द्रव्यगण (dravyagaNa)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Spoken Sanskrit
English द्रव्यगण dravyagaNa class of similar substances
Shabdartha Kaustubha
Kannadaद्रव्यगण
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಉಕ್ತವಾದ ಮೂಲಿಕೆಗಳ ಗುಂಪು
प्रयोगाः - > "समासेन सप्तत्रिंशद्द्रव्यगणा भवन्ति"
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
वाचस्पत्यम्
Sanskritद्रव्यगण । ६ त० । सुश्रुतोक्ते ओषधिविशेषाणासप्तत्रिंशन्मितानां गणभेदे ते च तत्र दर्शिता यथा“द्रव्यसंग्रहणीयमध्यायं व्याख्यास्यामःअथातः समासेन सप्तत्रिंशद्द्रव्यगणा भवन्ति । तद्यथा ।विदारीगन्धा विदारी सहदेवा विश्वदेवा श्वदंष्ट्रा पृथक्-पर्णी शतावरी सारिवा कृष्णसारिवा जीवकर्षभकौमहासहा क्षुद्रसहावृहत्यौ पुनर्नवैरण्डो हंसपदोवृश्चिकाल्यृषभी चेति । “विदारीगन्धादिरयं गणः पित्ता-निलापहः । शोषगुल्माङ्गमर्दोर्द्ध्वश्वासकासविनाशनः १ ।आरग्बधमदनगोपधोण्टाकुटजपाठाकण्टकीपाटलामूर्वे-न्द्रयवसप्तपर्णनिम्बकुरुण्टकदासीकुरुण्टकगुडूचीचित्रक-शार्ङ्गष्टाकरञ्जद्वयपटोलकिराततिक्तकानि सुषवी चेति ।आरग्बधादिरित्येष गणः श्लेष्मविषापहः । मेहकुष्ठज्व-रवमीकण्डूघ्नो व्रणशोधनः २ । वरुणार्त्तगलशिग्रुत-र्कारीमेषशृङ्गीपूतीकनक्तमालमोरटाग्निमन्थसैरीयकद्वय-विम्बीवसुकवसिरचित्रकशतावरीविल्वाजशृङ्गीदर्भा वृह-तीद्वयञ्चेति । वरुणादिर्गणोह्येष कफमेदोनिवारणः ।विनिहन्ति शिरःशूलं गुल्माभ्यन्तरविद्रधीन् ३ । वीरत-रुसहचरद्वयदर्भवृक्षादनीगुन्द्रानलकुशकाशाश्ममैदकाग्नि-मन्थमोरटावसुकवसिरभल्लूककुरुण्टकेन्दीवरकपोतवङ्क्याःश्वदंष्ट्वा चेति । वीरतर्वादिरित्येष गणो वातविकारनुत् ।अश्मरीशर्करामुत्रकृच्छ्राघातरुजापहः ४ । सालसारा-जकर्णखदिरकदरकालस्कन्धक्रमुकभूर्जमेषशृङ्गीतिनिशच-न्दनशिंशपाशिरीषासनधवार्जुनतालशाकनक्तमालपूतीका-श्वकर्णागुरूणि कालीयकञ्चेति । सालसारादिरित्येषगणः कुष्ठविनाशनः । मेहपाण्ड्वामयहरः कफमेदो-विशोषणः ५ । रोध्रसावररोध्रपलाशकुटन्नटाशोकफञ्जी-कट्फलैलवालुकसल्लकीजिङ्गिनीकदम्बसालाः कदलीचेति । एष रोध्रादिरित्युक्तो मेदःकफहरो गणःयोनिदोषहरः स्तम्भी व्रण्यो विषविनाशनः ६ । अर्कालर्कक-रञ्जद्वयनागदन्तीमयूरकभार्गीरास्नेन्द्रपुष्पीक्षुद्रश्वेतामहा-श्वेतावृश्चिकाल्यलवणास्तापसवृक्षश्चेति । अर्कादिको गणोह्येष कफमेदोविषापहः । कृमिकुष्ठप्रशमनो विशेषाद्-व्रणशोधनः ७ । सुरसाश्वेतसुरसाफणिज्झकार्जकभूस्तृण-सुगन्धकसुमुखकालमालकासमर्द्दक्षवकखरपुष्पाविडङ्गकट्-फलसुरसीनिर्गुण्डीकुलाहलोक्षोन्दुरुकर्णिकाफञ्जीप्राची-बलाकाकमाच्यो विषमुष्टिकश्चेति । सुरसादिर्गणो ह्येषकफहृत् कृमिसूदनः । प्रतिश्यायारुचिश्वासकासघ्नो व्रण-शोधनः ८ । मुष्ककपलाशधवचित्रकमदनवृक्षशिंशपावज्रवृ-क्षास्त्रिफला चेति । मुष्ककादिर्गणो ह्येष मेदोघ्नःशुक्रदोषहृत् । मेहार्शःपाण्डुरोगघ्नः शर्कराश्मरिना-शनः ९ । पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकशृङ्गवेरमरिचह-स्तिपिप्पलीहरेणुकैलाजमोदेन्द्रयवपाठाजीरकसर्षपमहा-निम्बफलहिङ्गुभार्गीमधुरसातिविषावचाविडङ्गानि कटु-रोहिणी चेति । पिप्पल्यादिः कफहरः प्रतिश्याया-निलारुचीः निहन्याद्दीपनो गुल्मशूलघ्नश्चामपाचनः १० ।एलातगरकुष्ठमांसीध्यामकत्वक्पत्रनागपुष्पप्रियङ्गुहरेणुका-व्याघ्रनखशुक्तिचण्डास्थौणेयकश्रीवेष्टकचोचचोरकबालक-गुग्गुलुसर्जरसतुरुष्ककुन्दुरुकाऽगुरुस्पृक्कोशीरभद्रदारुकु-ङ्कुमानि पुन्नागकेशरञ्चेति । एलादिको वातकफौ निह-न्याद्विषमेव च । वर्णप्रसादनः कण्डूपिडकाकोठनाशनः ११ ।वचामुस्तातिविषाभयाभद्रदारूणि नागकेशरञ्चेति १२ ।हरिद्रादारुहरिद्राकलशीकुटजवोजानि मधुकं चेति १३ ।एतौ वचाहरिद्रादी गणौ स्तन्यविशोधनौ । आमातीसा-रशमनौ विशेषाद्दोषपाचनौ १२ । १३ । श्यामामहाश्यामा-तृवृद्दन्तीशङ्खिनीतिल्वककम्पिल्लकरम्यकक्रमुकपत्रश्रेणीगवा-क्षीराजवृक्षकरञ्जद्वयगुडूचीसप्तलाच्छगलान्त्रीसुधाः सुव-र्णक्षीरी चेति । उक्तः श्यामादिरित्येष गणो गुल्म-विषापहः । आनाहोदरविड्भेदी तथोदावर्त्तनाशनः १४ ।वृहतीकण्टकारिकाकुटजफलपाठा मधुकञ्चेति । पाच-नीयो वृहत्यादिर्गणः पित्तानिलापहः । कफारोचक-हृल्लासमूत्रकृच्छ्ररुजापहः १५ । पटोलचन्दनकुचन्दनमूर्वा-गुडूचीपाठाः कटुरोहिणी चेति । पटोलादिर्गणःपित्तकफारोचकनाशनः । ज्वरोपशमनो व्रण्यश्छर्दिक-ण्डूविषापहः १६ । काकोलीक्षीरकाकोलीजीवकर्षभकमुद्ग-पर्णीमाषपणींमेदामहामेदाच्छिन्नरुहाकर्कटशृङ्गीतुगाक्षी-रोपद्मकप्रपौण्डरीकर्द्धिवृद्धिमृद्वीकाजीवन्त्यो मधुकञ्चेति ।काकोल्यादिरयं पित्तशोणितानिलनाशनः । जीवनोवृंहणो वृष्यः स्तन्यश्लेष्मकरस्तथा १७ । ऊषकसैन्धवशिला-जतुकाशीसद्वयहिङ्गूनि तुत्थकञ्चेति । ऊषकादिः कफंहन्ति गणो मेदोविशोषणः । अश्मरीशर्करामूत्रकृच्छ्र-गुल्मप्रणाशनः १८ । सारिवामधुकचन्दनकुचन्दनपद्मक-काश्मरीफलमधूकपुष्पाण्युशीरञ्चेति । सारिवादिः पिपा-साघ्नो रक्तपित्तहरो गणः । पित्तज्वरप्रशमनो विशे-षाद्दाहनाशनः १९ । अञ्जनरसाञ्जननागपुष्पप्रियङ्गुनीलो-त्पलनलदनलिनकेशराणि मधुकञ्चेति । अञ्जनादिर्गणोह्येष रक्तपित्तनिवर्हणः । विषोपशमनो दाहं निह-न्त्याभ्यन्तरं तथा २० । परूषकाद्राक्षाकट्फलदाडिमराजा-दनकतकफलशाकफलानि त्रिफला चेति । परूषकादि-रित्येष गणोऽनिलविनाशनः । मूत्रदोषहरो हृद्यःपिपासाघ्नो रुचिप्रदः २१ । प्रियङ्गुसभङ्गाधातकीपुन्नागर-क्तचन्दनकुचन्दनमोचरसरसाञ्जनकुम्भीकस्रोतोऽञ्जनपद्म-केसरयोजनवल्ल्यो दीर्घमूला चेति २२ । अम्बष्ठाधातकी-कुसुमसमङ्गाकद्वङ्गमधुकविल्वपेशिकारीध्रसावररोध्रपलाश-नन्दीवृक्षपद्मकेशराणि चेति २३ । “गणौ प्रियङ्ग्वम्बष्ठादीपक्वातीसारनाशनौ । सन्धानीयौ हितौ पित्ते व्रणा-नाञ्चापि रौपणौ २२ । २३ । न्यग्रोधोडुम्बराश्वत्थप्लक्षमधूक-कपीतनककुभाम्रकोशास्रचोरकपत्रजम्बूद्वयपियालमधुक-रोहिणीवञ्जुलकदम्बवदरीतिन्दुकोसल्लकीरोध्रसावररोध्र-भल्लातकपलाशा नन्दीवृक्षश्चेति । न्यग्रोधादिर्गणो व्रण्यःसंग्राही भग्नसाधकः । रक्तपित्तहरो दाहमे दोघ्नोयोनिदोषहृत् २४ । गुडूचीनिम्बकुस्तुम्बुरुचन्दनानि पद्म-कञ्चेति । एष सर्वज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः ।हृल्लासारोचकवमीपिपासादाहनाशनः २५ । उत्पल-रक्तोत्पलकुमुदसौगन्धिककुवलयपुण्डरीकाणि मधुकञ्चेति ।उत्पलारिरयं दाहपित्तरक्तविनाशनः । पिपासाविष-हृदोगच्छर्दिमूर्च्छाहरो गणः २६ । मुस्ताहरिद्रादारुहरि-द्राहरीतक्यामलकविभीतककुष्ठहैमवतीवचापाठाकटुरोहि-णीशार्ङ्गष्टातिविषाद्राविडीभल्लातकानि चित्तकश्चेति ।एष मुस्तादिको नाम्ना गणः श्लेष्मनिषूदनः । योनि-दोषहरः स्तन्यशोधनः पाचनस्तथा २७ । हरितक्यामल-कविभीतकानि त्रिफला । त्रिफला कफपित्तघ्नी मेहकुष्ठ-विनाशिनी । चक्षुष्यादोपनी चैव विषमज्वरना शिनी २८ ।पिप्पलीमरिचशृङवेराणि त्रिकटुकम् । त्र्यूषणं कफ-मेदोघ्नं मेहकुष्ठत्वगामयान् । निहन्याद्दीपनं गुलम-पीनसाग्न्यल्पतामपि २९ । आमलकीहरीतकीपिप्पल्यश्चि-त्रकश्चेति । आमलक्यादिरित्येष गणः सर्वज्वरापहः ।चक्षुष्यो दीपनो वृष्यः कफारोचकनाशनः ३० । त्रपुसीसता-म्ररजतकृष्णलोहसुवर्णानि लोहमलञ्चेति । गणस्त्र-पादिरित्येष गरक्रिमिहरः परः । पिपासाविषहृद्रोग-पाण्डुमेहहरस्तथा ३१ । लाक्षारेवतकुटजाऽश्वमारकट्-फडहरिद्राद्वयनिम्बसप्तच्छदमालत्यस्त्रायमाणा चेति ।कषायस्तिक्तमधुरः कफपित्तार्त्तिनाशनः । कुष्ठक्रिमि-हरश्चैव दुष्टव्रणविशोधनः ३२ । पञ्च पञ्चमूलान्यत ऊर्द्ध्वंवक्ष्यामः । तत्र त्रिकण्टकवृहतीद्वयपृथक्पर्ण्यो विदा-रीगन्धा चेति कनीयः १ । कषायतिक्तमधुरं कनीयःपञ्चमूलकम् । वातघ्नं पित्तशमनं वृंहणं बलवर्द्धनम् ३२ ।विल्वाग्निमन्थटुण्टुकपाटलाकाश्मर्यश्चेति महत् २ । “सतिक्तं कफवातघ्नं पाके लघ्वग्निदीपनम् । मधुरानुरस-ञ्चैव पञ्चमूलं महत् स्मृतम् ३३ । अनयोर्दशमूलमुच्यते ।“गणः श्वासहरोह्येष कफपित्तानिलापहः । आमस्यपाचनश्चैव सर्वज्वरविनाशनः ३४ । विदारीसारिवारजनी-गुडूच्योऽजशृङ्गी चेति वल्लीसंज्ञः ३ । करमर्दत्रिकण्टकसैरीयकशतावरीगृध्रनख्य इति कण्टकसंज्ञः ४ । रक्तपि-हरौ ह्येतौ शोफत्रयविनाशनौ । सर्वमेहहरौ चैव शुक्र-दोषविनाशनौ ३५ । ३६ कुशकाशानलदर्भकाण्डेक्षुका इतितृणसंज्ञकः ५ । मूत्रदोषविकारश्च रक्तपित्तं तथैव च ।अन्त्यः प्रयुक्तः क्षीरेण शीघ्रमेव विनाशयेत् । एषां वा-तहरावाद्यावन्त्यः पित्त विनाशनः । पञ्चकौ श्लेष्मशमना-वितरौ परिकीर्तितौ” ३७ त्रिवृतादिकमन्यत्रोपदेक्ष्यामः ।“समासेन गणा ह्येते प्रोक्तास्तेषान्तु विस्तरम् । चिकित्-सितेषु वक्ष्यामि ज्ञात्वा दोषबलाबलम् । एभिर्लेपान्कषायञ्च तैलं सर्पींषि पानकान् । प्रविभज्य यथान्यायंकुर्वीत मतिमान् भिषक् । धूमवर्षानिलक्लेदैः सर्वर्तुष्वन-भिद्रुते । ग्राहयित्वा गृहे न्यस्येद्विधिनौषधसंग्रहम् ।समीक्ष्य दोषभेदांश्च गणान् भिन्नान् प्रयोजयेत् । पृथङ्-मिश्रान् समस्तान्वा गणं वा व्यस्तसंहतम्” ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.