| YouTube Channel

द्रव्यं (dravyaM)

 
Apte 1890
English
द्रव्यं 1 A thing, substance, object, matter.
2 The ingredient or material of anything.
3 A material to work upon.
4 A fit or suitable object (to receive instruction, &c.): Mu. 7. 14
see अद्रव्य also.
5 An elementary substance, the substratum of properties, one of the seven categories of the Vaiśeṣikas
(the dravyas are nine:
पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि).
6 Any possession, wealth, goods, property, money
तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः U. 2. 19.
7 A medicinal substance or drug.
8 Modesty.
9 Bell-metal.
10 Spirituous liquor.
11 A wager, stake.
12 Anointing, plastering.
13 An ointment.
14 The animal-dye, lac.
15 Extract, gum.
Comp.
अर्जनं,
वृद्धिः,
सिद्धिः f. acquisition of wealth.
ओघः f. affluence, abundance of wealth.
गणः a class of 37 similar substances (in Medic.).
परिग्रहः the possession of property or wealth.
प्रकृतिः f. the nature of matter.
वाचकं a substantive.
संस्कारः the consecration of articles for sacrifice &c.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्रव्यं,
क्ली,
 (द्रोरिव । द्रु + “द्रव्यञ्च भव्ये ।” ५ ।३ । १०४ । इति यत्प्रत्ययेन निपातनात्साधुः ।) वस्तु । (यथा, मनुः । ७ । ९ ।“एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् ।कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसञ्चयम् ॥
”)तस्य क्रियाविशेषे नवपुराणभेदेन प्रशस्तत्वंयथा, --“द्रव्याण्यभिनवान्येव प्रशस्तानि क्रियाविधौ ।ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः ॥
”इति नारायणदासकृतपरिभाषा ॥
(“केचिदाचार्य्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्माद्-व्यवस्थितत्वादिह खलु द्रव्यं व्यवस्थितम् । नरसादयो यथा ये फले ये रसादयस्ते पक्वे नसन्ति । नित्यत्वाच्च नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणायथा कल्कादिप्रविभागः स एव सम्पन्नरसगन्धोव्यापन्नरसगन्धो वा भवति । स्वजात्यवस्थानाच्चयथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवंशेषाणि । पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिरिन्द्रियै-र्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः । आश्रयत्वाच्च द्रव्य-माश्रिता रसादयो भवन्ति । आरम्भसामर्थ्याच्चद्रव्याश्रित आरम्भो यथा विदारिगन्धादिमाहृत्यसङ्क्षुद्य विपचेदित्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः ।शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुप-देशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ चेतिन रसादय उपदिश्यन्ते । क्रमापेक्षितत्वाच्चरसादीनां रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते यथातरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति । एकदेश-साध्यत्वाच्च द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयःसाध्यन्तेयथा महावृक्षक्षीरेणेति तस्माद्द्रव्यं प्रधानं द्रव्य-लक्षणन्तु क्रियागुणवत्समवायिकारणमिति ।”“पाको नास्ति विना वीर्य्याद्वीर्य्यं नास्ति विनारसात् ।रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठमतः स्मृतम् ॥
”“वीर्य्यसंज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः ।रसेषु न वसन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ॥
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः ।श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः ॥
”इति सुश्रुते । १ । ४० ॥
)पित्तलम् । वित्तम् । पृथिव्यादि । विलेपनम् ।क्लीवम् । भेषजम् । भव्यम् । (द्रोर्विकारः ।“द्रोश्च ।” ४ । ३ । १६१ । इति यत् ।) द्रुम-विकारे, त्रि । इति मेदिनी । ये, २९ ॥
(द्रुमा-वयवः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥
) जतु । विनयः ।इति हेमचन्द्रः ॥
मद्यम् । यथा, --“सशब्दं न पिबेद्द्रव्यम् ।” इति कुलार्णवतन्त्रम् ॥
न्यायमते तन्नवविंधं यथा, --“क्षित्यप्तेजोमरुद्व्योमकाला दिग्देहिनौ मनः ।”तेषां साधर्म्म्यादि यथा, --“क्षित्यादीनां नवानान्तु द्रव्यत्वगुणयोगिता ।क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च ॥
परापरत्वमूर्त्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी ।कालखात्मदिशां सर्व्वगतत्वं परमं महत् ॥
क्षित्यादिपञ्चभूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि ।द्रव्यारम्भश्चतुर्षु स्यादथाकाशशरीरिणाम् ॥
अव्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेषगुण इष्यते ।रुपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगि स्यात् प्रथमं त्रिकम् ॥
गुरुणी द्वे रसवती द्वयोर्नैमित्तिको द्रवः ।आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
द्रव्यहस्तभक्षणादिदोषादोषौ यथा, --“उच्चावचान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः ।भूमौ निःक्षिप्य तद्दव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ॥
तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद्द्बिजः ।भूमौ निःक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ॥
यद्यद्द्रव्यं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः ।अनिधायेतरद्द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥
वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात्तत् स्पृष्ट्वा चाचमेदिह ।अरण्येऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि ।कृत्वा मूत्रपुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥
”इति कूर्म्मपुराणम् ॥