| YouTube Channel

द्युतिः (dyutiH)

 
Apte
English
द्युतिः [dyutiḥ],
f.
 [द्युत्-इन्]
Splendour, brightness, lustre, beauty
काचः काञ्चनसंसर्गाद् धत्ते मारकतीं द्युतिम् H. Pr.35
Māl.
 2.1
R.*
 3.64.
Light, a ray of light
Bh.*
 1.61.
Majesty, dignity
Ms.*
 1.87.
(in drama) A threatening attitude.
Comp.
 -करः the polar star or the sage Dhruva. -धरः Viṣṇu.
Apte 1890
English
द्युतिः f. [द्युत्-इन्] 1 Splendour, brightness, lustre, beauty
काचः कांचनसंसर्गाद्धत्ते मारकतीं द्युतिं H. Pr. 41, Māl. 2. 10
R. 3. 64.
2 Light, a ray of light
Bh. 1. 61.
3 Majesty, dignity
Ms. 1. 87.
Comp.
करः the polar star or the sage Dhruva.
धरः Viṣṇu.
Apte Hindi
Hindi
द्युतिः
स्त्री*
 - द्युत् + इन्
"दीप्ति, उजाला, कान्ति, सौन्दर्य"
द्युतिः
स्त्री*
 - द्युत् + इन्
"प्रकाश, प्रकाश की किरण"
द्युतिः
स्त्री*
 - द्युत् + इन्
"महिमा, गौरव"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 द्युतिः, आभा, दीप्तिः, रत्नद्युतिः, रत्नदीप्तिः, रत्नप्रभा, रत्नकिरणः, प्रकाशः
noun
रत्नस्य शोभा प्रकाशः च।
"सः चौरः तस्य सुवर्णकारस्य आपणाद् प्राप्तानाम् रत्नानां द्युतिं दृष्ट्वा हर्षभरितः अभवत्।"
Synonyms:
 प्रकाशः, द्युतिः, दीप्तिः, तेजः, प्रदीपः, ज्योतिः, ज्योतिः, प्रभा, आभा, छविः, आलोकः, रुचिः, रुच्, कान्तिः, छटा, निभा, भा, भाः, छाया, त्विषा, त्विष्, शोचिः, शोभा, वर्चः, महः, द्योतः, दूशानम्, मरीचिः, झल्लिका
noun
सा शक्तिः तत्त्वं वा यया अन्यानि वस्तूनि दृग्गोचराणि भवन्ति।
"सूर्यस्य आगमनेन दिशः प्रकाशेण कास्यन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
द्युतिः,
स्त्री,
 (द्योततेऽनयेति । द्युत् दीप्तौ +“इगुपधात् कित् ।” उणां ४ । ११९ । इति इन्स च कित् ।) दीप्तिः । शोभा । इत्यमरः । १ ।३ । १७ ॥
(यथा, भागवते । ८ । ५ । ४२ ।“लोभोऽधरात् प्रीतिरुपर्य्यभूद्द्युति-र्नस्तः पशव्यः स्पर्शेन कामः ॥
”)रश्मिः । इति मेदिनी । ते, २५ ॥
(पुं, चतु-र्थस्य मनोः ऋषिविशेषः । यथा, हरिवंशे ।७ । ७५ ।“चतुर्थस्य तु सावर्णेरृषीन् सप्त निबोध मे ।द्युतिर्वशिष्ठपुत्त्रश्च आत्रेयः सुतपास्तथा ॥
”तामसस्य मनोः पुत्त्रविशेषः । यथा, तत्रैव ।७ । २३ ।“पुत्त्रांश्चैव प्रवक्ष्यामि तामसस्य मनोर्नृपः ।द्युतिस्तपस्यः सुतपास्तपोमूलस्तपोशनः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“द्युत दीप्तौ”@} 2 प्रायेणायं विपूर्वकः।
3 द्योतकः-तिका, द्योतकः-तिका, 4 दिद्युतिषकः-दिद्योतिषकः-षिका, 5 देद्युतकः-तिका
द्योतिता-त्री, द्योतयिता-त्री, दिद्युतिषिता-दिद्योतिषिता-त्री, देद्युतिता-त्री
-- द्योतयन्-न्ती, द्योतयिष्यन्-न्ती-ती
-- द्योतमानः, 6 द्योतयमानः, दिद्युतिषमाणः-दिद्योतिषमाणः, देद्युत्यमानः
द्योतिष्यमाणः, द्योतयिष्यमाणः, दिद्युतिषिष्यमाणः-दिद्योतिषिष्यमाणः, देद्युतिष्यमाणः
7 दिद्युत्-दिद्युतौ-दिद्युतः
-- -- 8 द्युतितम्- 9 द्योतितम्-तः, द्योतितः, दिद्युतिषितः-दिद्योतिषितः, देद्युतितः-तवान्
10 द्योतः, 11 खद्योतः, 12 प्रद्योतनः, 13 14 उद्द्योती, 15 विदिद्युतिवान्, द्योतः, दिद्युतिषुः- 16 दिद्योतिषुः, देद्योतः
17 द्योतितव्यम्, द्योतयितव्यम्, दिद्युतिषितव्यम्-दिद्योतिषितव्यम्, देद्युतितव्यम्
द्योतनीयम्, द्योतनीयम्, दिद्युतिषणीयम्-दिद्योतिषणीयम्, देद्युतनीयम्
द्योत्यम्, द्योत्यम्, दिद्युतिष्यम्-दिद्योतिष्यम्, देद्युत्यम्
ईषद्द्योतः-दुर्द्योतः-सुद्योतः
-- -- द्युत्यमानः, द्योत्यमानः, दिद्युतिष्यमाणः-दिद्योतिष्यमाणः, देद्युत्यमानः
प्रद्योतः, द्योतः, दिद्युतिषः-दिद्योतिषः, देद्युतः
द्योतितुम्, द्योतयितुम्, दिद्युतिषितुम्-दिद्योतिषितुम्, देद्युतितुम्
18 विद्युत्, 19 द्युतिः, द्योतना, दिद्युतिषा-दिद्योतिषा, देद्युता
द्योतनम्, द्योतनम्, दिद्युतिषणम्-दिद्योतिषणम्, देद्युतनम्
20 द्युतित्वा-द्योतित्वा, द्योतयित्वा, दिद्युतिषित्वा-दिद्योतिषित्वा, देद्युतित्वा
प्रद्युत्य, प्रद्योत्य, प्रदिद्युतिष्य-प्रदिद्योतिष्य, प्रदेद्युत्य
द्योतम् २, द्युतित्वा २ -द्योतित्वा २, द्योतम् २, द्योतयित्वा २, दिद्युतिषम् २ -दिद्योतिषम् २, दिद्युतिषित्वा २ -दिद्योतिषित्वा २, देद्युतम् २
देद्युतित्वा २
21 इतीसिन्प्रत्यये, आदेश्च जकारादेशः।
ज्योतिः = ग्रहनक्षत्रादिः।
केचित्तु “अमरटीकायाम्, क्षीरस्वामिना “ज्योतते ज्योतिः।” इत्युक्तम्।
वस्तुतस्तु द्युतिरिव ज्युतिरपि स्वतन्त्रो धातुः।
तस्य कात्यायनश्रौतसूत्रे ‘तृणेनावज्योत्यासिच्यापः पुनरवज्योत्य निधायं त्रिरुद्वासयत्युदक्।’ 22 इति ल्यबन्तः प्रयोगोऽप्युपलभ्यते।” इत्याहुः।
‘अवज्योतनम् दृष्टार्थम्’ इति कर्कभाष्येऽपि ल्युडन्तः प्रयोगोऽ- प्युपलभ्यते।]] ज्योतिः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८७४)
02
=>
 (१-भ्वादिः-७४१। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [पृष्ठम्०७७४+ २७]
04
=>
 [[१। सन्नन्ताण्ण्वुलि, ‘रलो व्युपधाद्धलादेः संश्च’ (१-२-२६) इति सेटः सनः क्त्वायाश्च कित्त्वविकल्पनात्, कित्त्वपक्षे गुणप्रतिषेधः, कित्त्वाभावपक्षे गुण इति रूपद्वयम्। ‘द्युतिस्वाप्योः सम्प्रसारणम्’ (७-४-६७) इति अभ्यासे हलादिशेषं बाधित्वा यकारस्य सम्प्रसारणम् इकारः। सन्नन्ते सर्वत्रैषा प्रक्रिया ज्ञेया। क्त्वायामप्येवमेव कित्त्वविकल्पः।]]
05
=>
 [[२। यङन्तात् ण्वुलि, ‘द्युतिस्वाप्योः--’ (७-४-६७) इति प्रथमं हलादिशेषं बाधित्वा सम्प्रसारणे, अनन्तरम्, ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इति गुणः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [[आ। ‘दिशो द्योतयमानाभिः दिव्यनारीभिराकुलम्।’ भ। का। ८। ४६।]]
07
=>
 [[३। कर्तरि, क्विपि, ‘द्युतिगमिजुहोतीनां द्वे च’ (वा। ३-२-१७८) इति द्वित्वे, अभ्यासे सम्प्रसारणे, रूपमेवम्।]]
08
=>
 [[४। ‘उदुपधाद्भावादिकर्मणोरन्यतरस्याम्’ (१-२-२१) इति निष्ठायाः कित्त्वविकल्पः। एतच्च भावे आदिकर्मणि च या निष्ठा, तत्रैवेति। तेन रूपद्वयम्।]]
09
=>
 [[B। ‘श्रिया समग्रं द्युतितं मदेनेव प्रलोठितम्।।’ भ। का। ७। १०४।]]
10
=>
 [[५। इगुपधलक्षणं कप्रत्ययं बाधित्वा पचादिषु (३-१-१३४) पाठात् कर्तर्यच्प्रत्ययः।]]
11
=>
 [[६। खं द्योतयतीति खद्योतः = क्रिमिविशेषः। अन्तर्भावितण्यन्तादस्मात् ‘कर्म- ण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्यये रूपम्।]]
12
=>
 [[७। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच्।]]
13
=>
 [[C। ‘प्रद्योतनस्योदयमाप्य गोपाः श्वेतांशुक्रोन्मेदुरचारुवेषाः।’ धा। का। २। १।]]
14
=>
 [[८। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छील्ये णिनिः।]]
15
=>
 [[९। लिटः क्वसौ, ‘वस्वेकाजाद्धसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमे अभ्यासे सम्प्रसारणे च रूपम्।]]
16
=>
 [[ड्। ‘मेरोर्जेतुमिवाभोगमुच्चैर्दिद्योतिषुं मुहुः।।’ भ। का। ७। १०७।]]
17
=>
 [पृष्ठम्०७७५+ २५]
18
=>
 [[१। स्त्रियाम्, भावादौ, ‘सम्पदादिभ्यः--’ (वा। ३-३-९४) इति क्विप्। क्तिनोऽ- पवादः।]]
19
=>
 [[२। ‘इक् कृष्यादिभ्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति इक्प्रत्ययः।]]
20
=>
 [[आ। ‘द्युतित्वा शशिना नक्तं रश्मिभिः परिवर्धितम्।’ भ। का। ७। १०७।]]
21
=>
 [[३। ‘द्युतेरिसिन् आदेश्च जः’ [द। उ। ९-३२]
22
=>
 (४-१४-५)