| YouTube Channel

दौहित्रः (dauhitraH)

 
Apte
English
दौहित्रः [dauhitrḥ], [दुहितुरपत्यं अञ्] A daughter's son
Ms.*
 3.148
9.131. -त्रम् Sesamum seed.
Apte 1890
English
दौहित्रः [दुहितुरपत्यं अञ्] A daughter's son
Ms. 3. 148, 9. 131.
त्रं Sesamum seed.
Apte Hindi
Hindi
दौहित्रः
पुं*
 - दुहितृ + अञ्
"दोहता, पुत्री का पुत्र"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दौहित्रः
noun
दुहितायाः पुत्रः।
"राजीवगान्धीमहोदयः पण्डितजवाहरलालनेहरुमहोदयस्य दौहित्रः अस्ति।"
Synonyms:
 दौहित्रः
noun
एकः राजपुत्रः ।
"दौहित्रस्य उल्लेखः विष्णुपुराणे वर्तते"
Tamil
Tamil
தௌ3ஹித்ர: : பெண் வயிற்றுப் பேரன்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दौहित्रः,
पुं,
स्त्री,
 (दुहितृ + “अनृष्यानन्तर्य्ये विदा-दिभ्योऽञ् ।” ४ । १ । १०४ । इति अञ् ।)दुहितुरपत्यम् । इति हेमचन्द्रः । ३ । २०८ ॥
तत्पर्य्यायः । कुतुपः २ । इति शब्दरत्नावली ॥
“त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रं कुतुपस्तिलाः ।दौहित्रं खड्गमित्याहुरपत्यं दुहितुस्तिलाः ॥
कपिलाया घृतञ्चैव दौहित्रमिति चोच्यते ॥
”इति मार्कण्डेयपुराणम् ॥
“पौत्त्रदौहित्रयोर्लोके विशेषो नास्ति कश्चन ।तयोर्हि मातापितरौ सम्भूतौ तस्य देहतः ॥
”इति दायभागः ॥
दौहित्रोऽपि ह्यमुत्रैनं सन्तारयति पौत्त्रवदितिमनुः ॥
तदुतपत्तौ कन्यागृहे पितुर्भोजने दोषा-भावो यथा, --“कन्यायां ब्रह्मदेयायामभुञ्जन् सुखमश्नुते ।अथ भुञ्जति यो मोहात् भुक्त्वा स नरकं व्रजेत् ॥
अप्रजायाञ्च कन्यायां न भुञ्जीयात् कदाचन ।दौहित्रस्य मुखं दृष्ट्वा किमर्थमनुशोचसि ॥
महासत्त्वसमाकीर्णात् नास्ति ते नरकाद्भयम् ॥
तीर्णस्त्वं सर्व्वदुःखेभ्यः परं स्वर्गमवाप्स्यसि ।दौहित्रस्य तु दानेन नन्दन्ति पितरः सदा ॥
यत्किञ्चित् कुरुते दानं तदानन्त्याय कल्प्यते ॥
मातुः पितुश्च विज्ञेयं तच्छुभस्याभिगामिनः ।मातुः पितुर्हिरण्यस्य दौहित्रोऽर्द्धमवाप्नुते ॥
”इत्याद्ये वह्निपुराणे कन्यादाननामाध्यायः ॥
* ॥
शूद्रमात्रस्य दौहित्रो दत्तको भवति ।यथा, --“दौहित्रो भागिनेयश्च शूद्रैस्तु क्रियते सुतः ।ब्राह्मणादित्रये नास्ति भागिनेयसुतः क्वचित् ॥
”इति दत्तकमीमांसाधृतशौनकवचनम् ॥
तस्य मातामहधनाधिकारित्वम् । यथा, --“दुहित्रभावे दौहित्रः ।‘पौत्त्रदौहित्रयोर्ल्लोके विशेषो नास्ति धर्म्मतः ।तयोर्हि मातापितरौ सम्भूतौ तस्य देहतः ॥
’इति मनुवचने पौत्त्रतुल्यत्वाभिधानेन यथापुत्त्राभावे पौत्त्रस्तथा दुहित्रभावे दौहित्रः ।अतएव गोविन्दराजधृतो विष्णुः ।अपुत्त्रपौत्त्रे संसारे दौहित्रा धनमाप्नुयुः ।पूर्व्वेषां हि स्वधाकारे पौत्त्रदौहित्रकाः समाः ॥
”इति दायतत्त्वम् ॥
अपि च, सर्व्वदुहित्रभावे दौहित्रस्य अधिकारः ।दौहित्रो ह्यखिलं रिक्थमपुत्त्रस्य पितुर्हरेत् ।स एव दद्यात् द्वौ पिण्डौ पित्रे मातामहाय च ॥
इत्यादिवचनात् । अपुत्त्रस्य इति दुहितृपर्य्यन्ता-भावोपलक्षणम् ॥
१ ॥
भ्रातृपौत्त्रस्याभावे पितु-र्द्दौहित्रस्याधिकारः । धनिपित्रादित्रयपिण्ड-दातृत्वात् ॥
२ ॥
पितुर्द्दौहित्राभावे भ्रातृदौहित्रो-ऽधिकारी । धनिभोग्यपितृपितामहपिण्डदातृ-त्वात् ॥
३ ॥
पितृव्यपौत्त्राभावे पितामहदौहित्रस्यअधिकारः धनिभोग्यपितामहप्रपितामहपिण्ड-दातृत्वात् ॥
४ ॥
पितामहदौहित्र स्याभावे पितृव्य-दौहित्रस्याधिकारः । धनिभोग्यतत्पितामह-प्रपितामहपिण्डद्बयदातृत्वात् ॥
५ ॥
तदभावेपितामहभ्राता तदभावे पितामहभ्रातृपुत्त्रःतदभावे पितामहभ्रातृपौत्त्रः । तेषां धनिभोग्य-तत्प्रपितामहपिण्डदातृत्वात् । ततः प्रपितामह-दौहित्रोऽधिकारी । धनिभोग्यप्रपितामहपिण्ड-दातृत्वात् ॥
६ ॥
प्रपितामहदौहित्राभावे पिता-महभ्रातृदौहित्रोऽधिकारी । धनिभोग्यप्रपिता-महपिण्डदातृत्वात् ॥
७ ॥
पितामहभ्रातृदौहित्रा-भावे मातामहः । तदभावे मातुलः । तदभावेमातुलपुत्त्रः । तदभावे मातुलपौत्त्रः । तदभावेमातामहदौहित्रोऽधिकारी ॥
८ ॥
मातामह-दौहित्राभावे प्रमातामहः । तदभावे प्रमाता-महपुत्त्रः । तदभावे प्रमातामहपौत्त्रः । तदभावेप्रमातामहप्रपौत्त्रः । तदभावे प्रमातामह-दौहित्रोऽधिकारी ॥
९ ॥
प्रमातामहदौहित्रा-भावे वृद्धप्रमातामहोऽधिकारी । तदभावे वृद्ध-प्रमातामहपुत्त्रः । तदभावे वृद्धप्रमातामह-पौत्त्रः । तदभावेवृद्धप्रमातामहप्रपौत्त्रः । तदभावेवृद्धप्रमातामहदौहित्रोऽधिकारी ॥
१० ॥
स्त्रीधनेतु पुत्त्राभावे दौहित्रोऽधिकारी । पुत्त्राधिका-रात् प्राक् दुहित्रधिकारश्रुतेः । तद्बाधिकायादुहितुः पुत्त्रेण वाध्यपुत्त्रबाधस्यैवन्याय्यत्वात् ॥
११ ॥
इति श्रीकृष्णतर्कालङ्कारकृतदायक्रमसंग्रहः ॥
श्राद्वे दौहित्रभोजञ्जप्राशस्त्यम् । यथा, --“व्रतस्थमपि दौहित्रं श्राद्धे यत्नेन भोजयेत् ।कुतपञ्चासने दद्यात्तिलैश्च विकिरेन्महीम् ॥
”इति मानवे । ३ । २३४ ॥