द्रव्य (dravya)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 द्रव्य mfn.
   (-व्यः-व्या-व्यं)
	 1. Fit,  proper,  right,  what is or ought to be.
2. Derived from or relating to a tree.
	 n.
  (-व्यं)
	 1. Wealth,  property.
2. Substance,  thing,  the receptacle or substratum of properties,  &c.
3. Elementary substance,  nine kinds of which are reckoned
 viz.
earth,  water,  fire,  air,  æther,  time,  space,  soul,  and intellect.
	 4.
Brass.
	 5. A stake,  a wager.
	 6. A drug,  a medicament,  any thing.
used in medicine.
	 7. Anointing,  plastering.
	 8. Lac,  the animal dye.
9. Extract,  gum,  resin,  &c. derived from vegetables.
	 10. Modesty, 
propriety.
	 11. Spirituous liquor.
 E.
  द्रु a tree,  affix यत् ।

Capeller Eng

English

 1 द्रव्य n.
  property,  wealth
 substance,  thing,  object,  esp.
   
worthy object or fit person. 

 2 द्रव्य a.
  belonging to a tree.

Yates

English

 द्रव्य (व्यं) 1.
n.
  Wealth,  substance, 
thing
 brass
 a drug
 a wager
Lac
 gum
 spirits
 modesty.
a.
Fit,  right
 of a tree.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	 object
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	 thing
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	 stuff
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 adj.
  	-	  derived from or relating to a tree
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 adj.
  	-	  tree-like or corresponding to a tree
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  lac
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  brass
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  substance
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  single object or person
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  goods
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  property
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  liquid
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  medicinal substance or drug
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  wealth
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  spirituous liquor
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  gum
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  medicament
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  object of possession
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  elementary substance
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  material object
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  stake
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  individual
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  matter
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  ointment
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  fit object or person
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  money
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  ingredients or materials of anything
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  bell-metal
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  resin
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  gold
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  article  [ thing ]
द्रव्य 	-	 dravya 	-	 n.
  	-	  wager
पशु-द्रव्य 	-	  pazu-dravya 	-	 n.
  	-	  animal product

 
   द्रव्य  dravya  n.
    stuff    
   प्लोत  plota m.
   stuff    
   रयि  rayi m.
   stuff   
   विष्टभ्नोति  { विष्टम्भ् }  viSTabhnoti  { viSTambh } verb  stuff    
   विष्टम्भ्नाति  { विष्टम्भ् }  viSTambhnAti  { viSTambh } verb  stuff   
   मृदुवस्तुना पारयति  { पृ }  mRduvastunA pArayati  { pR } verb caus.  stuff    
   कूर्चकिन्  kUrcakin adj.
   stuffed  
   विष्टब्ध  viSTabdha adj.
   stuffed   
   स्तम्भ  stambha m.
   stuffing  
   नमत  namata n.
   woollen stuff    
   अतिसौहित्य  atisauhitya n.
   stuffed with food  
   न्यृषति  { न्यृष् }  nyRSati  { nyRS } verb  push or stuff into   
   जन्दुरक  janduraka    kind of mat or stuff   
   सम्पूरक  sampUraka adj.
   cramming or stuffing   
   स्तम्भित  stambhita adj.
   stuffed or filled with  
   सुमध्य  sumadhya adj.
   containing good stuffing   
   मधुक्रोड  madhukroDa n.
   fritter with sweet stuffing  
   रुद्धमुख  ruddhamukha adj.
   having the mouth filled or stuffed   
   सपुरीष  sapurISa adj.
   provided with stuffing or seasoning  
   पुट  puTa m.
   any cake or pastry filled with seasoning or stuffing of any kind   
   पर्णनर  parNanara m.
   effigy stuffed with leaves or made of leaves and burnt as a substitute for a lost corpse     
            

 
   द्रव्य  dravya adj.
   tree-like or corresponding to a tree  
   वसन्तदूत  vasantadUta m.
   plant like araNi tree  [ Premna serratifolia - Bot. ]   
   वृक्षबन्ध  vRkSabandha m.
   stanza shaped like a tree  
   द्रुमायते  { द्रुमाय }  drumAyate  { drumAya } verb  pass for or be like a tree   
   न्यग्रोधपरिमण्डलता  nyagrodhaparimaNDalatA f.
   having a waist like a fig-tree  
   रम्भोरु  rambhoru adj.
   having thighs like a plantain tree   
   कर्कन्धुरोहित  karkandhurohita adj.
   red like a berry of the jujube tree  
   पुष्पद्रुमकुसुमितमुकुट  puSpadrumakusumitamukuTa m.
   having a flowery diadem like a tree in bloom     
            

Wilson

English

 द्रव्य
mfn.
   (-व्यः-व्या-व्यं)
1 Fit,  proper,  right,  what is or ought to be.
2 Derived from or relating to a tree.
n.
  (-व्यं)
1 Wealth,  property.
2 Substance,  thing,  the receptacle or substratum of properties,  &c.
3 Elementary substance,  nine kinds of which are reckoned: viz. earth,  water, 
fire,  air,  æther,  time,  space,  soul,  and intellect.
4 Brass.
5 A stake,  a wager.
6 A drug,  a medicament,  any thing used in medicine.
7 Anointing,  plastering.
8 Lac,  the animal dye.
9 Extract,  gum,  resin,  &c. derived from vegetables.
10 Modesty,  propriety.
11 Spirituous liquor.
E.
  द्रु a tree,  affix यत्.

Apte

English

द्रव्यम् [dravyam],  1 A thing,  substance,  object,  matter
 the whole creation (अधिभूत)
 द्रव्यक्रियाकारकाख्यं धूत्वा यान्त्यपुनर्भवम् Bhāg.*
  12.6.38.

The ingredient or material of anything.

A material to work upon. 

A fit or suitable object (to receive instruction &c.
 )
 द्रव्यं जिगीषुमधि- गम्य जडात्मनो$पि Mu.*
  7.14
 see अद्रव्य also.

An elementary substance,  the substratum of properties
 one of the seven categories of the Vaiśeṣikas
 (the dravyas are nine: पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि)
 one of the six of the Jainas (जीव,  धर्म,  अधर्म,  पुद्गल,  काल and आकाश).

Any possession,  wealth,  goods,  property,  money: षड् द्रव्याणि 'मणयः पशवः पृथिवी वासो दास्यादि काञ्चनम्'
 उपार्जनं च द्रव्याणां परिमर्दश्च तानि षट् Mb.
 *  12.59.64
 तत् तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः U.*
  2.19.

A medicinal substance or drug.

Modesty.

Bell-metal,  brass or gold
 Rām.*
  7.

Spirituous liquor.

A wager,  stake.

Anointing,  plastering.

An ointment.

The animal-dye,  lac.

Extract,  gum. 

A cow
 L.
  D. B.

A verse from the Ṛigveda.  द्रव्यशब्द- श्छन्दोगैर्ऋक्षु आचरितः । ŚB. on MS.*  7.2.14. Comp.
   -अर्जनम्,  -वृद्धिः,  -सिद्धिः f.
  acquisition of wealth.-ओघः f.
  affluence,  abundance of wealth. -कल्कम् Viscous sediment given out by oily substances when ground
 द्रव्यकल्कः पञ्चधा स्यात् कल्कं चूर्णं रसस्तथा । तैलं मष्टिः क्रमाज्ज्ञेयं यथोत्तरगुणं प्रिये ॥ Āyurveda.  -गणः a class of 37 similar substances (in medicine). -परिग्रहः the possession of property or wealth. -प्रकृतिः f.
  the nature of matter.-वाचकम् a substantive. -शुद्धिः Cleansing of soiled articles. -संस्कारः the consecration of articles for sacrifice &c.
  -हस्तः a.
  holding anything in the hand
 Ms.*
  5.143.

Apte 1890

English

 द्रव्यं 1 A thing,  substance,  object,  matter. 
2 The ingredient or material of anything. 
3 A material to work upon. 
4 A fit or suitable object (to receive instruction,  &c.): Mu. 7. 14
 see अद्रव्य also. 
5 An elementary substance,  the substratum of properties,  one of the seven categories of the Vaiśeṣikas
 (the dravyas are nine:
 
पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि). 
6 Any possession,  wealth,  goods,  property,  money
 तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः U. 2. 19. 
7 A medicinal substance or drug. 
8 Modesty. 
9 Bell-metal. 
10 Spirituous liquor. 
11 A wager,  stake. 
12 Anointing,  plastering. 
13 An ointment. 
14 The animal-dye,  lac. 
15 Extract,  gum. 
Comp. 
अर्जनं,  
वृद्धिः,  
सिद्धिः f. acquisition of wealth. 
ओघः f. affluence,  abundance of wealth. 
गणः a class of 37 similar substances (in Medic.). 
परिग्रहः the possession of property or wealth. 
प्रकृतिः f. the nature of matter. 
वाचकं a substantive. 
संस्कारः the consecration of articles for sacrifice &c. 

Monier Williams Cologne

English

 1. द्रव्य n.
  a substance,  thing,  object,  Up.
  
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
  

 the ingredients or materials of anything,  MBh.
  
 R.

 medicinal substance or drug,  Suśr.
 

 (phil. ) elementary substance (9 in the Nyāya,  viz. पृथिवी,  अप्,  तेजस्,  वायु,  आकाश,  काल,  दिश्,  आत्मन्,  मनस्
 6 with Jainas,  viz. जीव,  धर्म,  अधर्म,  पुद्गल,  काल,  आकाश)

 (Gr. ) single object or person,  individual (cf.   एक-)

 fit object or person (cf.   अ-.)

 object of possession,  wealth,  goods,  money,  Mn.
  
 Yājñ.
 
 MBh.
   &c.

 gold,  R.
  vii,  18,  34,  Sch.

 bell-metal,  brass,  L.
 

 ointment,  L.
 

 spirituous liquor,  L.
 

 a stake,  a wager,  W.
 

 2. द्रव्य mfn.
   (fr.  4. द्रु) derived from or relating to a tree,  Pāṇ.
  iv,  3,  161

 tree-like or corresponding to a tree,  ŚāṅkhBr.
   x,  2

 द्रव्य n.
  lac,  gum,  resin,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 1. द्रव्य,  अम्,  n. (thought by some to be con-
nected with 4. द्रु),  a substance,  thing,  object
 the
ingredients or materials of anything
 medicinal sub-
stance or drug
 the receptacle or substratum of pro-
perties &c.,  elementary substance (nine kinds of
which are reckoned in the Nyāya philosophy,  viz.
पृथिवी,  earth
 अप्,  water
 तेजस्,  fire
 वायु,  air
आकाश,  ether
 काल,  time
 दिश्,  space
 आत्मन्, 
soul
 and मनस्,  mind: the Jainas recognize only
six,  viz. जीव,  धर्म,  अ-धर्म,  पुद्गल,  काल, 
and आकाश)
 an object possessed,  a possession,  wealth, 
property,  goods,  wares,  chattels,  money
 a fit object
(according to lexicographers द्रव्य may also mean)
bell-metal,  brass
 ointment
 anointing,  plastering
spirituous liquor
 modesty,  propriety
 a stake,  wager.
—द्रव्य-गण,  अस्,  m. a class of similar substances
(in medicine &c.).
—द्रव्य-गुण,  अस्,  m. ‘the
quality of medicinal substances, ’ N. of a chapter of
the Purāṇa-sarva-sva by Halāyudha.
—द्रव्य-तस्, 
ind. in substance,  according to substance,  &c.
—द्र-
व्य-त्व,  अम्,  n. substantiality,  substance.
—द्रव्य-
द्वैत,  अम्,  n. duality of substance,  instrumental
cause (?).
—द्रव्य-निश्चय,  अस्,  m. ‘enquiry into
the (elementary) substances, ’ N. of a chapter of
Bhaṭṭotpala's commentary to Varāha-mihira's Bṛhat-
saṃhitā.
—द्रव्य-परिग्रह,  अस्,  m. the possession
of property or wealth.
—द्रव्य-पूजा,  f. ‘adoration
of substance, ’ N. of a chapter of the Purāṇa-sarva-sva.
—द्रव्य-प्रकर्ष,  अस्,  m. the excellence of a
matter.
—द्रव्य-प्रकृति,  इस्,  f. the nature of a
matter.
—द्रव्य-प्रयोजन,  अम्,  n. use or employ-
ment of any article.
—द्रव्य-मय,  अस्,  ई,  अम्, 
material,  substantial
 having or holding any substance
consisting of wealth.
—द्रव्य-यज्ञ,  अस्,  m. offer-
ing oblations,  material sacrifice,  &c.
—द्रव्य-वत्, 
आन्,  अती,  अत्,  having property,  possessed of substance, 
rich,  wealthy
 inherent in the substance.
—द्रव्य-
वर्धन,  अस्,  m. ‘wealth-increaser, ’ N. of an author
of a work on augury.
—द्रव्य-वाचक,  a substan-
tive.
—द्रव्य-वृद्धि,  इस्,  f. increase of wealth.
—द्रव्य-शुद्धि,  इस्,  f. cleansing of soiled or de-
filed articles,  purification of inanimate objects
 N. of
a work.
—द्रव्यशुद्धि-दीपिका,  f.,  N. of a com-
mentary on the Dravya-śuddhi by Puruṣottama.
—द्रव्य-संस्कार,  अस्,  m. consecration of articles
for sacrifice,  purification or cleansing of soiled or defiled
articles.
—द्रव्य-सञ्चय,  अस्,  m. accumulation of
property,  a store of worldly goods.
—द्रव्य-सार-
सङ्ग्रह,  अस्,  m. ‘collection of the essence of sub-
stances, ’ N. of a philosophical work.
—द्रव्य-
सिद्धि,  इस्,  f. acquirement of property or wealth
effecting an object by means of wealth.
—द्रव्य-
हस्त,  अस्,  आ,  अम्,  holding anything in the hand.
—द्रव्यात्मक (°य-आत्°),  अस्,  आ,  अम्,  substantial, 
containing a substance.
—द्रव्यात्म-कार्यसिद्धि, 
इस्,  f. effecting one's object by means of wealth.
—द्रव्यान्तर (°य-अन्°),  अम्,  n. another thing.
—द्रव्यार्जन (°य-अर्°),  अम्,  n. acquiring property, 
gain or acquisition of wealth.
—द्रव्यौघ (°य-
ओघ),  अस्,  m. a stream of wealth,  abundance of property.

 द्रव्य 2. द्रव्य,  अस्,  आ,  अम् (fr. 4. द्रु), 
derived from or relating to a tree
 (अम्),  n. lac, 
the animal dye
 extract,  gum,  resin. (For 1. द्रव्य
see col. 2.)

 द्रव्य
 add — (one of the Padārthas or categories
in grammar),  a word which is the name of a single
object as distinguished from a Jāti or class.

Macdonell

English

 द्रव्य 1. drav-ya,  a.
  arboreal (v. dru).

 द्रव्य 2. drav-ya,  n.
  [fp. movable: √ dru] 🞄object,  thing
 substance,  matter
 property
 🞄gold
 implement
 fit object: -tva,  n.
  substantiality
 🞄-kṛśa,  a.
  of slender means,  poor
 🞄[Page127-2] 🞄-jāta,  a.
  kind of substance
 -prakṛti,  f.
  pl.
  🞄minister,  realm,  fortresses,  treasure and army
 🞄-maya,  a.
  substantial,  material: -mātra,  n.
 ,  🞄ā,  f.
  gold
 -yajña,  a.
  offering material sacrifices
 🞄-vat,  a.
  inherent in matter
 wealthy
 🞄-vṛddhi,  f.
  increase of wealth
 -śuddhi,  f.
  🞄purification of defiled objects.

Benfey

English

 द्रव्य द्रव्य (probably akin to 3. द्रु), 
n.
 
 1. Object,  thing,  Man.  1,  113
 8,  34.
 2. Substance,  Bhāṣāp. 1.
 3. Pro-
perty,  Man.  4,  114.
 4. A fit object.
 --
 Comp.
 
अ-,  n.
  a worthless object,  Hit.
pr. d. 43
 Mālav. 14,  23.
अप-,  n.
  any
bad substance.
निस्-,  adj.
  1. imma-
terial,  MBh. 12,  11350. 2. poor,  Rām. 
5,  33,  31.
सीता-,  n.
  pl. implements of
husbandry,  Man.  9,  293.

Hindi

सिक्के या jewlery के मामले में पैसे

Apte Hindi

Hindi

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
"वस्तु,  सामग्री,  पदार्थ,  सामान"

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
"अवयव,  उपादान"

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
सामग्री

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
उपयुक्त पात्र

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
"मूल तत्त्व,  गुणों का आधार,  वैशेषिकों के सात प्रवर्गों में से एक"

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
"स्वायत्तीकृत कोई पदार्थ,  दौलत,  सामग्री,  संपत्ति,  धन"

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
"औषधि,  दवाई"

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
"लज्जा,  शालीनता"

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
कांसा

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
मदिरा

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु +  यत्
"शर्त,  दाँव"

द्रव्यम्
नपुं*
   - द्रु+यत्
ऋग्वेद का मन्त्र जो साम के रूप में प्रयुक्त किया जाता है

Shabdartha Kaustubha

Kannada

द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಧನ /ವಿತ್ತ /ಹಣ
निष्पत्तिः - > "यः" (५-३-१०४)
व्युत्पत्तिः - > द्रुरिव कल्पवृक्ष इव
प्रयोगाः - > "एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् । कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसञ्चयम् ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ७-९
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತು /ಪದಾರ್ಥ
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮಂಗಳ ವಸ್ತು /ಶುಭಸೂಚಕ ವಸ್ತು
प्रयोगाः - > "न किञ्चिदपि कुर्वाणः सौख्यैर्दुःखान्यपोहति । तत्तस्य किमपि द्रव्यं यो हि यस्य प्रियो जनः ॥"
उल्लेखाः - > उ० रा० २-१९
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಲೇಪನ /ಹಚ್ಚುವ ಮುಲಾಮು
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮದ್ಯ /ಹೆಂಡ
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಔಷಧಿ /ಮೂಲಿಕೆ
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಂಸ್ಯ /ಕಂಚು
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೈಯಾಯಿಕ ಮತದಲ್ಲಿ ಸಪ್ತ ಪದಾರ್ಥಗಳಲ್ಲೊಂದು
प्रयोगाः - > "द्रव्यं गुणस्तथा कर्म सामान्यं सविशेषकम् । समवायस्तथाऽभावः पदार्थाः सप्त कीर्तिताः ॥"
उल्लेखाः - > भाषापा०
द्रव्य
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರದ ಸಾರ /ಗೋಂದು
द्रव्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮರದ ಸಂಬಂಧವಾದ /ಮರದಿಂದ ತಯಾರಾದ
निष्पत्तिः - > द्रु - "यत्" (४-३-१६१)
व्युत्पत्तिः - > द्रुः वृक्षः,  तस्य विकारः अवयवो वा

L R Vaidya

English

 dravya {% n. %} 1. Substance,  thing,  object
material to be worked upon
elementary substance considered as one of the seven categories (in the Vaiśeshika philosophy)
 (dravya is ninefold- पृथिव्यापस्तेजोवाय्वाकाशकालदिगात्ममनांसि T.S.)
possession,  wealth,  goods,  money
a fit object (to receive any impression &c. Cf. अद्रव्य)
bell-metal
modesty
spirituous liquor
a stake,  a wager.

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

६,  अङ्ग,  अब्द,  अराति अरि,  ऋतु,  काय,  कारक,  कार्तिक,  काल,  कुमार,  कुमारवदन,  कृत्तिका,  कोष,  क्ष्माखण्ड,  खर,  गुहक,  गुहवक्त्र,  गुहास्य,  चक्रार्ध,  चमू,  चरक,  जीव,  तर्क,  दर्शन,  द्रव्य,  भार्ध,  मासार्ध,  रस,  राग,  रासभ,  रिपु,  लेख्य,  लेश्या,  वर्ण,  शक्ति,  शास्त्र,  शिलीमुखपद,  शिशु,  षट्,  षण्मुख,  समास,  सेना,  स्कन्द,  स्वाद

Bopp

Latin

 द्रव्य n. (r. द्रु s. य,  v. gr. 626.) opes,  divitiae. BR. 2. 26.
BH. 4. 28. N. 8. 5.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

वसु
क्ली
वसु,  रत्न,  द्रव्य
वसुः सूर्यो वसुर्वह्निर्वसुः श्रीर्वासवो वसुः ।
वसु रत्नं वसु द्रव्यं वसवोऽष्टौ धरादयः ॥ २८ ॥
verse 1.1.1.28
page 0002

Lanman

English

 dravya,  n.
	—1. property
	—2. in general, 
thing,  object
	—3. esp. worthy object.
[√dru: see draviṇa.]

Abhyankara Grammar

English

द्रव्य  substance,  as opposed to गुण pro- perty and क्रिया action which exist on dravya. The word सत्त्व is used by Yaska,  Panini and other gram- marians in a very general sense as something in completed forma- tion or existence as opposed to 'bhava' or kriya or verbal activity,   and the word द्रव्य is used by old grammarians as Synonymous with सत्त्व
 cf. चादयोSसत्वे। चादयो निपातसंज्ञा भवन्ति न चेत्सत्वे वर्तन्ते,  cf. Kas on P. I. 4.57
 cf. S.K. also on P. I.4.57. (2)The word द्रव्य is also found used in the sense of an individual object,  as opposed to the genus or generic notion ( अाकृति )
 cf. द्रव्याभि- धानं व्याडिः,  M. Bh. on P. I. 2. 64. Vart. 45.(3)The word द्रव्य is found used in the sense of Sadhana or means in Tait. Prati. cf. तत्र शब्द- द्रव्याण्युदाहरिष्यामः । शब्दरूपाणि साधनानि वर्ण- यिष्यामः Tai,  Pr. XXII. 8.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 1. द्रव्य 10. विनय H. an. fehlerhaft für विनेय,  Zach. Beitr. Also = 3.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

ka ca
१) द्रव्य २) धन

dkor
१) द्रव्य २) धन ३) पीलु ४) वसु ५) स्व

dngos po
१) अर्थ २) एकभाव ३) द्रव्य ४) द्रव्यता ५) पक्ष ६) पद ७) पदार्थ ८) भव ९) भवत्व १०) भाव ११) भावत्व १२) मूल १३) वस्तु १४) वस्तुत्व १५) वास्तव

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वित्तं रिक्थं स्वापतेयं राः सारं विभवो वसु ॥ १९१ ॥
द्युम्नं द्रव्यं पृक्थमृक्थं स्वमृणं द्रविणं धनम् ।
हिरण्यार्थौ निधानं तु कुनाभिः शेवधिर्निधिः ॥ १९२ ॥
-wordlist-
 
वित्त (क्ली),  रिक्थ (क्ली),  स्वापतेय (क्ली),  रै (पुंस्त्री),  सार (क्ली),  विभव (पुं),  वसु (क्ली),  द्युम्न (क्ली),  द्रव्य (क्ली),  पृक्थ (क्ली),  ऋक्थ (क्ली),  स्व (पुंक्ली),  ऋक्ण (क्ली),  द्रविण (क्ली),  धन (पुंक्ली),  हिरण्य (पुं),  अर्थ (पुं),  निधान (क्ली),  कुनाभि (पुं),  शेवधि (पुं),  निधि (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

द्युम्न
द्युम्न,  द्रव्य,  द्रविण,  रै,  सार,  स्वापतेय,  अर्थ,  स्व,  ऋक्थ,  पृक्थ,  वित्त,  धन,  हिरण्य,  वसु,  विभव
द्युम्नं द्रव्यं द्रविणं राः सारं स्वापतेयमर्थः स्वम् ।
ऋक्थं पृक्थं वित्तं धनं हिरण्यं च वसु विभवः ॥ ८० ॥
verse 1.1.1.80
page 0010

ग्रन्थ
ग्रन्थ,  लिपिसंख्या,  शास्त्र,  द्रव्य
लिपिसंख्यायां शास्त्रे द्रव्ये च ग्रन्थशब्दमिच्छन्ति ॥ ८४४ ॥
verse 5.1.1.844
page 0097

नाममाला

Sanskrit

वित्त,  वस्तु,  वसु,  द्रव्य,  स्व,  अर्थ,  द्रविण,  धन,  कस्वर
वित्तं वस्तु वसु द्रव्यं स्वार्थं रा द्रविणं धनम् ।
कस्वरं तत्पतिं प्राहुः कुवेरं चैकपिङ्गलम् ॥ ९५ ॥
वैश्रवणं राजराजमुत्तराशापतिं तथा ।
अलकानिलयं श्रीदं धनपर्यायदायकम् ॥ ९६ ॥
verse 0.1.1.95
page 0048

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

रा,  द्रव्य,  कनक,  आश्रय,  नीरद
रामे वज्रे च शब्दे स्यात् रा द्रव्ये कनके पुनः ।
आश्रये नीरदे च स्यात् रुः सूर्ये रक्षणेऽपि च ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.37
page 0121

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  द्रव्यम्
Root:  द्रव्य
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ lac
⇒ gum
⇒ gold
⇒ stake
⇒ brass
⇒ money
⇒ resin
⇒ goods
⇒ stuff
⇒ wager
⇒ thing
⇒ object
⇒ wealth
⇒ liquid
⇒ matter
⇒ ointment
⇒ property
⇒ substance
⇒ bell-metal
⇒ medicament
⇒ individual
⇒ material object
⇒ article [thing]
⇒ spirituous liquor
⇒ elementary substance
⇒ fit object or person
⇒ object of possession
⇒ single object or person
⇒ medicinal substance or drug
⇒ derived from or relating to a tree
⇒ ingredients or materials of anything
⇒ tree-like or corresponding to a tree
Shloka(s): 
2|9|90|1 ► द्रव्यं वित्तं स्वापतेयं रिक्थमृक्थं धनं वसु। (वैश्यवर्गः)
2|9|90|2 ► हिरण्यं द्रविणं द्युम्नमर्थरैविभवा अपि॥ (वैश्यवर्गः)
3|3|52|2 ► करेणुरिभ्यां स्त्री नेभे द्रविणं तु बलं धनम्॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|88|2 ► शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ। (नानार्थवर्गः)
3|3|119|2 ► निर्वर्तनोपकरणानुव्रज्यासु च साधनम्॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|9|90|1 ⇢ द्रव्यम् (द्रव्य) (नपुं) ⇒ lac, gum, gold, stake, brass, money, resin, goods, stuff, wager, thing, object, wealth, liquid, matter, ointment, property, substance, bell-metal, medicament, individual, material object, article [thing], spirituous liquor, elementary substance, fit object or person, object of possession, single object or person, medicinal substance or drug, derived from or relating to a tree, ingredients or materials of anything, tree-like or corresponding to a tree
➠ 2|9|90|1 ⇢ वित्तम् (वित्त) (नपुं) ⇒ find, power, money, goods, known, found, wealth, gained, finance, obtained, acquired, property, substance, notorious, possessed, understood, celebrated, famous for, acquisition, anything found, caught or seized by, second astrological mansion
➠ 2|9|90|1 ⇢ स्वापतेयम् (स्वापतेय) (नपुं)
➠ 2|9|90|1 ⇢ रिक्थम् (रिक्थ) (नपुं) ⇒ gold, wealth, inheritance, possessions, any property, ancestral property, property left at death
➠ 2|9|90|1 ⇢ ऋक्थम् (ऋक्थ) (नपुं)
➠ 2|9|90|1 ⇢ धनम् (धन) (नपुं)
➠ 2|9|90|1 ⇢ वसुम् (वसु) (नपुं) ⇒ dry, gem, gold, good, sweet, horse, pearl, jewel, goods, water, wealth, riches, property, excellent, beneficent, kind of salt, ray of light, dwelling or dweller, particular ray of light, any valuable or precious object, symbolical name of the number eight
➠ 2|9|90|2 ⇢ हिरण्यम् (हिरण्य) (नपुं) ⇒ gold, cowry, golden, substance, semen virile, made of gold, piece of gold, particular measure, gold piece or coin, imperishable matter, thorn apple [Datura - Bot.], any vessel or ornament made of gold
➠ 2|9|90|2 ⇢ द्रविणम् (द्रविण) (नपुं) ⇒ power, goods, money, wealth, essence, strength, substance, substantiality, movable property
➠ 2|9|90|2 ⇢ द्युम्नम् (द्युम्न) (नपुं) ⇒ food, glory, power, wealth, majesty, strength, splendour, possession, enthusiasm, inspiration
➠ 2|9|90|2 ⇢ अर्थः (अर्थ) (पुं) ⇒ aim, wish, sake, sense, thing, desire, matter, affair, wealth, profit, object, purpose, subject, meaning, concerns, true sense, material object, object of desire, occurrence (event)
➠ 2|9|90|2 ⇢ राः (रै) (पुं)
➠ 2|9|90|2 ⇢ विभवः (विभव) (पुं) ⇒ rank, rich, power, money, might, luxury, wealth, assets, riches, fortune, majesty, dignity, dominion, powerful, property, greatness, evolution, development, magnanimity, destruction, omnipresence, influence upon, kind of measure, being everywhere, lofty-mindedness, exalted position, emancipation from existence, anything sumptuary or superfluous
➠ 3|3|52|2 ⇢ द्रविणम् (द्रविण) (नपुं) ⇒ power, goods, money, wealth, essence, strength, substance, substantiality, movable property
➠ 3|3|88|2 ⇢ ग्रन्थः (ग्रन्थ) (पुं) ⇒ knot, book, text, verse, tying, wealth, section, binding, treatise, property, honeycomb, composition, stringing together, literary production, book in prose or verse, artificial arrangement of words, book or sacred scriptures of the Sikhs containing short moral poems by Nanak Shah and others
➠ 3|3|119|2 ⇢ साधनम् (साधन) (नपुं) ⇒ cure, gain, army, goods, means, result, battle, conflict, argument, denoting, efficient, expedient, obtaining, summoning, preparing, effective, procuring, instrument, furthering, perfection, fulfilment, computation, designating, acquisition, preparation, guiding well, carrying out, conjuring up, productive of, proof [Logic], expressive of, requisite for, reason [Logic], act of mastering, device [computer], means of enjoyment, subduing by charms, subduing a disease, establishment of a truth, finding out by calculation, leading straight to a goal, army or portion of an army, means of correcting or punishing, means of summoning or conjuring up a spirit
Related word(s): 
उपाधि ➡ धनम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ स्वामिने_निक्षेपार्पणम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 द्रव्यं,  क्ली,
   (द्रोरिव । द्रु + “द्रव्यञ्च भव्ये ।” ५ ।३ । १०४ । इति यत्प्रत्ययेन निपातनात्साधुः ।) वस्तु । (यथा,  मनुः । ७ । ९ ।“एकमेव दहत्यग्निर्नरं दुरुपसर्पिणम् ।कुलं दहति राजाग्निः सपशुद्रव्यसञ्चयम् ॥
”)तस्य क्रियाविशेषे नवपुराणभेदेन प्रशस्तत्वंयथा,  --“द्रव्याण्यभिनवान्येव प्रशस्तानि क्रियाविधौ ।ऋते गुडघृतक्षौद्रधान्यकृष्णाविडङ्गतः ॥
”इति नारायणदासकृतपरिभाषा ॥
(“केचिदाचार्य्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्माद्-व्यवस्थितत्वादिह खलु द्रव्यं व्यवस्थितम् । नरसादयो यथा ये फले ये रसादयस्ते पक्वे नसन्ति । नित्यत्वाच्च नित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणायथा कल्कादिप्रविभागः स एव सम्पन्नरसगन्धोव्यापन्नरसगन्धो वा भवति । स्वजात्यवस्थानाच्चयथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं न गच्छत्येवंशेषाणि । पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिरिन्द्रियै-र्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः । आश्रयत्वाच्च द्रव्य-माश्रिता रसादयो भवन्ति । आरम्भसामर्थ्याच्चद्रव्याश्रित आरम्भो यथा विदारिगन्धादिमाहृत्यसङ्क्षुद्य विपचेदित्येवमादिषु न रसादिष्वारम्भः ।शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रे हि द्रव्यं प्रधानमुप-देशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ चेतिन रसादय उपदिश्यन्ते । क्रमापेक्षितत्वाच्चरसादीनां रसादयो हि द्रव्यक्रममपेक्षन्ते यथातरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति । एकदेश-साध्यत्वाच्च द्रव्याणामेकदेशेनापि व्याधयःसाध्यन्तेयथा महावृक्षक्षीरेणेति तस्माद्द्रव्यं प्रधानं द्रव्य-लक्षणन्तु क्रियागुणवत्समवायिकारणमिति ।”“पाको नास्ति विना वीर्य्याद्वीर्य्यं नास्ति विनारसात् ।रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठमतः स्मृतम् ॥
”“वीर्य्यसंज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः ।रसेषु न वसन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः ॥
द्रव्ये द्रव्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः ।श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः ॥
”इति सुश्रुते । १ । ४० ॥
)पित्तलम् । वित्तम् । पृथिव्यादि । विलेपनम् ।क्लीवम् । भेषजम् । भव्यम् । (द्रोर्विकारः ।“द्रोश्च ।” ४ । ३ । १६१ । इति यत् ।) द्रुम-विकारे,  त्रि । इति मेदिनी । ये,  २९ ॥
 (द्रुमा-वयवः । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥
) जतु । विनयः ।इति हेमचन्द्रः ॥
 मद्यम् । यथा,  --“सशब्दं न पिबेद्द्रव्यम् ।” इति कुलार्णवतन्त्रम् ॥
न्यायमते तन्नवविंधं यथा,  --“क्षित्यप्तेजोमरुद्व्योमकाला दिग्देहिनौ मनः ।”तेषां साधर्म्म्यादि यथा,  --“क्षित्यादीनां नवानान्तु द्रव्यत्वगुणयोगिता ।क्षितिर्जलं तथा तेजः पवनो मन एव च ॥
परापरत्वमूर्त्तत्वक्रियावेगाश्रया अमी ।कालखात्मदिशां सर्व्वगतत्वं परमं महत् ॥
क्षित्यादिपञ्चभूतानि चत्वारि स्पर्शवन्ति हि ।द्रव्यारम्भश्चतुर्षु स्यादथाकाशशरीरिणाम् ॥
अव्याप्यवृत्तिः क्षणिको विशेषगुण इष्यते ।रुपद्रवत्वप्रत्यक्षयोगि स्यात् प्रथमं त्रिकम् ॥
गुरुणी द्वे रसवती द्वयोर्नैमित्तिको द्रवः ।आत्मानो भूतवर्गाश्च विशेषगुणयोगिनः ॥
”इति भाषापरिच्छेदः ॥
द्रव्यहस्तभक्षणादिदोषादोषौ यथा,  --“उच्चावचान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः ।भूमौ निःक्षिप्य तद्दव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ॥
तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद्द्बिजः ।भूमौ निःक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ॥
यद्यद्द्रव्यं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः ।अनिधायेतरद्द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् ॥
वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात्तत् स्पृष्ट्वा चाचमेदिह ।अरण्येऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि ।कृत्वा मूत्रपुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥
”इति कूर्म्मपुराणम् ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 द्रव्य न०
  द्रोर्विकारः द्रोरिति यत् “द्रव्यञ्च भव्ये” पा० निपा० ।१ पित्तले २ वित्ते ३ पृथिव्यादिषु नवसु । ४ विलेपने न०
 ५ भेषजे ६ द्रुमविकारे ७ तत्सम्बन्धिनि च त्रि०
  मेदि० ।८ जतुनि ९ विनये न०
  हेम० । १० मद्ये न०
  राजनि० ।द्रव्यलक्षणमौलुक्यशब्दे १५८६ पृ० उक्तं तद्भेदाश्च नव“पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालोदिगात्मा इतिद्रव्याणि” कणा० सू० “इदानीमपवर्गभागितया सर्वपदार्थाश्रयतया च प्रथमोद्दिष्टस्य द्रव्यपदार्थस्य विभागंविशेषोद्देशञ्च कुर्तन्नाह पृथिव्याप इति इतिकारोऽबधा-रणार्थः तेन नवैव द्रव्याणि नाधिकानि न न्यूनानिवेत्यर्थः । ननु विभागबलादेव नूनाधिकसङ्ख्याव्यवच्छेद-सिद्धौ किमितिकारेणेति चेत् उद्देशमात्रपरतयाऽपिसूत्रसम्भवे विभागतात्पर्य्यस्फोरणार्थतयैवेतिकाराभिधा-नात् सुवर्णादीनामीश्वरस्य चात्रैवान्तर्भावात् अन्ध-कारस्य चाधिकत्वेनाशङ्क्यमानस्याभावत्वव्युत्पादनादेत-दध्यवसेयम् । असमासकरणन्तु सर्वेषां प्राधान्यप्रदर्श-नाय” उप० वृ० । वैद्यके तु तस्य पञ्चविधतोक्ता यथा“रसोगुणस्तथा वीर्य्यं विपाकः शक्तिरेव च । पञ्चानां यःसमाहारस्तद्द्रव्यमिति कीर्त्त्यते” इति भिषग्वराः । प्रका-रान्तरेण च पञ्चविसम् अत्यन्तकठिनकठिनार्द्रकोल्वणद्रवद्र-व्यभेदात् । द्रव्यभेदानां गुणवत्तावधिश्च वैद्यकोक्तः यथा“गुणहीनं भवेद्वर्षादूर्द्ध्वं तद्रपमौषधम् । मासद्वयात् तथाचूर्णं लभते हीनवीर्य्यताम् । हीनत्वं गुटिका लेहो लभतेवत्सरान् परम् । हीनाः स्युर्घृततैलाद्याश्चतुर्मासाधिका-स्तथा । घृततैलाद्या इति यागविशेषणम् । चतुर्मासा-धिकाः संवत्सरादुपरि चत्वारोमासा अधिका येषांते । “घृतमव्दात् परं पक्वं हीनवीर्य्यत्वमाप्नुयात् ।तैलं पक्वमपक्वं वा चिरस्थायि गुणाधिकम् । तदपिषोडशमासाभ्यन्तरे पक्वतैलं गुणाधिकं बोद्धव्यम् । “ओ-षध्यो लघुपाकाः स्युर्निर्वीर्य्या वत्सरात्परम्” । ओ-षध्यो धान्यादयः । लघुपाकाः शीघ्रपाकाः “निर्वीर्य्याःस्युर्गुणैर्युक्ता आसवा धातवोरसाः” ।सामान्यतो वैद्यकेऽभिनवानामेव गुणवत्ता घृतादीनांपक्वानामपि केषाञ्चित् गुणवत्ता उक्ता यथा “द्रव्याण्य-भिनवान्येव प्रशस्तानि क्रियाविधौ । ऋते गुडघृतक्षौद्र-धान्यकृष्णाविडङ्गतः” रसादिमध्येऽपि द्रव्यस्यैव सुश्रुतेप्रधानत्वमुक्तं यथा“अथातो द्रव्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्या-ख्यास्यामः । केचिदाचार्य्या ब्रुवते द्रव्यं प्रधानं कस्मा-द्व्यवस्थितत्वादिह खलु द्रव्यं व्यवस्थितं न रसादयोयथाऽऽमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति । नित्यत्वाच्चनित्यं हि द्रव्यमनित्या गुणा यथा कल्कादिप्रविभागःस एव सम्पन्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति ।स्वजात्यवस्थानाच्च यथा हि पार्थिवं द्रव्यमन्यभावं नगच्छत्येवं शेषाणि । पञ्चेन्द्रियग्रहणाच्च पञ्चभिरिन्द्रि-यैर्गृह्यते द्रव्यं न रसादयः । आश्रयत्वाच्च द्रव्यमाश्रितारसादयो भवन्ति । आरम्भसामर्थ्याच्च द्रव्याश्रित आ-रम्भो यथा विदारिगन्धादिमाहृत्य सङ्क्षुद्य विपचेदित्ये-वमादिषु न रसादिष्वारम्भः । शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रेहि द्रव्यं प्रधानमुपदेशे हि योगानां यथा मातुलुङ्गा-ग्निमन्थौ चेति न रसादय उपदिश्यन्ते । क्रमापेक्षित-त्वाच्च रसादीनां रसादयो हि द्रव्य क्रममपेक्षन्ते यथातरुणे तरुणाः सम्पूर्णे सम्पूर्णा इति । एकदेशसाध्य-त्वाच्च द्रव्याणामेकदेशतोऽपि व्याधयः साध्यन्ते यथामहावृक्षक्षीरेणेति तस्माद्द्रव्यं प्रधानं द्रव्यलक्षणन्तुक्रियागुणवत्समवायिकारणमिति । नेत्याहुरन्येरसास्तु प्रधानं कस्मादागमादागमोहि शास्त्रमुच्यतेशास्त्रे हि रसा अधिकृता यथा रसायत्त आहार इतितस्मिंश्च प्राणाः । उपदेशाच्चोपदिश्यन्ते हि रसा यथामधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति । अनुमानाच्च रसेनह्यनुमीयते द्रव्यं यथा मधुरमिति । ऋषिवचनाच्चऋषिवचनं वेदो यथा किञ्चिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति ।तस्माद्रसाः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा । रसलक्षणमन्यत्रो-पदेक्ष्यामः । नेत्याहुरन्ये । वीर्य्यं प्रधानमितिकस्मात्तद्वशेनौषधकर्म्मनिष्पत्तेः । इहौषधकर्म्माण्यूर्द्ध्वा-धोभागोमयभागसंशोधनसंशमनसंग्रहणाग्निदीपनप्रपी-डनलेखनवृंहणरसायनवाजीकरणश्वयथुकरणविलयनद-हनदारणदाहनप्राणघ्नविषप्रशमनानि वीर्य्यप्राधान्या-द्भवन्ति । तच्च वीर्य्यं द्विविधमुष्णं शीतं चाग्नीषोमी-यत्वाज्जगतः । केचिदष्टविधमाहुरुष्णं शीतं स्निग्धंरूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीष्णंचेत्येतानि वी-र्य्याणि स्वबलगुणोत्कर्षाद्रसमभिभूयात्मकर्म कुर्व्वन्ति यथातावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयेदुष्ण-वीर्य्यत्वात् तथा कुलत्थः कषायः कटुकः पलाण्डुः स्नेह-भावाच्च । मधुरश्चेक्षुरसो वातं वर्द्धयति शीतवीर्य्य-त्वात् । कटुका पिप्पली पित्तं शमयति मृदुशीत-वीर्य्यत्वादम्लमामलकं लवणं सैन्धवञ्च । तिक्ता काक-माची पित्तं वर्द्ध त्युष्णवीर्य्यत्वान्मधुरा मत्स्याश्च ।कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्द्धयति स्निग्धवीर्य्यत्वात् । अम्लंकपित्थं श्लेष्माणं शमयति रूक्षवीर्य्यत्वान्मधुरं क्षौद्रञ्च ।तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्” भवन्ति चात्र “ये रसा वात-शमना भवन्ति यदि तेषु वै । रौक्ष्यलाघवशैत्यानि नते हन्युः समीरणम् । ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदितेषु वै । तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्म्मकारिणः ।ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै । स्नेहगोर-वशैत्यानि वलासं वर्द्धयन्ति ते” तस्माद्वीर्य्यं प्रधानमिति ।नेत्याहुरन्ये । विपाकः प्रधानमिति कस्मात् सम्यङ्-मिथ्याविपाकत्वादिह सर्वद्रव्याण्यभ्यवहृतानि सम्यक्विपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति । तत्राहुरन्येप्रतिरसं पाक इति । केचित्त्रिविधमिच्छन्ति मधुरमम्लंकटुकं चेति तत्तु न सम्यक् भूतगुणादागमाच्चाम्लो वि-पाको नास्ति पित्तं हि विदग्धमम्लतामुपैत्यग्नेर्मन्द-त्वात् । यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्लेष्माहि विदग्धो लवणमुपैति मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवंसर्वेषामिति केचिदाहुर्दृष्टान्तं चोपदिशन्ति यथा तावत्क्षीरस्थालीगतमभिपच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियव-मुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्तितद्वदिति । केचिद्वदन्त्यबलवन्तो बलवतां वशमायान्ती-त्येवमनवस्थितिस्तस्मादसिद्धान्त एष । आगमे हिद्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च तयोर्मधुराख्यो गुरुःकटुकाख्यो लघुरिति तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानांद्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च पृथिव्या-पश्च गुर्व्यः शेषाणि लघूनि तस्माद्द्विविध एव पाकइति । भवन्ति चात्र । द्रव्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बु-पृथिवीगुणाः । निर्वर्त्त्यन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुरउच्यते । तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु ।निर्वर्त्त्यन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते । पृथक्त्व-दर्शिनामेष वादिनां वादसंग्रहः । चतुर्णामपि सामर्थ्य-मिच्छन्त्यत्र विपश्चितः । तद्द्रव्यमात्मना किञ्चित्किञ्चि-द्वीर्य्येण सेवितम् । किञ्चिद्रसविपाकाभ्यां दोषं हन्तिकरोति वा । पाको नास्ति विना वीर्य्याद्वीर्य्यं नास्तिविना रसात् । रसो नास्ति विना द्रव्याद्द्रव्यं श्रेष्ठमतःस्मृतम् । जन्म तु द्रव्यरसयोरन्योऽन्यापेक्षकं स्मृतम् ।अन्योऽन्यापेक्षकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः । वीर्य्य-संज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्रव्याश्रयाः स्मृताः । रसेषुन वसन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः । द्रव्ये द्रव्याणियस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः । श्रेष्ठं द्रव्यमतो ज्ञेयंशेषा भावास्तदाश्रयाः । अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसि-द्धानि स्वभावतः । आगमेनोपयोज्यानि भेषजानिविचक्षणैः । प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः ।नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कथञ्चन । सहस्रेणापिहेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरेचयेत् । तस्मात्तिष्ठेत्तु भतिमा-नागमेन तु हेतुषु” । “वस्तूपलक्षणं यत्र सर्वनाम प्रयु-ज्यते । द्रव्यमित्युच्यते सोऽर्थो भेद्यत्वेन व्यवस्थितः”हरिणा परिभाषिते ११ वस्तुपदार्थे च । “स्वार्थो द्रव्यञ्चलिङ्गञ्च संख्या कर्मादिरेव च” हरिः लिङ्गसंख्यान-न्वयित्वेन सत्वरूपतया च तस्य तथात्वम् । “क्रियान युज्यते लिङ्गक्रियानाधारकारकैः । असत्वभूततातस्या इयमेवावधार्य्यताम्” हरिः । क्रियानाधारकार-कत्वैर्न युज्यते इत्यर्थः । तेन लिङ्गसंख्याकारकत्वशून्यत्वंसत्वत्वमेव द्रव्यत्वम् । “कृदभिहितो भावो द्रव्यवत् प्रका-शते” इति भाष्यम् । द्रव्यविशेषहस्तादौ उच्छिष्टदोषादि-शुद्धिभेद उक्तः कूर्मपु०  “उच्चावचान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवे-न्नरः । भूमौ निःक्षिप्य तद्द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् ।तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद्द्विजः । भूमौ निः-क्षिप्य तद्दव्यमाचम्याभ्युक्षयेत्तु तत् । यद्यद्द्रव्यं करेधृत्वा भवेदुच्छेषणान्वितः । आनिधायेतरद्द्रव्यमाचान्तःशुचितामायात् । वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् न तत्स्पृष्ट्वा-चमेदिह । अरण्येऽनुदके रात्रौ चौरव्याध्राकुलेपथि । कृत्वा मूत्रपुरीषं वा दुष्टहस्तो न दुष्यति” ।

Capeller

German

 1. द्रव्य n.
  Gegenstand,  Ding,  Habe,  Gut, 
Besitz
 Stoff,  Substanz (ph.)
 Einzelding, 
Individum
 ein taugliches Subjekt
o. die rechte Person. 

 2. द्रव्य Adj. Baum. 

Burnouf

French

 द्रव्य द्रव्य (pf.  de द्रु) vers quoi l'on peut ou l'on
doit courir. -- S. n.
  richesse,  biens,  substance.
		 Au fig. la
substance des choses,  ce qu'il y a de réel en elles
		 substance
élémentaire [eau,  terre,  air,  éther,  feu,  temps,  espace,  âme, 
intelligence].
	-- (द्रव
 sfx. य) liqueur distillée,  extrait:
		 onguent,  onction
		 drogue,  médicament
		 parfum liquide
teinture de cochenille
		 métal de fusion,  bronze.
	-- (द्रु m.
 
sfx. य) d'arbre,  relatif à un arbre.
द्रव्यमय a. (sfx. मय) de la nature de la richesse,  qui
procède de la richesse.

Stchoupak

French

 द्रव्य-
 nt. substance,  objet,  chose,  matière,  ingrédient 
propriété,  biens,  richesse,  fortune,  trésor,  argent,  marchandises,  or 
 objet
approprié,  convenable 
 (philos.) substance élémentaire 
 (gramm. ) objet
individuel,  individu 
 -मय- -ई- a. matériel,  substantiel 
 -वन्त्- a.
riche,  fortuné.
°गर्वित- a. v. fier de ses richesses.
°जात- nt. sorte de substance 
 toutes sortes de choses.
°परिग्रह- m.
  acquisition ou possession de richesses.
°प्रकृति- f.
  pl.
  éléments constituants,  attributs indispensables.
°मात्र- nt. rien que l'argent 
 -आ- f.
  or.
°यज्ञ- a. qui offre un sacrifice matériel.
°रुचि- a. qui trouve son plaisir dans la richesse.
°वृद्धि- f.
  augmentation de la richesse,  prospérité.
°शुद्धि- f.
  purification des objets inanimés.
°हस्त- a. qui tient qqch. à la main,  qui porte un objet.
द्रव्यात्मक- a. substantiel,  matériel.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.