देश (deza)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 देश m.
  (-शः)
	 1. A country,  a region,  whether inhabited or uninhabited.
2. A part,  a portion. 
	 3. Institute,  ordinance.
 E.
  दिश् to point,  to
show,  affix घञ् ।

Capeller Eng

English

 देश॑ m.
  place,  spot,  region,  country
 देशे in the right
place (o.  w.
  काले q.v.
 ). —f.  देशी language of the country,  vulgar
speech,  provincialism. 

Yates

English

 देश (शः) 1.
m.
  A country,  a region. 
n.
  A portion
 an institute.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	 country
जनपद 	-	 janapada 	-	 m.
  	-	 country
विदेश 	-	 videza 	-	 m.
  	-	 foreigncountry
{ देअहसेवां कृ } 	-	 {deahasevAMkR} 	-	 verb 	-	 servethecountry
तव देशः कतमः? 	-	 tavadezaHkatamaH? 	-	 sent.
  	-	 Whichisyourcountry?
वरः विदेशे अस्ति 	-	 varaHvidezeasti 	-	 sent.
  	-	 Thebridegroomisinaforeigncountry.
अशेषदेशस्य अनेकेषु भागेषु घर्मादित्यं प्रवर्तति 	-	 azeSadezasyaanekeSubhAgeSugharmAdityaMpravartati 	-	 sent.
  	-	 Inmanyregionsacrosstheentirecountrythereisaheatwave.
राष्ट्रक 	-	  rASTraka 	-	 country
जानपद 	-	  jAnapada 	-	 adj.
  	-	 country  [ rural ]
वसुन्धरा 	-	  vasundharA 	-	 f.
  	-	 country
भूमि 	-	  bhUmi 	-	 f.
  	-	 country
वसुधा 	-	  vasudhA 	-	 f.
  	-	 country
वसुमति 	-	  vasumati 	-	 f.
  	-	 country
प्रदेश 	-	  pradeza 	-	 m.
  	-	 country
अर्ध 	-	  ardha 	-	 m.
  	-	 country
दिग्देश 	-	  digdeza 	-	 m.
  	-	 country
निर्ग 	-	  nirga 	-	 m.
  	-	 country
लोक 	-	  loka 	-	 m.
  	-	 country
विषय 	-	  viSaya 	-	 m.
  	-	 country
राष्ट्र 	-	  rASTra 	-	 m.
 n.
  	-	 country

देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	 country
जनपद 	-	 janapada 	-	 m.
  	-	 country
विदेश 	-	 videza 	-	 m.
  	-	 foreigncountry
{ देअहसेवां कृ } 	-	 {deahasevAMkR} 	-	 verb 	-	 servethecountry
तव देशः कतमः? 	-	 tavadezaHkatamaH? 	-	 sent.
  	-	 Whichisyourcountry?
वरः विदेशे अस्ति 	-	 varaHvidezeasti 	-	 sent.
  	-	 Thebridegroomisinaforeigncountry.
अशेषदेशस्य अनेकेषु भागेषु घर्मादित्यं प्रवर्तति 	-	 azeSadezasyaanekeSubhAgeSugharmAdityaMpravartati 	-	 sent.
  	-	 Inmanyregionsacrosstheentirecountrythereisaheatwave.
राष्ट्रक 	-	  rASTraka 	-	  country
जानपद 	-	  jAnapada 	-	 adj.
  	-	  country  [ rural ]
वसुन्धरा 	-	  vasundharA 	-	 f.
  	-	  country
भूमि 	-	  bhUmi 	-	 f.
  	-	  country
वसुधा 	-	  vasudhA 	-	 f.
  	-	  country
वसुमति 	-	  vasumati 	-	 f.
  	-	  country
प्रदेश 	-	  pradeza 	-	 m.
  	-	  country
अर्ध 	-	  ardha 	-	 m.
  	-	  country
दिग्देश 	-	  digdeza 	-	 m.
  	-	  country
निर्ग 	-	  nirga 	-	 m.
  	-	  country
लोक 	-	  loka 	-	 m.
  	-	  country
विषय 	-	  viSaya 	-	 m.
  	-	  country
राष्ट्र 	-	  rASTra 	-	 m.
 n.
  	-	  country

देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	 country
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  point
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  region
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  institute
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  portion
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  area
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  kingdom
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  province
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  ordinance
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  spot
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  part
देश 	-	 deza 	-	 m.
  	-	  place
देश - 	-	 deza - 	-	 suffix 	-	  national
देश-काल-विधानेन 	-	 deza-kAla-vidhAnena 	-	 phrase 	-	  in the right place and at the right time

 
   देश  deza  m.
    country    
   जनपद  janapada  m.
    country     
   विदेश  videza  m.
   foreign  country    
   { देअहसेवां कृ }  { deahasevAM kR }  verb  serve the  country     
   तव देशः कतमः?  tava dezaH katamaH?  sent.
   Which is your  country?   
   वरः विदेशे अस्ति  varaH videze asti  sent.
   The bridegroom is in a foreign  country.    
   अशेषदेशस्य अनेकेषु भागेषु घर्मादित्यं प्रवर्तति  azeSadezasya anekeSu bhAgeSu gharmAdityaM pravartati  sent.
   In many regions across the entire  country  there is a heatwave.   
   राष्ट्रक  rASTraka    country    
   जानपद  jAnapada adj.
   country  [ rural ]  
   वसुन्धरा  vasundharA f.
   country    
   भूमि  bhUmi f.
   country   
   वसुधा  vasudhA f.
   country    
   वसुमति  vasumati f.
   country   
   प्रदेश  pradeza m.
   country    
   अर्ध  ardha m.
   country   
   दिग्देश  digdeza m.
   country    
   निर्ग  nirga m.
   country   
   लोक  loka m.
   country    
   विषय  viSaya m.
   country   
   राष्ट्र  rASTra m.
 n.
   country        

Wilson

English

 देश
m.
  (-शः)
1 A country,  a region,  whether inhabited or uninhabited.
2 A part,  a portion. 
3 Institute,  ordinance.
E.
  दिश to point,  to show,  affix घञ्.

Apte

English

देशः [dēśḥ],  [दिश्-अच्]

A place or spot in general
 देशः को नु जलावसेकशिथिलः Mk.*
  3.12 (oft en used after words like कपोल,  स्कन्ध,  अंस,  नितम्ब &c.
 ,  without any meaning
 स्कन्धदेशे Ś.*
  1.19 'on the shoulder').

A region,  country,  province,  land,  territory
 यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम् H.*
  1.15.

A department,  part,  side,  portion (as of a whole)
 as in एकदेश,  एकदेशीय q. v. 

An institute,  an ordinance.

Range,  compass
 दृष्टिदेशः Pt.*
  2. Comp.
   -अटनम् roaming through a country,  travelling. -अतिथिः a foreigner.

अन्तरम् another country,  foreign parts
 Ms.*
  5.78.

longitude.-अन्तरिन् m.
  a foreigner. -आचारः,  -धर्मः a local law or custom,  the usage or custom of any country
 देश- धर्मान् जातिधर्मान् कुलधर्मांश्च शाश्वतान् Ms.*
  1.118. -कष्टकः a public calamity. -कारी N.
  of a Rāgiṇī. -कालौm.  (du. ) time and place
 न देशकालौ हि यथार्थधर्माववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः Rām.*
  4.33.55. (-लम्) ind.
  according to time and place
 सत्पात्रं महती श्रद्धा देशकालं यथोचितम् Pt.*
  2.72.-कालज्ञ a.
  knowing the proper place and time. -च्युतिः banishment or flight from one's country. -ज,  -जात a.
 

native,  indigenous.

produced in the right country.

genuine,  of genuine descent. -दृष्ट a.
 

seen in a country.

customary in a place
 Ms.*
  8.3. -भाषा the dialect of a country
 आलोच्य लक्ष्यमधिगम्य च देशभाषाः Kāvyāl.4.35. -रूपम् propriety,  fitness
 Mb.
 *  12. -विद्धa.  properly perforated (pearl)
 Kau. A.
 2.11. -वृत्तम् a circle depending upon its relative position to the place of the observer. -व्यवहारः a local usage,  custom of the country.

Apte 1890

English

 देशः [दिश्-अच्] 1 A place or spot in general
 देशः को नुजलावसेक शिथिलः Mk. 3. 12
 (often used after words like कपोल,  स्कंध,  अंस,  नितंब &c.,  without any meaning
 स्कंधदेशे Ś. 1. 19 ‘on the shoulder’). 
2 A region,  country,  province,  land,  territory
 यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितं H. 1. 171. 
3 A department,  part,  side,  portion (as of a whole)
 as in एकदेश,  एकदेशीय q. v. 
4 An institute,  an ordinance. 
5 Range,  compass
 दृष्टिदेशः Pt. 2. 
Comp. 
अतिथिः a foreigner. 
अंतरं another country,  foreign parts
 Ms. 5. 78. 
अंतरिन् m. a foreigner. 
आचारः,  
धर्मः a local law or custom,  the usage or custom of any country
 Ms. 1. 118. 
कालौ (m. du.) time and place. (
लं) ind. according to time and place
 Pt. 2. 72. 
कालज्ञ a. knowing the proper place and time. 
ज,  
जात a. {1} native,  indigenous. {2} produced in the right country. {3} genuine,  of genuine descent. 
दृष्ट a. {1} seen in a country. {2} customary in a place. 
भाषा the dialect of a country
 आलोच्य लक्ष्यमधिगम्य च देशभाषाः Kāvyāl. 4. 35. 
रूपं propriety,  fitness. 
व्यवहारः a local usage,  custom of the country. 

Monier Williams Cologne

English

 देश॑ m.
  (√ 1. दिश्) point,  region,  spot,  place,  part,  portion,  VS.
 
 AitBr.
  
 Śr.
  & GṛS.
 
 Mn.
   &c.
  

 province,  country,  kingdom,  R.
 
 Hit.
 
 Kathās.
 
 Vet.

 institute,  ordinance,  W.
  (देशम् आ √ वस्,  or नि-√ विश्,  to settle in a place,  Mn.
  
 °शे,  in the proper place [esp.   with काले] MBh.
  
 Hit.
  Often ifc.  [f(आ). ,  Ragh.
  vii,  47
 Ṛt. i,  27] esp.
   after a word denoting a country or a part of the body,  e.g. काम्बोज-,  मगध-
 अंस-,  कण्ठ-,  स्कन्ध-
 आत्मीय-,  one's own country or home)

Monier Williams 1872

English

 देश देश,  अस्,  m. (fr. rt. 1. दिश्),  any place
or spot shown or pointed out
 place or spot in
general,  region,  country (whether inhabited or unin-
habited,  e. g. देशम् आवस् or निविश्,  to settle in a place
आत्मीय-देश,  one's own country)
 a province,  part, 
department,  side,  portion
 an institute,  ordinance
 देश
occurs at the end of some comps.,  the fem. ending in
आ
 [cf. अ-द्°,  एक-द्°,  वि-द्°,  &c.]
—देश-काल,  औ, 
m. du. place and time.
—देश-कालज्ञ,  अस्,  आ,  अम्, 
knowing the (proper) place and time.
—देश-
काल-विद्,  त्,  त्,  त्,  knowing place and time.
—देश-
काल-विभाग,  अस्,  m. apportioning of place and time.
—देश-काल-व्यवस्थित,  अस्,  आ,  अम्,  regulated by
place and time.
—देश-ज or देश-जात,  अस्,  आ,  अम्, 
‘country-born, ’ native,  indigenous
 born in the right
place
 produced in the right country (as a horse,  ele-
phant,  &c.)
 of genuine descent
 genuine
 [cf. देश्य।]
—देश-ज्ञ,  अस्,  आ,  अम्,  knowing the district,  familiar
with places.
—देश-दृष्ट,  अस्,  आ,  अम्,  seen or
experienced in a country
 customary in a country
considered locally,  judged as to place.
—देश-धर्म, 
अस्,  m. local law,  local rights or customs,  the law or
usage of any country.
—देश-निर्णय,  अस्,  m.
‘description of countries, ’ N. of a work.
—देश-
भाषा,  f. the dialect of a country.
—देश-भ्र-
मण,  अम्,  n. wandering about,  peregrination,  tour.
—देश-राज-चरित,  अम्,  n. ‘history of native
princes, ’ N. of a work.
—देश-रूप,  अम्,  n. ‘the
being in the right place, ’ conformity with place,  pro-
priety,  fitness.
—देश-वासिन्,  ई,  इनी,  इ,  residing in a
country.
—देश-वृत्त,  अम्,  n. a circle depending
upon its relative position with regard to the spot
from which it is observed.
—देश-व्यवहार,  अस्, 
m. local usage,  custom of the country.
—देश-स्थ, 
अस्,  आ,  अम्,  situated or living in a country.
—देशा-
चार (°श-आच्°),  अस्,  m. local usage or custom.
—दे-
शातिथि (°श-अत्°),  इस्,  m. ‘a guest in a country, ’ a
foreigner.
—देशान्तर (°श-अन्°),  अम्,  n. another
country,  abroad,  foreign parts
 longitude or difference
of longitude
 the distance from the chief meridian.
—देशान्तर-फल,  अम्,  n. the equation for dif-
ference of meridian.
—देशान्तर-भाण्डानयन
(°ड-आन्°),  अम्,  n. importing wares from foreign coun-
tries.
—देशान्तरिन्,  ई,  इणी,  इ,  belonging to another
country,  foreign,  a foreigner.
—देशापेक्ष (°श-
अप्°),  अस्,  आ,  अम्,  spying or inspecting a land.

Macdonell

English

 देश deś-á,  m.
  point,  spot,  place,  region (often 🞄redundant —°)
 country: -m ā-vas or niviś,  settle in a country
 lc. in the right place.

Benfey

English

 देश देश,  i. e. दिश् + अ,  m.
 
 1. A place, 
Man.  2,  222.
 2. A part,  a side,  Kathās.
18,  280.
 3. A country,  Rām.  1,  61,  10.
 4. When latter part of comp. words, 
often without a special signification, 
e. g. कण्ठ-देश = कण्ठ,  Kathās. 17, 
81
नितम्ब-,  Ṛt. 1,  6
 Rām.  1,  55,  3.
 Comp.
 
अ-,  m.
 
 1. an improper place, 
Hit. iv. d. 45. 2. a place which ought
not to be touched,  Man.  8,  358.
एक-, 
m.
  1. one place,  Pañc. 21,  13. 2. one
part,  Man.  2,  141.
तनू-,  m.
  a part
of the body,  Bhāg. P. 7,  13,  12.
दिश्-, 
pl. a country in this or that direction, 
distant countries,  Hit. 9,  4
 cf.  Rājat.
4,  417.
पर-,  m.
  a foreign country.
पूर्व-,  m.
  the eastern country,  MBh. 2, 
1856.
मध्य-,  m.
  the middle region, 
a part of India,  Man.  2,  21.
वि-,  m.
 
1. a foreign country,  abroad. 2. any
place away from home.
स-,  adj.
  1.
near. 2. of the same country or place.

Hindi

देश

Apte Hindi

Hindi

देशः
पुं*
  - दिश् +  अच
"स्थान,  जगह"

देशः
पुं*
  - दिश् +  अच
"प्रदेश,   मुल्क,   प्रान्त"

देशः
पुं*
  - दिश् +  अच
"विभाग,   भाग,   पक्ष,  अंश"

देशः
पुं*
  - दिश् +  अच
"संस्था,   अध्यादेश"

देशः
पुं*
  - दिश्+अच्
स्थान

देशः
पुं*
  - दिश्+अच्
प्रदेश

देशः
पुं*
  - दिश्+अच्
क्षेत्र

देशः
पुं*
  - दिश्+अच्
प्रान्त

देशः
पुं*
  - दिश्+अच्
विभाग

देशः
पुं*
  - दिश्+अच्
संस्थान

देशः
पुं*
  - दिश्+अच्
अध्यादेश

Shabdartha Kaustubha

Kannada

देश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರದೇಶ /ಜಾಗ /ಸ್ಥಳ
निष्पत्तिः - > दिश (अतिसर्जने) - "अच्" (३-१-१३४)
प्रयोगाः - > "देशः सोऽयमरातिशोणितजलैर्यस्मिन् हृदाः पूरिताः"
उल्लेखाः - > वेणी० ३-३३
देश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜನಪದ /ನಾಡು /ಸೀಮೆ
प्रयोगाः - > "को वीरस्य मनस्विनः स्वविषयः को वा विदेशस्तथा यं देशं श्रयते तमेव कुरुते बाहुप्रतापार्जितम्"
उल्लेखाः - > हितो० १-१७५
देश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಸಾಧಾರಣವಾದ ಆಜ್ಞೆ /ಶಾಸನ
निष्पत्तिः - > दिश - कर्म० "घञ्" (३-३-१९)
व्युत्पत्तिः - > दिश्यते
देश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪದೇಶ /ಶಿಕ್ಷಣ
निष्पत्तिः - > दिश -भावे "घञ्" (३-३-१८०

L R Vaidya

English

 deSa {% m. %} 1. A place,  a spot,  देशः को नु जलावसेकशिथिलः Mrich.iii.
a province,  a country,  देशे देशे विपणिषु तथा चत्वरे पानगोष्ठ्याम् R.G.
department,  part,  side,  portion (as in एकदेशीय)
an institute,  an ordinance.

Bopp

Latin

 देश m. (r. दिश् s. अ) regio,  locus. H. 4. 19.
 DR. 5. 8.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 deśa,  nt. (otherwise m.),  part (here,  of the body
 not common in Skt.,  but see śarīradeśebhyaḥ BṛhU 〔4.4.3〕
 common in AMg.,  see Ratnach. s.v. desa 5): na ca te 'ntarā kāyu kadāci cālito,  na hasta-pādaṃ no pi cānya deśam SP 〔161.9〕 (vs
 mss.,  except Kashgar rec. grīva for deśa
 KN em. cānyad-aṅgam,  kept by WT without note),  and your body never moved,  not your hands or feet,  nor any other part.

Indian Epigraphical Glossary

English

 deśa (IE 8-4
 CII 3,  4),  a territorial term meaning a
small area or a group of villages in some cases but a kingdom, 
district,  tract or country in others.
(IE 8-4),  a country of which there were seventy two in
Bhārata or Bhāratavarṣa.
(CII 1),  a part of anything.
(EI 24),  a synonym of āspada.
(ASLV),  a school of music.
Cf. Kona-deśa (EI 32),  also called a maṇdala,  rāṣṭra,  sīma, 
sthala,  etc.
Cf. deśa-bhāṣā (EI 17),  ‘vernacular of a province’.
Cf. teśa-kālam (SITI),  locality and time
 also teśa-vāḻi, 
officer in charge of a village or district.

Lanman

English

 deśá,  m.
	—1. (point,  i. e.) place,  41^18
	—2. country,  24^5,  see 98^16N.
	—3. place, 
pregnantly,  as in Eng.,  i. e. proper place, 
22^5
	—4. as in Eng.,  place or region of
the body,  see muṣka-,  skandha-. [√diś, 
‘point.’]

Abhyankara Grammar

English

देश  lit. place
 (l) original place of articulation: cf. अदेशे वा वचनं व्यञ्ज- नस्य,  R. Pr. XIV. 5
 (2) place of origin
 उच्चारणस्थान: (3) place of inferential establishment of a Paribhasa etc. परिभाषादेशः उद्देशः Par. Sek. pari. 2, 3
 (4) passage of the Samhita text,  cf..T. Pr. I. 59.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

sa phyogs
१) देश २) पृथिवीप्रदेश ३) प्रदेश ४) महीप्रदेश ५) मृद्

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
वर्षं वर्षधराद्र्यङ्कं विषयस्तूपवर्तनम् ।
देशो जनपदो नीवृद्राष्ट्रं निर्गश्च मण्डलम् ॥ ९४७ ॥
-wordlist-
 
वर्ष (क्ली),  वर्षधराद्र्यङ्क (क्ली),  विषय (पुं),  उपवर्तन (क्ली),  देश (पुं),  जनपद (पुं),  नीवृत् (स्त्री),  राष्ट्र (पुंक्ली),  निर्ग (पुं),  मण्डल (त्रि)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

नीवृत्
नीवृत्,  जनपद,  देश,  उपवर्तन
नीवृज्जनपदो देश उपवर्तनमिष्यते ।
verse 2.1.1.284
page 0034

मरु
मरु,  देश,  पर्वत
नदीसमुद्रयोः सिन्धुर्देशपर्वतयोर्मरुः ।
verse 5.1.1.838
page 0096

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: देशः
Root: देश
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ 
Meaning(s):
⇒ Country
Shloka(s):
3|1|21|1 ► नीवृज्जनपदो देशस्ततद्भेदाः पुंसि भूम्नि च। (भूमिकाण्डः/देशाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|1|21|1 ⇢ देशः (देश) (पुं) ⇒ Country ⇒ 
Related word(s):
    

Vedic Reference

English

 Deśa,  ‘land, ’ is a word that does not come into use till the
time of the Upaniṣads and Sūtras, ^1 excepting one occurrence
in the latest period of the Brāhmaṇa^2 literature,  and one in
a much-discussed passage of the Vājasaneyi Saṃhitā, ^3 where
the Sarasvatī is mentioned as having five tributaries. This
passage militates against the view that Sarasvatī was a name
of the Indus,  because the use of Deśa here seems to indicate^4
that the seer of the verse placed the Sarasvatī in the Madhya-
deśa or ‘Middle Country, ’ to which all the geographical data
of the Yajurvedas point.^5
1) Where its use becomes common
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad,  iv. 1,  16
2,  3
 Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra,  iv. 14, 
6
 Kātyāyana Srauta Sūtra,  xv. 4,  17, 
etc. So the adjective deśīya,  ‘belong-
ing to a land, ’ Kātyāyana,  xxii. 4,  22
Lāṭyāyana Srauta Sūtra,  viii. 6,  28.
2) Aitareya Brāhmaṇa,  viii. 10 (a late
passage).
3) xxxiv. 11.
4) Cf. Zimmer,  Altindisches Leben,  10, 
who thinks that the word crept into
the text,  where the Sarasvatī originally
meant the Indus,  with the five tribu-
taries of the Panjab.
5) Macdonell,  Sanskrit Literature, 
174.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 देशः,  पुं,
   (दिश्यते निर्द्दिश्यते इति । दिशनिर्द्देशे + कर्म्मणि घञ् ।) भूगोलभागविशेषः ।इति सिद्धान्तमञ्जरी ॥
 जनपदे जनपदसमुदायेजनपदैकदेशे सजलनिर्जलस्थानमात्रे च । इत्य-मरटीकायां भरतः ॥
 स त्रिविधः । जाङ्गलःअनूपः साधारणश्च । तत्पर्य्यायः । जनपदः १नीवृत् २ विषयः ३ उपवर्त्तनम् ४ । इति राज-निर्घण्टः ॥
 प्रदेशः ५ राष्ट्रम् ६ । इति शब्द-रत्नावली ॥
 * ॥
 अथ देशे वर्णनीयानि । रत्नम्१ खनिः २ द्रव्यम् ३ पण्यम् ४ धान्यम् ५करोद्भवः ६ दुर्गग्रामः ७ जनाधिक्यम् ८ नदी-मातृकतादि ॥
 * ॥
 अथ ग्रामे वर्णनीयानि ।धान्यम् १ लता २ वृक्षः ३ सरः ४ पशुपुष्टिः ५क्षेत्रम् ६ अरघट्टः ७ केदारः ८ ग्रामेयीसुखम्९ विभ्रमः १० । इति कविकल्पलता ॥
 * ॥
अथ मध्यदेशीयजनपदा यथा,  --“तास्विमे कुरुपाञ्चालाः शाल्वाश्चैव सजाङ्गलाः ।शूरसेना भद्रकारा बोधकाः सपटच्चराः ॥
मत्स्याः किराताः कुल्याश्च कुन्तयः कान्ति-कोशलाः ।आवन्ताश्च भुलिङ्गाश्च लोकाश्चैवान्धकैः सह ॥
मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशः परिकीर्त्तिताः ॥
”अथ उदीच्या देशा यथा,  --“बाह्वीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ।परन्ध्राश्चैव शूद्राश्च पह्रवाश्चात्मखण्डिकाः ॥
गान्धारा जवनाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ।शका द्रुह्याः पुलिन्दाश्च पारदा हारमूर्त्तिकाः ॥
रामठाः कण्ठकाराश्च केकया देशमानिकाः ।क्षत्त्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च ॥
आत्रेयोऽथ भरद्वाजः प्रस्थलाः सदशेरकाः ।लम्पकास्तलगानाश्च सैनिकाः सह साङ्गजैः ॥
एते देशा उदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोधत ॥
”अथ प्राच्या देशा यथा,  --“अङ्गवङ्गा मद्गुरका अन्तर्गिरिबहिर्गिराः ।ततः प्रवङ्गा मातङ्गा मलया मलवर्त्तकाः ॥
सुह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवाङ्गेयमालवाः ।प्राग्ज्योतिषाश्च पुण्ड्राश्च विदेहास्ताम्रलि-प्तकाः ॥
शाल्वा मागधगोनर्द्दाप्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥
”अथ दक्षिणापथदेशा यथा,  --“तथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः ।पाण्ड्याश्च केरलाश्चैव चोलाः कुल्यास्तथैव च ॥
सेतुका मुख्यकाश्चैव कुपथाचारवासिकाः ।नवराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्व्वशः ॥
कावेराश्च सहैषीकैराटव्याः शवरास्तथा ।पुलिङ्गा बिन्ध्यमूषीका वैदर्भा दण्डकैः सह ॥
कुलीयाश्च शिरालाश्च रूपसास्तापसैः सह ।तथा तैत्तिरकाश्चैव सर्व्वे कारस्करास्तथा ॥
नासिकाद्याश्च ये चान्ये ये चैवान्तरनर्म्मदाः ।भानुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैस्तथा ॥
कच्छीयाश्च सुराष्ट्राश्च आनर्त्ताश्चार्व्वुदैः सह ।इत्येते अपरान्ताश्च शृणु ये बिन्ध्यवासिनः ॥
”अथ बिन्ध्यवासिदेशा यथा,  --“मालवाश्च करूषाश्च मेकलाश्चोत्कलैः सह ।उत्तमासा दशार्णाश्च भोजाः किष्किन्धिकैःसह ॥
तोषलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वेदिकास्तथा ।तुमुरास्तुम्बुराश्चैव पटुमान्निषधैः सह ॥
अनूपास्तुण्डिकेराश्च वीतिहोत्रा अवन्तयः ॥
एते जनपदाः ख्याता बिन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥
”पर्व्वताश्रयिदेशा यथा,  --“अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्व्वताश्रयिणश्च ये ।निर्द्द्वारा हंसवर्णाश्च कुपथा अपथाः खशाः ॥
कुथप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दर्भाः समूहकाः ।त्रिगर्त्ता मण्डलाश्चैव किराताश्चामरैः सह ॥
”इति मत्स्यपुराणम् ॥
अपि च ।“देशव्यवस्था देवेशि ! कथ्यते शृणु तत्परा ।वैद्यनाथं समारभ्य भुवनेशान्तगं शिवे ! ॥
तावदङ्गाभिधो देशो यात्रायां न हि दुष्यति ।रत्नाकरं समारभ्य ब्रह्मपुत्त्रान्तगं शिवे ! ।वङ्गदेशो मया प्रोक्तः सर्व्वसिद्धिप्रदर्शकः ॥
जगन्नाथात् पूर्व्वभागात् कृष्णतीरान्तगं शिवे ।कलिङ्गदेशः संप्रोक्तो वाममार्गपरायणः ॥
कलिङ्गदेशमारभ्य पञ्चाष्टयोजनं शिवे ! ।दक्षिणस्यां महेशानि ! कालिङ्गः परिकीर्त्तितः ॥
सुब्रह्मण्यं समारभ्य यावद्देवो जनार्द्दनः ।तावत् केरलदेशः स्यात् तन्मध्ये सिद्धकेरलः ॥
रामेश्वरात् व्यङ्कटेशात् हंसकेरलनामकः ।अनन्तशैलमारभ्य यावत् स्यादव्ययं परे ॥
तावत् सर्व्वेशनामा तु केरलः परिकीर्त्तितः ।शारदामठमारभ्य कुङ्कुमाद्रितटान्तकम् ॥
तावत् काश्मीरदेशः स्यात् पञ्चाशद्योजना-न्तकम् ॥
कालेश्वरं श्वेतगिरिं त्रैपुरं नीलपर्व्वतम् ॥
कामरूपाभिधो देशो गणेशगिरिमूर्द्धनि ।त्रिपञ्चकं समारभ्य मध्ये चोज्जयिनी शिवे ! ॥
मार्ज्जारतीर्थं राजेन्द्र ! कोलापुरनिवासिनी ।तावद्देशो महाराष्ट्रः कर्णाटस्वामिगोचरः ॥
जगन्नाथादूर्द्ध्वभागमर्व्वाक् श्रीभ्रमरात्मिकात् ।तावदन्ध्राभिधो देशः सौराष्ट्रं शृणु सादरम् ॥
कोङ्कणात् पश्चिमं तीर्थं समुद्रप्रान्तगोचरम् ।हिङ्गुलाजान्तको देवि ! दशयोजनदेशतः ॥
सौराष्ट्रदेशो देवेशि ! तस्मात्तु गुर्ज्जराभिधः ।श्रीशैलन्तु समारभ्य चोलेशान्मध्यभागतः ॥
तैलङ्गदेशो देवेशि ! ध्यानाध्ययनतत्परः ।सुराम्बिकां समारभ्य मलयाद्र्यन्तगं शिवे ! ॥
मलयालाभिधो देशो मन्त्रसिद्धिप्रवर्त्तकः ।रामनाथं समारभ्य श्रीरङ्गान्तं विलेश्वरि ! ॥
कर्णाटदेशो देवेशि ! साम्राज्यभोगदायकः ।ताम्रपर्णीं समासाद्य शैलार्द्धशिखरोर्द्ध्वतः ॥
अवन्तीसंज्ञको देशः कालिका तत्र तिष्ठति ।भद्रकालीमहापूर्व्वे रामदुर्गाच्च पश्चिमे ।श्रीविदर्भाभिधो देशो वैदर्भी तत्र तिष्ठति ॥
गुर्ज्जरात् पूर्व्वभागे तु द्वारकातो हि दक्षिणे ।मरुदेशो महेशानि ! उष्ट्रोत्पत्तिपरायणः ॥
श्रीकोङ्कणादधोभागे तापीतः पश्चिमे परे ।आभीरदेशो देवेशि ! बिन्ध्यशैले व्यवस्थितः ॥
अवन्तीतः पूर्व्वभागे गोदावर्य्यास्तथोत्तरे ।मालवाख्यो महादेशो धनधान्यपरायणः ॥
द्रविडतैलङ्गयोर्म्मध्ये चोलदेशः प्रकीर्त्तितः ।लम्बकर्णाश्च ते प्रोक्तास्तद्भेदो वान्तरे भवेत् ॥
कुरुक्षेत्रात् पश्विमे तु तथा चोत्तरभागतः ।इन्द्रप्रस्थान्महेशानि ! दशयोजनकद्वये ॥
पाञ्चालदेशो देवेशि ! सौन्दर्य्यगर्व्वभूषितः ।पाञ्चालदेशमारभ्य म्लेच्छाद्दक्षिणपूर्व्वतः ॥
काम्बोजदेशो देवेशि ! वाजिराशिपरायणः ।वैदर्भदेशादूर्द्ध्वञ्च इन्द्रप्रस्थाच्च दक्षिणे ॥
मरुदेशात् पूर्व्वभागे वैराटः परिकीर्त्तितः ।काम्बोजाद्दक्षभागे तु इन्द्रप्रस्थाच्च पश्चिमे ॥
पाण्ड्यदेशो महेशानि ! महाशूरत्वकारकः ।गण्डकीतीरमारभ्य चम्पारण्यान्तकं शिवे ! ॥
विदेहभूः समाख्याता तैरभुक्ताभिधः स तु ।काम्बोजदेशमारभ्य महाम्लेच्छात्तु पूर्व्वके ।बाह्वीकदेशो देवेशि ! अश्वोत्पत्तिपरायणः ॥
तप्तकुण्डं समारभ्य रामक्षेत्रान्तकं शिवे ! ।किरातदेशो देवेशि ! बिन्ध्यशैलेऽवतिष्ठते ॥
करतोयां समारभ्य हिङ्गुलाजान्तकं शिवे ! ।मुल्तानदेशो देवेशि ! महाम्लेच्छपरायणः ॥
हिङ्गुपीठं समारभ्य मक्केशान्तं महेश्वरि ! ।खुरासानाभिधो देशो म्लेच्छमार्गपरायणः ॥
तन्मध्ये चोत्तरे देवि ! ऐराकः परिकीर्त्तितः ।काश्मीरन्तु समारभ्य कामरूपात्तु पश्चिमे ।भोटान्तदेशो देवेशि ! मानसेशाच्च दक्षिणे ॥
मानसेशाद्दक्षपूर्व्वे चीनदेशः प्रकीर्त्तितः ।कैलानीरं समारभ्य सरयूं परितः परे ॥
अमरगां महेशानि महाचीनाभिधो भवेत् ।जटेश्वरं समारभ्य योगिन्यन्तं महेश्वरि ! ॥
नेपालदेशो देवेशि ! शिलहट्ठं शृणु प्रिये ! ।गणेश्वरं समारभ्य महोदध्यन्तगं शिवे ! ॥
शिलहट्टाभिधो देशः पर्व्वते तिष्ठति प्रिये ! ।वङ्गदेशं समारभ्य भुवनेशान्तगं शिवे ! ॥
गौडदेशः समाख्यातः सर्व्वविद्याविशारदः ।गोकर्णेशात् पूर्व्वभागे आर्य्यावर्त्तात्तु चोत्तरे ॥
तैरभुक्तात् पश्चिमे तु महापूर्य्याश्च सर्व्वतः ।महाकोशलदेशश्च सूर्य्यवंशपरायणः ॥
व्यासेश्वरं समारभ्य तप्तकुण्डान्तकं शिवे ।मगधाख्यो महादेशो यात्रायां न हि दुष्यति ॥
दक्षोत्तरक्रमेणैव क्रमात् कीकटमागधौ ।चरणाद्रिं समारभ्य गृध्रकूटान्तकं शिवे ! ॥
तावत् कीकटदेशः स्यात्तदन्तर्मागधो भवेत् ।जगन्नाथप्रान्तदेशश्चोत्कलः परिकीर्त्तितः ॥
कामगिरिं समारभ्य द्बारकान्तं महेश्वरि ! ।श्रीकुन्तलाभिधो देशो हूनं शृणु महेश्वरि ! ॥
कामगिरेर्द्दक्षभागे मरुदेशात्तथोत्तरे ।हूनदेशः समाख्यातः शूरास्तत्र रमन्ति च ॥
अथाभ्यङ्गं समारभ्य कोटिदेशस्य मध्यगे ।समुद्रप्रान्तदेशो हि कोङ्कण परिकीर्त्तितः ॥
ब्रह्मपुत्त्रात् कामरूपात् मध्यभागे तु कैकयः ।मागधाद्दक्षभागे तु बिन्ध्यात् पश्चिमतः शिवे ! ॥
सौरसेनाभिधो देशः सूर्य्यवंशप्रकाशकः ।हस्तिनापुरमारभ्य कुरुक्षेत्राच्च दक्षिणे ॥
पाञ्चालपूर्व्वभागे तु कुरुदेशः प्रकीर्त्तितः ।मरुदेशात् पूर्व्वभागे कामाद्रेर्दक्षिणे शिवे ! ॥
सिंहलाख्यो महादेशः सर्व्वदेशोत्तमोत्तमः ।शिलहट्टात् पूर्व्वभागे कामरूपात्तथोत्तरे ॥
पुलन्ध्रिदेशो देवेशि ! नरनारायणः परः ।गणेश्वरात् पूर्व्वभागे समुद्रादुत्तरे शिवे ! ॥
कच्छदेशः समाख्यातः सुदेशं शृणु सादरम् ।पुलिन्दादुत्तरे भागे कच्छाच्च पश्चिमे शिवे ! ॥
मत्स्यदेशः समाख्यातो मत्स्यबाहुल्य-कारकः ।वैराटपाण्ड्ययोर्म्मध्ये पूर्व्वदक्षक्रमेण तु ॥
मद्रदेशः समाख्यातो माद्रीहा तत्र तिष्ठति ।शूरसेनात् पूर्व्वभागे गण्डक्याः पश्चिमे शिवे ! ॥
सौवीरदेशो देवेशि ! सर्व्वदेशाधमाधमः ।अवन्तीतः पश्चिमे तु वैदर्भाद्दक्षिणोत्तरे ॥
नाटदेशः समाख्यातो वर्व्वरं शृणु पार्व्वति ! ।मायापुरं समारभ्य सप्तशृङ्गात्तथोत्तरे ॥
वर्व्वराख्यो महादेशः सैन्धवं शृणु सादरम् ।लङ्काप्रदेशमारभ्य मक्कान्तं परमेश्वरि ! ॥
सैन्धवाख्यो महादेशः पर्व्वते तिष्ठति प्रिये ! ।एते षट्पञ्चाशद्देशा मया प्रोक्ता महेश्वरि ! ॥
एतन्मध्येऽपि देवेशि ! देशभेदा ह्यनेकशः ।कोटिशः सन्ति देवेशि ! एते मुख्याः प्रकीर्त्तिताः ॥
रहस्यातिरहस्यञ्च गोप्तव्यं पशुसङ्कटे ।इति संक्षेपतः प्रोक्तं किमन्यत् श्रोतुमिच्छसि ॥
”इति शक्तिसङ्गमतन्त्रे ७ पटलः ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 देश पु०
  दिशति दिश--अच् । भूगोलान्तर्गते विभागभेदे जन-पदशब्दे विवृतिः । विस्तरस्तु देशावलीग्रन्थस्य प्रामाण्येतत्र दृश्यः ।

Capeller

German

 देश॑ m.
  Ort,  Stelle,  Gegend,  Land
 Loc.
देशे am rechten Orte. f.
  देशी Landes-, 
Vulgärsprache
 Provinzialismus.

Burnouf

French

 देश देश m.
  (दिश् f.
 ) région
 contrée,  pays.
Partie,  membre ou région du corps.
		 (दिश् montrer) indication, 
précepte,  institution,  ordonnance.
देशक m.
  (sfx. अक) chef,  gouverneur.
देशना f.
  enseignement: धर्मदेशना l'enseignement
de la Loi,  Bd.
देशयामि (c. de दिश्)
 pqp. अदीदिशम्। Faire voir, 
exposer.
		 Confesser
 aller à confesse,  Bd.
देशरूप n.
  appropriation
		 convenance.

Stchoupak

French

 देश-
 m.
  point indiqué,  place,  endroit,  partie 
 région,  localité, 
contrée,  pays,  royaume,  province 
 (ifc. avec des n.
  des parties du corps,  ne
fait que préciser l'endroit) 
 -अम् आ-वस्- ou -अं नि-वस्- se fixer, 
s'installer dans tel endroit 
 -ए au bon endroit,  à la place qui convient.
°काल- m.
  du. ou sg. temps et lieu 
 -अम् suivant le temps et le lieu
 
 °काल-विरोधिन्- a. contraire aux exigences du temps et du lieu 
°काल-व्यतीत- a. v. qui ne tient pas compte du temps et du lieu.
°ज- a. °जात- a. v. né dans le pays,  aborigène,  indigène 
natif,  originaire,  authentique 
 local (-ज- m.
  mot d'origine locale,  non
aryen).
°ज्ञ- a. qui connaît le pays.
°दृष्ट- a. v. connu ou coutumier dans un pays.
°धर्म- m.
  loi ou coutume locale.
°भङ्ग- °भ्रंश- m.
  effondrement,  ruine d'un pays.
°भाषा- f.
  langue du pays,  langue vulgaire,  dialecte local 
°भाषान्तर- nt. langue d'un autre pays,  étrangère.
°रूप- nt. conformité à l'endroit,  fait de convenir.
°विरुद्ध- nt. (rhét.) contre-sens relativement au lieu.
देशाक्रमण- nt. invasion d'un pays.
देशातिथि- m.
  hôte d'un pays,  étranger.
देशान्तर- nt. autre pays ou endroit,  pays étranger 
 -इन्- m.
 
étranger 
 °गमन- nt. départ pour un pays étranger,  voyage.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.