| YouTube Channel

देवसुषि (devasuSi)

 
Monier Williams Cologne
English
देव—सुषि
m.
 a divine tube or vital air (5 in number, viz. प्राण, व्य्-आन, अपान, सम्-आन, उद्-आन),
ChUp.
 iii, 13, 1.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
देवसुषि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೃದಯದ ಒಂದು ದ್ವಾರ
व्युत्पत्तिः - > देवैः रक्षमाणः सुषिः द्वारम्
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
देवसुषि
पु०
 देवैः प्राणादित्यादिभिः रक्ष्यमाणः सुषिःद्वारम् । प्राणादित्यादिभिः रक्ष्यमाणे हृदयस्य द्वार-भेदे । स च पञ्चसंख्याकः छा० उ० न्यरूपि यथा“तस्य ह वा हृदयस्य पञ्च देवसुषयः स योऽस्य प्रा-ङ्सुषिः स प्राणस्तच्चक्षुः स आदित्यस्तदेतत्तेजोऽन्ना-द्यमित्युपासीत तेजस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद”“अथ योऽस्य दक्षिणः सुषिः स व्यानस्तच्छोत्रं सचन्द्रमास्तदेतच्छ्रीश्च यशश्चेत्युपासीत श्रीमान् यशस्वीभवति य एवं वेद” “अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः सो-ऽपानः सा वाक् सोऽग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसमग्नाद्यमि-त्युपासीत ब्रह्मवर्चस्व्यन्नादो भवति य एवं वेद” “अथयोऽस्योदङ्सुषिः स समानस्तन्मनः स पर्जन्यः तदेत-त्कीर्त्तिश्च व्युष्टिश्चेत्युपासीत कीर्त्तिमान् व्युष्टिमान्भवति य एवं वेद” “अथ योऽस्योर्द्ध्वः सुषिः स उदानःस वायुः स आकाशस्तदेतदोजश्च महश्चेत्युपासीतओजस्वी माहस्वान् भवति य एवं वेद” “ते वाएते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपाः सय एतानेव पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोलस्य द्वारपान् वेदास्य कुले वीरो जायते प्रतिपद्यते स्वर्गलोकं य एतानेवं पञ्च ब्रह्मपुरुषान् स्वर्गस्य लोकस्यद्वारपान् वेद” “तस्य ह वा इत्यादिना गायत्र्याख्यस्यब्रह्मण उपासनाङ्गत्वेन द्वारपालादिगुणविधानार्थ-मारभ्यते । तस्येति प्रकृतस्य हृदयस्येत्यर्थः । एत-स्यानन्तरनिर्दिष्टस्य । पञ्च पञ्चसंख्याका देवानांसुषयो देवसुषयः स्वर्गलोकप्राप्तिद्वारच्छिद्राणि देवैःप्राणादित्यादिभीरक्ष्यमाणानीत्यतो देवसुषयस्तस्य स्वर्ग-लोकभवनस्य हृदयस्यास्य यः प्राङ्सुषिः पूर्वाभि-मुखस्य प्राग्गतं यच्छिद्रं द्वारं स प्राणः हृत्स्थस्तेनद्वारेण यः सञ्चरति वायुविशेषः स प्रागनितीतिप्राणः । तेनैव सम्बद्धमव्यतिरिक्तं तच्चक्षुस्तथैवादित्यः“आदित्यो ह वै बाह्यप्राण इति श्रुतेः” “चक्षूरूपप्रति-ष्ठाक्रमेण हृदि स्थितः । “स आदित्यः कस्मिन् प्र-तिष्ठित इति चक्षुषीत्यादि” वाजसनेयके । प्राणवायु-देवतैव ह्येका चक्षुरादित्यश्च सहाश्रयेण । वक्ष्यतिच “प्राणाय स्वाहेति हुतं हविः सर्वमेतत्तर्पयतीति” ।तदेतत्प्राणाख्यं स्वर्गलोकद्वारत्वाद्ब्रह्म” “स्वर्गलोकंप्रतिपित्सुस्तेजस्व्येतच्चक्षुरादित्यस्वरूपेणान्नादत्वाच्च स-वितुस्तेजीऽन्नाद्यमित्याभ्यां गुणाभ्यामुपासीत । ततस्ते-जस्व्यन्नादश्चामयावित्वरहितो भवति य एवं वेद तस्यै-तद्गुणफलम् । उपासनेन वशीकृतो द्वारपः स्वर्गलो-कप्राप्तिहेतुर्भवतीति मुख्यञ्च फलम्” “अथ योऽस्यदक्षिणः सुषिः तत्स्थो वायुविशेषः स वीर्य्यवत्कर्म कुर्व-न्विगृह्य वा प्राणापानौ नाना वाऽनितीति व्यानस्त-त्सम्बद्धमेव च तच्छ्रोत्रमिन्द्रियं तथा स चन्द्रमाः”“श्रोत्रेण सृष्टा दिशश्चन्द्रमाश्चेति” श्रुतेः । सहाश्रयंपूर्ववत्तदेतच्छ्रीश्च विभूतिः श्रोत्रचन्द्रमसोर्ज्ञानान्न हेतुत्वमतस्ताभ्यां श्रोत्रज्ञानान्नवतश्च यशः ख्यातिर्भवतीति यशोहेतुत्वाद्यशस्त्वमतस्ताभ्यां गुणाभ्यामुपासीतेत्यादि समानम्” “अथ योऽस्य प्रत्यङ्सुषिः पश्चिमस्तत्स्थो वायुविशेषः स मूत्रपुरीषाद्यपनयन्नधोऽनितीत्यपानः सा तथा सा वाक्” “तत्सम्बन्धात्तथाग्निस्तदेतद्ब्रह्मवर्चसं वृत्तस्वाध्यायनिमित्तं तेजो ब्रह्मवर्चसम्अग्निसम्बन्धाद्वृत्तस्वाध्यायस्य । अन्नग्रसनहेतुत्वादपा-नस्यान्नाद्यत्वम् । समानमन्यत् । अथो योऽस्योदङ्सुषि-रुदङ्गतः सुषिस्तत्स्थो वायुविशेषः सोऽशितपीते समंनयतीति समानः । तत्सम्बद्धं मनोऽन्तःकरणं स पर्जन्योवृष्ट्यात्मको देवः, पर्जन्यनिमित्ताश्चापः” इति । “मनसासृष्टा आपश्च वरुणश्चेति” श्रुतेस्तदेतत्कीर्त्तिश्च मनसोज्ञानस्य कीर्तिहेतुत्वात् । आत्मपरोक्षं विश्रुतत्वं कीर्ति-र्यशः स्वकरणसंवेद्यं विश्रुतत्वं व्युष्टिः कान्तिर्देह-गतं लावण्यम् । ततश्च कीर्त्तिसम्भवात्कीर्त्तिश्चेति ।समानमन्यत्” “अथ योऽस्योर्द्ध्वः सुषिः स उदान आपा-दतलादारभ्योर्द्ध्वमुत्क्रमणादुत्कर्षाच्च कर्म कुर्वन्नित्युदानःस वायुस्तदाधारश्चाकाशस्तदेतत् । वाय्वाकाशयोरोजो-हेतुत्वादोजो बलं महत्त्वाच्च महः इति । समानम-न्यत् । ते वै एते यथोक्ताः पञ्च सुषिसम्बन्धात्पञ्चव्रह्मणो हार्दस्य पुरुषा राजपुरुषा इव द्वारस्थाः स्व-र्गस्य हार्द्दस्य लोकस्य द्वारपालाः । एतैर्हि चक्षुः-श्रोत्रवाङ्मनःप्राणैर्वहिर्मुखप्रवृत्तैर्व्रह्मणो हार्दस्यप्राप्तिद्वाराणि निरुद्धानि । प्रत्यक्षं ह्येतदजितकरणतयावाह्यविषयासङ्गामृतप्ररूढत्वान्न हार्दब्रह्मणि मनस्ति-ष्ठति । तस्मात्सत्यमुक्तमेते पञ्च ब्रह्मपुरुषाः स्वर्गस्यलोकस्य द्वारपा इति । अतः स य एतानेवं यथोक्तगुण-विशिष्टान् स्वर्गस्य लोकस्य द्वारपान्वेदोपास्ते उपासनयावशीकरोति स राजद्वारपालानिवोपासनेन वशीकृत्यतैरनिवारितः प्रतिपद्यते स्वर्गं लोकं राजानमिव हार्दंब्रह्म । किञ्चास्य विदुषः कुले वीरः पुत्री जायते वीर-पुरुषसेवनात् । तस्य चर्ण्णापाकरणेन ब्रह्मोपासनप्रवृत्ति-हेतुत्वम् । ततश्च स्वर्गलोकप्रतिपत्तये पारम्पर्य्येण भव-तीति स्वर्गलोकप्रतिपत्तिरेवैकं फलम्” भाष्यम् ।