सुखदुःखादिभिः प्रजाः" । "न द्वन्द्वदुःखमिह किञ्चिदकिञ्चनोऽपि" । "काष्ठागतस्नेहरसानुविद्धं द्वन्द्वानि भावं क्रियया विवव्रुः" ।
उल्लेखाः - > मनु० १-२६,  माघ० ४-६४,  कुमा० ३-३५
द्वन्द्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಲಹ /ಜಗಳ
प्रयोगाः - > "शतं दद्यान्न विवदेतिति प्राज्ञस्य लक्षणम् । विना हेतुमपि द्वन्द्वमेतन्मूर्खस्य लक्षणम् ॥"
उल्लेखाः - > हितो०
द्वन्द्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಹಸ್ಯ /ಗುಟ್ಟು
द्वन्द्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ತ್ರೀಪುರುಷರ ಜೋಡಿ
द्वन्द्व
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ /ಜಟ್ಟಿಕಾಳಗ
विस्तारः - > "द्वन्द्वं रहस्ये कलहे तथ मिथुनयुग्मयोः" - मेदि० । "द्वन्द्वं द्वयहिमोष्णादि कलहो मिथुनं रहः" - नानार्थर० ।
द्वन्द्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದ್ವಂದ್ವಸಮಾಸ /ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳ ಪದಗಳಿಗೆ ಹೇಳುವ ಸಮಾಸ
द्वन्द्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದುರ್ಗ /ಕೋಟೆ
प्रयोगाः - > "राज्ञो बलं न हि बलं द्वन्द्वमेव बलं बलम् । अप्यल्पबलवान् राजा स्थिरो द्वन्द्वबलाद्भवेत् ॥"
द्वन्द्व
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ವಿಧ ರೋಗ

L R Vaidya

English

 dvaMdva {% (I) n. %} 1. A pair,  a couple
a couple of animals (including men also,  K.S.vii.66) of different sexes,  i.e. male and female,  K.S.iii.35,  Megh.i.40
a couple of opposite qualities,  (e.g. शीत and उष्ण,  or सुख and दुःख),  उपैति न द्वंद्वदुःखमिह किंचिदकिंचनोऽपि Sis.iv.64 (द्वंद्वदुःखं शीतोष्णदुःखम् Mall.)
strife,  contention,  quarrel
duel
doubt,  uncertainty
a stronghold,  a fortress
a secret.

 dvaMdva {% (II) m. %} One of the four compounds in which two or more words are joined together,  which,  if standing by themselves,  would be in the same case and connected by the conjunction ‘and, ’ द्वंद्वो द्विगुरपि चाहम् Ud.,  द्वंद्वः सामासिकस्य च Bg.x.33.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

२,  अंस,  अक्षि,  अन्तक,  अम्बक,  अयन,  अश्वि,  अश्विनी,  ईक्षण,  ओष्ठ,  कर,  कर्ण,  कुच,  कुटुम्ब,  गरुत्,  गुल्फ,  चक्षु,  जङ्घा,  जानु,  दस्र,  दृश् ,  दृष्टि,  दोः,  द्वन्द्व,  द्वय,  द्वि,  ध्रुव,  नय,  नयन,  नासत्य,  नेत्र,  पक्ष,  पाणि,  बाहु,  भुज,  भुजा,  यम,  यमल,  युग,  युगल,  युग्म,  रविचन्द्रौ,  रविपुत्र,  लोचन,  श्रोत्र,  स्तन,  हस्त

Bopp

Latin

 द्वन्द्व n. (forma redupl. a द्व insertâ nasali)
1) duplici-
tas. BH. 2. 45.
2) par animalium. AM.
3) rixa,  lis,  al-
tercatio,  certamen. HIT. 87. 20.
4) compositum copu-
lativum (gr. 655.). BH. 10. 33.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

दुन्दुभि
पु
दुन्दुभि,  द्वन्द्व,  आनक
द्वन्द्वे दुन्दुभिराख्या च दुन्दुभिः स्यात्तथानकः ॥ ५८ ॥
verse 2.1.1.58
page 0011

उदान
पु
उदान,  मरुत्,  द्वन्द्व
उदानाख्यौ मरुद्द्वन्द्वौ न्यग्रोधौ वटकामुकौ ।
verse 3.1.1.14
page 0014

Indian Epigraphical Glossary

English

 dvandva (IE 7-1-2),  ‘two’.

Lanman

English

 dvaṃdvá,  n. pair
 quarrel. [dvaṃ-dvam
is the repeated nom. s. n. of dva: cf.
1252^2.]

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 द्वंद्व ,  Lok. so v.a. unter vier Augen,  R. 7,  103,  11.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

gran
१) आहूत २) द्वन्द्व ३) स्पर्धा ४)

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
राका तु सरजाः कन्या स्त्रीधर्मः पुष्पमार्तवम् ।
रजस्तत्कालस्तु ऋतुः सुरतं मोहनं रतम् ॥ ५३६ ॥
संवेशनं संप्रयोगः संभोगश्च रहो रतिः ।
ग्राम्यधर्मो निधुवनं कामकेलिः पशुक्रिया ॥ ५३७ ॥
व्यवायो मैथुनं स्त्रीपुंसोर्द्वंद्वं मिथुनं च तत् ।
-wordlist-
 
राका (स्त्री),  स्त्रीधर्म (पुं),  पुष्प (क्ली),  आर्तव (क्ली),  रजस् (क्ली),  ऋतु (पुं),  सुरत (क्ली),  मोहन (क्ली),  रत (क्ली),  संवेशन (क्ली),  सम्प्रयोग (पुं),  सम्भोग (पुं),  रहस् (क्ली),  रति (स्त्री),  ग्राम्यधर्म (पुं),  निधुवन (क्ली),  कामकेलि (स्त्री),  पशुक्रिया (स्त्री),  व्यवाय (पुं),  मैथुन (क्ली),  स्त्रीपुंसौ (पुंद्वि),  द्वन्द्व (क्ली),  मिथुन (क्ली)

--source--
 
प्राणः स्थाम तरः पराक्रमबलद्युम्नानि शौर्यौजसी
शुष्मं शुष्म च शक्तिरूर्जसहसी युद्धं तु संख्यं कलिः ।
p{0033}
संग्रामाहवसंप्रहारसमरा जन्यं युदायोधनं
संस्फोटः कलहो मृधं प्रहरणं संयद्रणो विग्रहः ॥ ७९६ ॥
द्वन्द्वं समाघातसमाह्वयाभिसंपातसंमर्दसमित्प्रघाताः ।
आस्कन्दनाजिप्रधनान्यनीकमभ्यागमश्च प्रविदारणं च ॥ ७९७ ॥
समुदायः समुदयो राटिः समितिसंगरौ ।
अभ्यामर्दः संपरायः समीकं सांपरायिकम् ॥ ७९८ ॥
आक्रन्दः संयुगश्चाथ नियुद्धं तद्भुजोद्भवम् ।
-wordlist-
 
प्राण (पुं),  स्थामन् (क्ली),  तरस् (क्ली),  पराक्रम (पुं),  बल (पुंक्ली),  द्युम्न (क्ली),  शौर्य (क्ली),  ओजस् (क्ली),  शुष्म (क्ली),  शुष्मन् (क्ली),  शक्ति (स्त्री),  ऊर्ज (पुंस्त्री),  सहस् (क्ली),  युद्ध (क्ली),  सङ्ख्य (पुंक्ली),  कलि (पुं),  सङ्ग्राम (पुं),  आहव (पुं),  सम्प्रहार (पुं),  समर (पुंक्ली),  जन्य (पुंक्ली),  युध् (स्त्री),  आयोधन (क्ली),  संस्फोट (पुं),  कलह (पुं),  मृध (क्ली),  प्रहरण (क्ली),  संयत् (क्ली),  रण (पुंक्ली),  विग्रह (पुं),  द्वन्द्व (क्ली),  समाघात (पुं),  समाह्वय (पुं),  अभिसम्पात (पुं),  सम्मर्द (पुं),  समिध् (स्त्री),  प्रघात (पुं),  आस्कन्दन (क्ली),  आजि (स्त्री),  प्रधन (पुं),  अनीक (पुंक्ली),  अभ्यागम (पुं),  प्रविदारण (पुं),  समुदाय (पुं),  समुदय (पुं),  राटि (स्त्री),  समिति (स्त्री),  सङ्गर (पुं),  अभ्यामर्द (पुं),  सम्पराय (पुंक्ली),  समीक (क्ली),  साम्परायिक (क्ली),  आक्रन्द (पुं),  संयुग (पुंक्ली),  नियुद्ध (क्ली)

--source--
 
राजिर्लेखा ततिर्वीथी मालाल्यावलिपङ्क्तयः ।
धोरणीश्रेण्युभौ तु द्वौ युगलं द्वितयं द्वयम् ॥ १४२३ ॥
युगं द्वैतं यमं द्वन्द्वं युग्मं यमलयामले ।
-wordlist-
 
राजि (स्त्री),  लेखा (स्त्री),  तति (स्त्री),  वीथी (स्त्री),  माला (स्त्री),  आलि (स्त्री),  आवलि (स्त्री),  पङ्क्ति (स्त्री),  धोरणी (स्त्री),  श्रेणी (पुंस्त्री),  उभौ (पुंद्वि),  द्वौ (पुंद्वि),  युगल (क्ली),  द्वितय (क्ली),  द्वय (क्ली),  युग (क्ली),  द्वैत (क्ली),  यम (क्ली),  द्वन्द्व (क्ली),  युग्म (क्ली),  यमल (क्ली),  यामल (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

सङ्ग्राम
सङ्ग्राम,  समिति,  समित्,  समर,  संख्य,  समीक,  रण,  युद्ध,  युध्,  प्रधन,  मृध,  समुदय,  संयत्,  कलि,  संयुग,  द्वन्द्व,  आयोधन,  सम्प्रहार,  कलह,  आक्रन्द,  आहव,  अभ्यागम,  संस्फोट,  प्रविदारण,  प्रहरण,  अनीक,  आजि,  सङ्गर,  सम्पराय,  समाघात,  प्रघात,  समाह्वय,  जन्य,  अभिसम्पात,  सम्मर्द,  विग्रह
सङ्ग्रामः समितिः समिच्च समरं संख्यं समीकं रणं, 
युद्धं युत्प्रधनं मृधं समुदयः संयत्कलिः संयुगम् ।
द्वन्द्वायोधनसम्प्रहारकलहाक्रन्दाहवाभ्यागमाः, 
संस्फोटप्रविदारणप्रहरणानीकाजयः सङ्गरः ॥ ४५३ ॥
सम्परायः समाघातः प्रघातश्च समाह्वयः ।
जन्यं स्यादभिसम्पातः सम्मर्दो विग्रहस्तथा ॥ ४५४ ॥
verse 2.1.1.453
page 0052

युग्म
युग्म,  युग,  युगल,  द्वन्द्व,  द्वितय,  यम,  यमल
युग्मं युगं च युगलं द्वन्द्वं द्वितयं यमं यमलम् ।
verse 4.1.1.700
page 0081

नाममाला

Sanskrit

द्वय,  द्वितय,  उभय,  यमल,  युगल,  युग,  युग्म,  द्वन्द्व,  यम,  द्वैत
द्वयं द्वितयमुभयं यमलं युगलं युगम् ।
युग्मं द्वन्द्वं यमं द्वैतं पादयोः पातु जैनयोः ॥ २ ॥
verse 0.1.1.2
page 0002

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 द्वन्द्वं,  क्ली,
   (द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ । “द्वन्द्वं रहस्य-मर्य्यादावचन-व्युत्क्रमण-यज्ञपात्रप्रयोगाभि-व्यक्तिषु ।” ८ । १ । १५ । इति द्बिशब्दस्य द्बिर्व-चनं पूर्व्वपदस्याम्भावोऽत्वञ्चोत्तरपदस्य नपुंस-कत्वञ्च निपात्यते ।) रहस्यम् । कलहः ।(यथा,  हितोपतेशे । ३ । ३२ ।“शतं दद्यान्न विवदेदिति प्राज्ञस्य लक्षणम् ।विना हेतुमपि द्बन्द्बमेतन्मूर्खस्य लक्षणम् ॥
”)मिथुनम् । (यथा,  रघुः । १ । ४० ।“परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु ।मृगद्बन्द्बेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥
”)युग्मम् । इति मेदिनी । वे,  १० ॥
 (यथा,  महा-भारते । १ । १३७ । १५ ।“द्बन्द्बयुद्धञ्च पार्थेन कर्त्तुमिच्छान्यहं प्रभो ! ॥
”शीतोष्णादि । यथा,  माघे । ४ । ६४ ।“सर्व्वर्त्तुनिर्वृतिकरे निवसन्नुपैतिन द्बन्द्बदुःखमिह किञ्चिदकिञ्चनोऽपि ॥
”)दुर्गम् । (अत्र पुंस्त्वमपि ।) अथ द्बन्द्बयुक्तिः ।“राज्ञो बलं न हि बलं द्बन्द्बमेव बलं बलम् ।अप्यल्पबलवान् राजा स्थिरो द्बन्द्बबलाद्भवेत् ॥
”तथा च ।“एकः शतं योधयति प्राकारस्थो घनुर्धरः ।शतं दशसहस्राणि तस्माद्दुर्गं विशिष्यते ॥
अकृत्रिमं कृत्रिमञ्च तत् पुनर्द्विविधं भवेत् ।यद्दैवसूचितं द्बन्द्बं गिरिनद्यादिसंश्रितम् ।अकृत्रिममिदं ज्ञेयं दुर्लङ्घ्यमरिभूभुजाम् ॥
प्राकारपरिखारण्यसंश्रयं यद्भवेदिह ।कृत्रिमं नाम विज्ञेयं लङ्घ्यालङ्घ्यन्तु वैरिणाम् ॥
”तत्राकृत्रिमद्बन्द्बयुक्तिर्यथा,  --“अत्युच्चविस्तीर्णशिरा दुरारोहः सकाननः ।सजलाशयसम्भारभोज्यद्रव्यसमाश्रयः ॥
सुखनिःसरणो द्बन्द्बः पर्व्वताख्यो महीभुजाम् ।नद्यो गभीरविस्तीर्णाश्चतुर्द्दिक्षु व्यवस्थिताः ॥
तन्मध्ये भूप्रदेशो यो नदीद्बन्द्बः स उच्यते ।यदन्यच्चिरकालीनं दुर्लङ्घ्यविपिनादिकम् ॥
तन्मध्यरचिता भूमिर्द्वन्द्बत्वेनोपतिष्ठते ।वनद्बन्द्बमिति ख्यातं यथापूर्व्वं महत्तरम् ॥
” * ॥
कृत्रिमद्बन्द्बयुक्तिर्यथा,  --“यस्मिन् राज्ये गिरिर्नास्ति नद्यो वा गहनो-दकाः ।तस्य मध्ये महीपालः कृत्रिमं द्बन्द्बमारभेत् ॥
गजैरलङ्घ्या विस्तीर्णा गम्भीराः पूर्णवारयः ।द्बन्द्बत्वेन समादिष्टाः परिखा बहुयादसः ॥
विशालशालं सुधनं बहुकण्टकिसङ्कटम् ।द्बन्द्बत्वेन समादिष्टं विस्तीर्णं विषमं बलम् ॥
अधोऽधोवध्यमानोऽपि कन्दरोऽल्पजलं स्रवन् ।द्वन्द्बत्वेन समुद्दिष्टः स दुर्लङ्घ्यो हि भूभुजाम् ॥
सर्व्वतः परिखां कृत्वा निबन्धोपरि कन्दरम् ।तज्जलप्लुतदेशत्वात् जलद्बन्द्बं तदुच्यते ॥
एषामभावे निम्नस्य भूप्रदेशस्य बन्धनात् ।वर्षासु प्लवते वारि जलद्बन्द्बं ततो भवेत् ॥
एतयोरपि संमिश्रात् संमिश्रं द्बन्द्बमाचरेत् ।आश्रित्य कृत्रिमं द्बन्द्बं बलवद्बैरिणो दिशि ॥
अन्यत्र कृत्रिमं द्बन्द्बं कृत्वा नरपतिर्वसेत् ।रथपतिर्यदा वैरी स्थलद्बन्द्बं तदाचरेत् ॥
गजाश्वनाथश्चेद्बैरी जलद्बन्द्बं तदाचरेत् ।गिरिद्बन्द्बं नृपः सेवेत् यस्य स्याद्द्विविधो रिपुः ॥
सर्व्वो हि त्रिविधो युद्धः समासादुपदिक्ष्यते ।प्रतिराजस्य राज्यान्ते प्रकटे गुप्त एव च ॥
राज्यान्ते सैनिकान् रक्षेत् प्रकटे निवसेत् स्वयम् ।गुप्ते स्त्रीकोषसम्भारं संरक्षेदिति निश्चयः ॥
”अथ सामान्यतो गुणाः ।तथा हि । नीतिशास्त्रम् ।“सप्रवेशापसरणं द्बन्द्बमुत्तममुच्यते ।अन्यत्र वन्दिशालेव न तादृग्बद्धमाश्रयेत् ॥
धनुर्द्वन्द्बं महीद्बन्द्बं गिरिद्बन्द्बं तथैव च ।मनुष्यद्बन्द्बसंसर्गं वरद्बन्द्बञ्च तानि षट् ॥
”अन्ये तु ।“न द्बन्द्बं द्बन्द्बमित्याहुर्योद्धृद्बन्द्बं प्रकीर्त्तितम् ।योद्धृशून्यं हि यत् द्बन्द्बं मृतकायसमं हि तत् ॥
”अथान्यत्रापि ।“यावत् प्रमाणं नगरं हि राज्ञांततो भवेदुत्तममध्यमान्त्यम् ।त्रिंशत्तदर्द्धाष्टगुणोत्तरेणत्रिदेशजानां धरणीपतीनाम् ॥
”गर्गस्तु ।“यदन्यद्द्विविधं द्बन्द्बं प्रोच्यते धरणीभुजाम् ।ताभ्यामेवातिरिच्येत मन्त्रद्बन्द्बं विशेषतः ॥
अन्येषु दैवाद् भिन्नेषु मन्त्रद्बन्द्बात् जयेन्नृपः ।मन्त्रद्बन्द्बे हि भिन्ने हि न चान्यत् कार्य्यकार-कम् ॥
”भोजस्तु ।“यदैष वैरिदुर्लङ्घ्यं विस्तीर्णं विषमञ्च तत् ।सप्रवेशापसरणं तद्द्वन्द्बमुत्तमं विदुः ॥
”इति भोजराजकृतयुक्तिकल्पतरुः ॥

 द्वन्द्वः,  पुं,
   (द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ इति । निपा-तनात् साधुः । चार्थे द्बन्द्व इति निर्द्देशात्पुंस्त्वभ् ।) रोगविशेषः । समासभेदः । इतिशब्दरत्नावली ॥
 स तु भिन्नार्थानां पदानांसमासः । वोपदेवेनास्य चसंज्ञा कृता । सइतरेतरयोगसमाहारभेदेन द्विधा भवति । इत-रेतरद्वन्द्वो यथा । हरिश्च हरश्च हरिहरौ ।अत्र प्रत्येकपदप्राधान्यात् द्वित्वं बहुत्वं शेष-शब्दलिङ्गभाजित्वञ्च भवति । समाहारद्बन्द्बोयथा । वाक् च त्वक् च द्वयोः समाहारः वाक्-त्वचम् । अत्र संहतेरेकत्वादेकवचनं नित्य-क्लीवलिङ्गत्वञ्च भवति । इति मुग्धबोधम् ॥
(यदुक्तं,  --“द्बन्द्वो द्बिगुरपि चाहं मद्गृहे नित्यमव्ययीभावः ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 द्वन्द्व न०
  द्वौ द्वौ सहाभिव्यक्तौ “द्वन्द्वं रहस्यमर्य्यादावच-नव्युत्क्रमणयज्ञपात्रप्रयोगाभिव्यक्तिषु” पा० द्विशब्दस्यद्विर्वचनं पूर्वपदस्याम्भावोऽत्त्वञ्चोत्तरपदस्य नपुंसक-त्वञ्च निपात्यते एष्वेर्थेषु” सि० कौ० उक्ते १ रहस्यादौ“तत्र रहस्यं द्वन्द्वशब्दस्य वाच्यम् इतरे विषयभूताः ।द्वन्द्वम्मत्त्रयते रहस्यमित्यर्थः । मर्य्यादा स्थित्यनतिक्रमः ।आचतुरं हीमे पशवो द्वन्द्वं मिथुनायन्ते माता पुत्रेणमिथुनं गच्छति पौत्रेण प्रपौत्रेणापीति मर्य्यादार्थः ।व्युत्क्रमणं पृथगवस्थानम् । द्वन्द्वं व्युत्क्रान्ताः द्विवर्गसम्बन्धेन पृथगवस्थिताः । द्वन्द्वं यज्ञपात्राणि प्रयुनक्तिद्वन्द्वं संकर्षणवासुदेवौ । अभिव्यक्तौ साहचर्येणेत्यर्थः ।योगविभागादन्यत्रापि द्वन्द्व इष्यते” सि० कौ “अत्र अन्य-त्रापि तेन द्वन्द्वयुद्धान्यवर्त्तन्तेत्यादि सिद्धं द्वयोर्द्वयोर्यु-द्धान्यवर्तन्तेत्यर्थः वीप्सायां द्विर्वचनेऽप्यनेन तस्य रूपनिष्पत्तिः । द्वन्द्वसमाहारादौ तु द्वन्द्वशब्दप्रयोगः रूद्यावृत्त्या अवयवार्थराहित्येनाव्युत्पन्नत्वादिति बोध्यम्”शब्देन्दु० । तत्र रहस्यं द्वाभ्यामेव ज्ञेयम् । २ कलहे३ मिथुने स्त्रीपुंसयोर्द्वये ४ युगले च मेदि० ५ रोगभेदे ६ समा-सभेदे च पु०
  सच द्विधा समाहारेतरेतरयोगभेदात् तत्रसहतिप्राधान्ये समाहारद्वन्द्वः संहन्यमानप्राधान्ये इत-रेतरयोगः इति वैयाकरणाः इतरेतरयोगशब्दे ९२३पृ० दृश्यम् शब्दश० प्र० अन्यथा निरणायि यथा“यद्यदर्थकयन्नामव्यूहो यद्यत्प्रकारके । बोधे समर्थःस द्वन्द्वः समासस्तावदर्थकः ।” “यद्यदर्थोपस्थापकस्यक्रमिकयादृशनामस्तोमस्य निश्चयस्तत्तदर्थप्रकारकान्वयबोधंप्रति तत्त्वेन समर्थस्तादृशनामनिवह एव तावदर्थकोद्वन्द्वससासः । पाणिपादं वादय धवखदिरौ छिन्धीत्यादौहि कर्मत्वाद्यंशे करचरणादिप्रकारकान्वयबोधं प्रत्यमादि-धर्मिकः करचरणाद्युपस्थापकस्य पाणिपादादिक्रमिक-नामस्तोमस्याव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन निश्चयः कारणम्अतः पाणिपादादिसमुदायः करचरणादितत्तदर्थे द्वन्द्वः ।यत्तु पाणिपादमित्यादौ समाहारद्वन्द्वे सर्वत्रोत्तरपदेपाणिपादादिसाहित्ये लक्षणा अतएव नित्यं तत्रैक-वचनं ससाहारस्यैकत्वात् पदान्तरन्तु तादृशलक्षणाया-निरूढत्वसम्पादकं तथाविधसाहित्यस्य च स्वाश्रयनिष्ठ-त्वादिसम्बन्धेमैव द्वितीयाद्यर्थकर्मत्वादौ साकाङ्क्षत्वात्पाणिपादं वादयेग्वादेर्नायोग्यत्वमिति प्राच्यैरुक्तं तन्नयुक्तं तुल्यवदेकक्रियान्वयित्वं बुद्धिविशेषविशेष्यत्वं वापाणिपादयोः साहित्यं तस्य च नानात्वसम्भवेन तद्गतद्वि-त्वादिबोधार्थं समाहारद्वन्द्वादपि द्विवचनाद्यापत्तेर्दुर्वा-रत्वात् । साहित्यस्य द्विबहुत्वेऽपि न समाहारद्वन्द्वस्यद्विवचनादिसाकाङ्क्षत्वं तादृशद्विगोरिवेति चेत् तर्हिपाणिपादप्रभृतीनां नानात्वेऽपि न तदर्थकस्य द्वन्द्वस्यद्विवचनाद्याकाङ्क्षत्वमित्येव वक्तुमुचितं कृतं साहित्य-भक्त्या हस्त्यश्वं धनमित्यादेरयोग्यताया दुर्वारतापाताच्चनामार्थयोर्भेदान्वयस्याव्युत्पन्नत्वेन हस्तिनामश्वानाञ्चसाहित्यस्य स्वाश्रयत्वादिसम्बन्धेन धनादावन्वयायोगात्तादृशसाहित्ये धनादेरभेदविरहाच्च । समाहारपरिभाषातु क्लीवलिङ्गत्वनित्यैकवचनत्वादिपदसंस्कारोपयोगितयै-वोपपन्ना न द्वन्द्वस्यार्थव्यवस्थापिका । एतेन धवखदि-रावित्यादावितरेतरद्वन्द्वेऽप्युत्तरपदे धवखदिरसाहित्या-श्रये लक्षणा अन्यथा द्विवचनादेः प्रकृत्यर्दतावच्छेदकवत्येवपर्य्याप्तिसम्बन्धेन स्वार्थद्वित्वाद्यनुभावकत्वव्युत्पत्तेर्धवखदि-रावित्यतो धवद्वयस्य खदिरद्वयस्य च प्रतीत्यापत्तेरिति-मीमांसकानाम्मतमप्यपास्तं तुल्यवदेकक्रियान्वयित्वं धव-खदिरविशेष्यकधीविशेष्यत्वं वा धवखदिरयोः साहित्यंतदाश्रयश्च धवद्वयादिरपीति तादृशसाहित्याश्रयलक्ष-कत्वपक्षेऽपि धवखदिरावित्यतो धबद्वयादिबोधस्य दुर्वार-तापत्तेः । न च त्रितयाविशेष्यकधवखदिरधर्मिकर्धाविशे-ष्यत्वमेव प्रकृते धवखदिरयोः साहित्यं तच्च न धवद्वया-देरिति वाच्यं तादृशसाहित्यान्वयस्यानुभवेनास्पर्शनात्तस्माद्यत्र नानाधर्माणां प्रकृत्यर्थतावच्छेदकत्वं तत्र तत्त-द्धर्मावच्छिन्ने समुदित एव पर्य्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वादिबो-धने द्विवचनादिकं साकाङ्क्षं न तु तादृशैकधर्मावच्छिन्नंपरित्यज्य तथाविधापरधर्मावच्छिन्ने,  यतो धवखदिरा-वित्यादितो धवयोः खदिरयोश्च नाबोधप्रसङ्ग इति तत्त्वम् ।घटघटेत्यादिकस्य घटकलसेत्यादिकस्य घटतद्घटेत्यादिकस्यच क्रमिकनामस्तोमस्य निश्चयत्वेन घटादेरन्वयबोधं प्रत्य-हेतुत्वमतो न तादृङ्नामनिवहो घटाद्यर्थे द्वन्द्बः । अतएवसमस्यमानपदार्थयोस्तत्त्वावच्छेदकयोर्वा यत्र मिथोभेदस्त-त्रैव द्वन्द्वस्य साधुत्वसूचनाय “चार्थे द्वन्द्व” इति पाणिनिःप्राह । अतएव भेदगर्भसमुच्चयार्थकं चशब्दमन्तर्भाव्यं-धवश्च खदिरश्चेत्यादिकं विग्रहमस्य प्रयुञ्जते वृद्धाः,  समु-पाददते च तत्र मिथोभेदप्राप्त्यर्थञ्चकारद्वयं,  पीततत्पटयो-स्तादात्म्यमित्यादो तत्पदादेः पीताद्यभिन्नत्वेऽपि पीतत्व-तत्पटत्वाद्योः पदार्थतावच्छेदकयोरस्त्येव भेदः सुबर्थस्तुद्वित्वं न तत्र प्रकृत्यर्थेऽन्वेति पर्य्याप्तिसम्बन्धेन पीततत्पटेतस्य बाधात् सुबर्थद्वित्वादेस्तादृशसम्बन्धेनैव प्रकृत्यर्थसाका-ङ्क्षत्वात् परन्तु प्रकृत्यर्थतावच्छेदकयोः पीतत्वतत्पटत्वयो-रेव व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । अतएव द्व्यणुकारम्भकसंयोगनाशेभ्यः कार्य्यद्रव्यं नश्यतीति भाष्यस्य योग्यतासम्पत्तये-सुवर्थैकत्वस्य कार्यद्रव्यत्वेऽन्वयमभिधित्सुनाचार्येण जात्य-भिप्रायकमेकवचनमिति गुणकिरणावल्यामभिहितम् ।अतएव च “श्यालाः स्युर्भ्रातरः पत्न्याः स्वामिनो देवृदे-वरौ” इत्यत्र च द्विवचनमहिम्ना स्वामिनो भ्राता देवृ-देवरोभयपदवाच्य इत्यर्थः सुभूत्यादिसिद्धः सङ्गच्छते ।यदि च पटद्वयासत्त्वेऽपि भूतले पीतपटावित्यादिकःप्रयोगः स्यात् पीतत्वपटत्वोभयाश्रयस्य तत्र सत्त्वादेवंपीतपटयोरभेद इत्यादितः शुद्धपटत्वादेरबोधप्रसङ्गश्चतदंशे सुबर्थद्वित्वस्य प्रकारत्वादित्यादिसूक्ष्ममीक्ष्यते तदागोदौ ग्राम इत्यादाविव साधुत्वार्थमेव तत्र द्विवचनमितिवदन्ति । विद्यतविन्दतिविनत्तीनामनिट् इत्यत्र विद्यतइत्यादिशब्दो न विदधातुत्वेनोपस्थापकः किन्तु सत्ता-द्यर्थकतादृशधातुत्वेनैव । मृगपाण्डरयोः पदार्थयोर्भेदे-ऽपि हरिणहरिणावित्यप्रयोगात् । समानशब्दथोर्द्वन्द्व-प्रसक्तावेकशेषोव्युत्पत्तिसिद्धस्तेन हरिणावित्यत्र लुप्तश्रु-ताभ्यामेव हरिणपदाभ्यामुपस्थितयोर्मृगपाण्डरयोर्बोधःहरी नमस्यावित्यत्राप्युक्तरीत्यैव हरिपदाभ्यां विष्णुचन्द्रयोरवगतिः । अन्यथा हरिहरो नमस्यावित्यपिप्रयोगापत्तेः हरी च हरयश्चेति विग्रहस्थले यत्र हरयइत्यादितः समस्यमानपदार्थानामवान्तरमंख्यावगमस्तत्रतत्तत्संख्यावच्छिन्नस्वार्थलक्षकस्य लुप्तस्य हर्य्यादिपदस्यीत्तरत्वेन प्रतिसंहितमेव हर्य्यादिपदं तथाविधस्वार्थस्यलक्षणया बोधकं तदप्रतिसन्धाने तु श्रुतमेव हरिपदं-विष्णुद्वयोः सिंहत्रयस्य चैकया लक्षणया शक्तिभ्रान्त्यैववा । नच बिग्रहस्थ सुबंर्थस्य द्वित्वादेः समसाप्रतिपाद्यत्व-नियमात्तथाविधद्वित्वत्रित्वान्तर्भावेण द्वन्द्वस्यैवासाधुत्वा-दुक्तक्रमेणैकशेषो न युक्तः,  शलाकापरि हस्त्यश्वमित्यादौव्यभिचारेणोक्तनियमस्यासत्त्वात् एकत्वे चैकत्वानि चेतिविग्रहे च एकत्वानीत्येकशेषस्य गुणकिरणावल्यामाचार्य्यै-रमिहितत्वाच्च । हंसश्च हंसी च इत्यर्थे हंसहंस्यावित्यप्र-योगात् तत्रापि “पुंसा स्त्रियाः सारूप्ये” इत्यनुशिष्टेर्हं-वीपदस्य लोपे हंसाबित्यत्र लुप्तमेव हसीपदमनुसन्धायस्त्रीपुंसयोर्बोधः तल्लोपमजानतस्तु हंसपदे स्त्रीहंसत्व-पुरुषहंसत्वाभ्यां विभिन्नरूपाभ्यामेकस्याः शक्तेर्लक्षणयावा ग्रहादेव । यत्तु तत्र हंसपदमेव लक्षणया हंसीत्वेनशक्त्या च हंसत्वेन बोधकं सुबर्थस्तु पुंस्त्वं हंस एवा-न्वेति न तु हंस्यामयोग्यत्वात् इति मतं तन्न तथासतिस्त्रीहंसत्वहंसत्वयोः पदार्थतावच्छेदकयोर्मिथोभेदविरहेणद्वन्द्वाप्रसक्तावेकशेषस्य हंसश्च हंसी च इत्यस्य दुष्करत्वापत्तेःअन्यथा घटतद्वटावित्यपि द्वन्द्वप्रसङ्गात् हंसौ च हंसा-श्चेति विग्रहेऽपि हंसा इत्यतो हंसद्वयहंसत्रययोः प्रागुक्तरीत्यावगमः । दुन्दुभी च दुन्दुभिश्चेति विग्रहे दुन्दुभीसुन्दरावित्यत्राक्षभेर्य्योर्बोधनस्थले पुंलिङ्गस्यैव दुन्दुभिश-ब्दस्य शिष्टतया तद्विशेषणत्वादेव सुन्दरादेः पुंस्त्वम् ।युवा च युवतिश्च इत्यर्थे युवानावित्यत्राप्युक्तरीत्यैव युव-तीयौवनवतोर्बोधः वरटाहंसौ लक्षणासारसावित्यादौ तुस्त्रीपुंसयोर्द्धन्द्वेऽपि पदसारूप्यविरहान्नैकशेषः दम्पत्य-र्च्चनप्रकरणे ब्राह्मणावानयेदित्यत्रापि ब्राह्मणश्च ब्राह्मणीच इति विग्रहे प्रागुक्तदिशा ब्राह्मणभार्य्यापत्योरव-गमः । एकश्चैका चेत्यत्र एकौ,  द्वौ च द्वे चेत्यत्रद्वौ,  उभे चोभौ चेत्यत्र उभौ त्रयश्च तिस्रश्च इत्यत्रच विग्रहे त्रय इत्यादिरेकशेष इष्यत एव । ग्राम्या-नेकशफेष्वतरुणेषु स्त्रीपुंसयोर्बहुत्वमन्तर्भाव्य सारू-प्येण द्वन्द्वस्थले तु पुंस एव लुक् तेन मेष्यश्च मेषाश्चेद्त्यर्थेमेष्य इत्यत्रापि लुप्तं बहुमेषाणां लक्षकं मेषपदं प्रति-सन्दधत एव बहुमेषाणामनेकमेषीणाञ्चावगमः ।एवं महिषाश्च महिष्यश्चेत्यर्थे महिष्य इत्यत्रापि महि-षपदं बहूनां महिषाणां,  मृगाश्च मृग्यश्चेत्यर्थे मृगाइत्यत्र तु मृगादेरग्राम्यत्वान्न पुंसो लुक् परन्तु स्त्रियाः ।तथा गर्द्दभाश्च गर्द्दभ्यश्चेत्यर्थे गर्द्दभा इत्यत्रापि खराणा-मेकशफत्वात् वर्कराश्च वर्कर्य्यश्च इत्यर्थे वर्करा इत्यत्रापि-तरुणार्थकत्वात् । स्वसा च भ्राता चेत्यर्थे भ्रातरावित्यत्रपुत्रश्च दुहिता चेत्यर्थे पुत्रावित्यत्र च विरूपैकशेषेऽपिस्वसृपदं दुहितृपदञ्च लुप्तं प्रतिसन्धायैव भ्रातृभगिन्योःपुत्रकन्ययोश्चावगमः । “ज्येष्ठपुत्रदुहित्रीश्च ज्यैष्ठे मासिन कारयेत्” इत्यादिकस्तु प्रयोगः परिचिन्तनीयः । स चमैत्रश्चेति विग्रहे त्यदादिना तदन्यस्य द्वन्द्वे लुकितावित्यत्रापि लुप्तं मैत्रादिपदमनुसन्दधत एव मैत्राद्यवं-गमः स च त्वञ्चेत्यादि विग्रहेण किंपदान्यत्यदादिद्वय-गर्भद्वन्द्वे तु पूर्वस्यैव वा लुक् अन्त्यस्यैव वा त्यदादेर्लुतियुवामित्यत्र त्यादावप्युक्तक्रमेणैव तदर्थयुष्मदर्थयोर्बोधः सच स चेत्यत्रापि विभिन्नार्थयोर्विग्रहे स्वपूर्वागणितोऽपितदादिः स्वोत्तरापठित एव “तत्तन्मानुषतुल्योऽसौ यद्य-द्विद्यातिनिर्म्मलेत्यादौ तु न त्यदादिगणेन द्वन्द्वः परन्तुतदाद्यव्ययेन यथा “तत्तत्तामसभूतभीतय” इत्यादौ यत्तदादिव्यतिरिक्तानामेवाव्ययानां सरूपैकशेषस्य व्युत्पन्नत्वात्प्रयोगानुरोधित्वात् कल्पनायाः । कश्च त्यञ्चेत्यादिविग्रहेणकिमा तादृशद्वन्द्वे तु तदन्यस्यैव त्यदादेर्लुकि कावित्या-दिक एव प्रयोगः चैत्रस्य पितराबित्यत्रापि विरूपैकशेषेलुप्तस्य मातृपदस्य स्मरणान्मातुरवगमः तदस्मरतस्तु पितृ-पदे जनकशरीरत्वेन लक्षणया मातापित्रोरवगतिरितिप्राञ्चः । कौमारास्तु मात्रा पितुर्द्वन्द्वे माता पितृभ्यांमातारपितराभ्यामिति प्रयोगद्वयीदर्शनाच्चैत्रस्य पितरा-वित्यत्र नैकशेषः परन्तु पुष्पवन्तादिपदवन्मातृत्वपितृत्वाभ्यांविभिन्नरूपाभ्यागेकशक्तिमदेव नियतद्विवचनाकाङ्खं पितृ-पदं प्रकृत्यन्तरम् । एवं श्वश्रूश्च श्वशुरश्चेत्यर्थे श्वशुरावित्यत्रश्वशुरपदमपि श्वश्र्वा श्वशुरस्य द्वन्द्वे श्वश्रूश्वशुरावित्येवप्रयोगादित्याहुः” । द्वन्द्वं विभजते । “द्वौ भेदावस्यशास्त्रौक्तौ समाहारेतरेतरौ । एकान्यवचनाकाङ्क्षा-हीनोपादानतश्च तौ” । “अस्य द्वन्द्वस्य द्वौ भेदौसमाहार इतरेतरश्च शास्त्रसिद्धौ तत्रैकवचनान्यसुबाकाङ्क्षा-विहीनः समाहारः तथाविधसुबाकाङ्क्षश्चेतरेतरः पाणि-पादं हस्त्यश्वमित्यादितो हि करचरणादीनां बहूनाम-प्यगतावेकवचनमेव प्रमाणं धवखदिरावित्यादौ द्विवच-नादेः पदिस्कन्दिखिदेर्दादित्यादौ तु पदिस्कन्दिभ्यांसहितः खिदिरिति विगृह्य मध्यपदलोपी कर्म्मधारयोयथा अव्याप्त्यतिव्याप्तेरिति मणिग्रन्थादौ” ।केचित् पदभेदे द्वन्द्वमिच्छन्तः “अप्येकदन्तहेरम्बलम्बोदरगजाननाः” इत्युदाजह्रुः तन्न समीचीनम् चो-ऽवधारणे इत्यादिवत् एकदन्तादिशब्दानामेवात्र पदार्थ-त्वात् तथाभूतशब्दानाञ्च विभिन्नानुपूर्वीकत्वेन भिन्नत्वात्एते शब्दा गणेशे वृत्तिमन्त इत्येवं कोषादायवन्वयबोधात् ।वटकलसयोरभेद इत्यादौ तु घटपदकलसपदप्रतिपाद्यत्व-रूपपदार्थतावच्छेदकभेदात् न द्वन्द्वानुपत्तिरिति दिक्“देवताद्वन्ट्ने” “चार्थे द्वन्द्वः” पा० “द्वन्द्वः समासिकस्य च”गीता । तत्र युगले “द्वन्द्वं ते मन्दचेता यदि जपति ज-नोवारमेकं कदाचित्” कर्पूरस्तवः । “विरहविधुरकोकद्व-न्तशोकं विभिन्दन्” उद्भटः । मिथुनम् स्त्रीपुंसयोर्द्वित्वम्तत्र “द्वन्द्वानि भावं क्रियया विव्रब्रुः” कुमा० “मृगद्वन्द्वेषुपश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु” रघुः । “क्षुत्पिपासे शोक-मोहौ रागद्वेषौ तथैव च । लाभालाभौ च शीतोष्णेतथा मानापमानकौ । कामक्रोधप्रभृतयोः द्वन्द्वशब्देनवर्णिता” इत्युक्ते परस्परविरुद्धस्वभावे शीतोष्णादौ“न द्वन्द्वदुःखमिह किञ्चिदकिञ्चनोऽपि” माघः “तितिक्षाशीतोष्णादिद्वन्द्वसहिष्णुता” वेदान्तसा० “द्वन्द्वातोतो विमत्सरः”गीता । आसनजये च द्वन्द्वदुःखैरनभिभवः योगसू० उक्तः“ततो द्वन्द्वानभिघातः” “शीतोष्णादिभिर्द्वन्द्वैरासन-जयान्नाभिभूयते” भा० ।७ दुर्गे युक्तिकल्प० तद्विशेषादिकं तत्रोक्तं यथा“राज्ञोबलं न हि बलं द्वन्द्वमेव बलं बलम् । अप्यल्प-बलवान् राजा स्थिरो द्वन्द्वबलाद्भवेत्” तथा च “एकःशतं योधयति प्राकारस्थो धनुर्धरः । शतं दशसह-स्राणि तस्माद्दुर्गं विशिष्यते । अकृत्रिमं कृत्रिमञ्च तत्पुनर्द्विविधं भवेत् । यद्दैवसूचितं द्वन्द्वं गिरिनद्यादिसंश्रितम् । अकृत्रिममिदं ज्ञेयं दुर्लङ्घ्यमरिभूभुजाम् ।प्राकारपरिखारण्यसंश्रयं यद्भवेदिह । कृत्रिमं नाम-विज्ञेयं लङ्घ्यालङ्घ्यन्तु वैरिणाम्” तत्राकृत्रिमद्वन्द्वमुक्तंतत्रैव यथा “अत्युच्चविस्तीर्णशिरा दुरारोह सका-ननः । सजलाशयसम्भारभोज्यद्रव्यसमाश्रयः । सुखनिः-सरणो द्वन्द्वः पर्वताख्यो महीभुजाम् । नद्योगभीर-विस्तीर्णाश्चतुर्दिक्षु व्यवस्थिताः । तन्मध्ये भूप्रदेशो योनदीद्वन्द्वः स उच्यते । यदन्यच्चिरकालीनं दुर्लङ्घ्य वि-पिनादिकम् । तन्मध्यरचिता भूमिर्द्वन्द्वत्वेनोपतिष्ठते ।वनद्वन्द्वमिति ख्यातं यथापूर्वं महत्तरम्” कृत्रिमद्वन्द्व-मुक्तं तत्रैव यथा “यस्मिन् राज्ये गिरिर्नास्ति नद्यो वागहनोदकाः । तस्य मध्ये महीपालः कृत्रिमं द्वन्द्वमार-भेत् । गजैरलङ्घ्या विस्तीर्णा गम्भीराः पूर्णवारयः ।द्वन्द्वत्वेन समादिष्टाः परिखा बहुयादसः । विशाल-शालं सुघनं वहुकण्टकिसङ्कटम् । द्वन्द्वत्वेन समा-दिष्टं विस्तीर्णं विषमं बलम् । अधोऽधोबध्यमानोऽपिकन्दरोऽल्पजलं स्रवन् । द्वन्द्वत्वेन समुद्दिष्टः दुर्लङ्घ्योहि स भूभुजा । सर्वतः परिखां कृत्वा निवन्धोपरिक-न्दरम् । तज्जलप्लुतदेशत्वात् जलद्वन्द्वं तदुच्यते ।एषामभावे निम्नस्य भूप्रदेशस्य बन्धनात् । वर्षासु प्लवतेवारि जलद्वन्द्वं ततोभवेत् । एतयोरपि संमिश्रात् सं-मिश्रं द्वन्द्वमाचरेत् । आश्रित्य कृत्रिमं द्वन्द्वद्वं बलवद्-वैरिणो दिशि । अन्यत्र कृत्रिमं द्वन्द्वं कृत्वा मरपतिर्वसेत् । रघपतिर्यदा वैरी स्थलद्वन्द्वं तदाचरेत् ।गजाश्चनाथश्चेद्वैरी चद्वन्द्वं तदाचरेत् । गिरिद्वन्द्वंनृपः सेवेत् यस्य स्याद् द्विविधो रिपुः । सर्वो हि त्रिविधोयुद्धः समासादुपदिश्यते । प्रतिराजस्य राज्यान्ते प्रकटेगुप्त एव प । राज्यान्ते सैनिकान् रक्षेत् प्रकटे निव-सेत् स्वयम् । गुप्तेऽस्त्रकोषसम्भारं संरक्षेदिति नि-श्चयः” । तस्य सामान्यतो गुणा नीतिशास्त्रोक्ताः यथा“सप्रवेशापसरणं द्वन्द्वसुत्तममुच्यते । अन्यत्र वन्दिशा-लेव न तादृग्वशमाश्रयेत् । धनुर्द्वन्द्वं महीद्वन्द्वं गिरि-द्वन्द्वं तथैव च । मनुष्यद्वन्द्वमित्याहुर्योद्धृद्वन्द्वं प्रकी-र्तितम् । योद्धृशून्यं हि यत् द्वन्द्वं मृतकायसमंहि तत्” । अन्यत्र च “यावत् प्रमाणं नगर हिराज्ञां ततो भवेदुत्तममध्यमान्तम् । त्रिंशत्तदर्द्धाश्च गुणो-त्तरेण त्रिदेशजानां धरणीपतीनाम्” गर्गस्तु “यदन्यद्द्विविधं द्वन्द्वं श्रयूते धरणीभुजाम् । ताभ्यामेवाति-रिच्येत मन्त्रद्वन्द्वं विशेषतः । अन्येषु दैवात् भिन्नेषुमन्त्रद्वन्द्वात् जनेन्नृपः । मन्त्रद्वन्द्वे हि भिन्ने हि नचान्यत् कार्यकारकम्” । भोजः “तदैव वैरिदुर्लङ्घ्यं वि-स्तीर्णविषमञ्च तत् । सप्रवेशापसरणं तद्वन्द्वमुत्तमं विदुः” ।

Capeller

German

 द्वंद्व॑ n.
  Paar,  Dualismus,  Gegensatz,  Zweikampf, 
Streit,  Wettstreit
 Acc. u. Instr.
adv. paarweise. m.
  n.
  ein copulatives
Compsitum (g.).

Burnouf

French

 द्वन्द्व द्वन्द्व n.
  (red. de द्व) état de ce qui est
double:
		 paire
		 couple d'animaux
		 rapprochement des sexes
dispute,  altercation
		 secret entre deux personnes. -- M. n.
 
composé copulatif [où les deux composants sont au même cas
 ex.
दम्पती]. -- M. les Gémeaux,  signe du Zodiaque.
		 Etat de
l'âme partagée entre deux tendances.
		 Maladie compliquée d'une
autre.
द्वन्द्वचर et द्वन्द्वचारिन् m.
  oie rougeâtre [qui va
par couples].
द्वन्द्वमोह m.
  le trouble qu'engendre le doute.
द्वन्द्वयुद्ध n.
  combat singulier.

Stchoupak

French

 द्वन्द्व-
 (द्वंद्व-) nt. paire,  couple 
 mâle et femelle 
 deux
choses ou notions ou qualités opposées (p. ex. joie et douleur) 
 dispute, 
querelle,  lutte,  combat singulier,  combat en général 
 alternative, 
hésitation,  dilemme 
 (gramm. ) composé copulatif 
 -अम् -एना par couples, 
deux à deux 
 face à face,  à deux 
 -ए id. 
 tête à tête 
-ई-भू- se mettre à deux,  s'unir,  s'accoupler 
 engager un combat
singulier 
 hésiter dans une alternative.
°चर- °चारिन्- (vivant en couples) m.
  sorte d'oie,  Anas Casarca.
°दुःख- nt. effet pénible causé par deux facteurs contraires (p. ex.
chaud et froid).
°भाव- m.
  antagonisme.
°भूत- a. v. hésitant,  incertain. 
°मोह- m.
  trouble dû à des facteurs contraires.
°योधिन्- a. prenant part à un combat singulier ou combattant par
couples.
°संरम्भ- m.
  fait d'engager un combat singulier.
°संप्रहार- m.
  combat singulier.
°सहिष्णुत्व- nt. faculté d'endurer des états contraires.
द्वन्द्वातीत- a. v. supérieur aux perceptions opposées,  c.-à-d. à
toutes les perceptions.
द्वन्द्वाराम- a. se plaisant à vivre en couples.
द्वन्द्वालाप- m.
  dialogue,  entretien confidentiel,  causerie intime.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.