देवदत्तम् (devadattam)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
पुराणम्
Englishदेवदत्तम् / DEVADATTA(M). The divine conch of arjuna. maya got this conch from varuṇa and he kept it in the sabhā of Vṛṣaparvan, which was in bindusaras on Mount maināka to the south of Mount kailāsa. When maya built the palace at indraprastha for the pāṇḍavas he went to bindusaras and brought for arjuna that conch called devadattam, and a club for Bhīmasena. (Sabhā Parva, Chapter 3).
In the battle of kurukṣetra arjuna mounted a white horse and blew his conch devadattam. (bhīṣma parva, Chapter 25, Verse 14).
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“रम क्रीडायाम्”@} 2 ज्वलादिः।
‘रमु--’ इत्युदितं केचित् पठन्ति।
3 रामकः-मिका, 4 रमकः-मिका, 5 रिरंसकः-सिका, 6 रंरमकः-मिका
7 रन्ता-रन्त्री, रमयिता-त्री, रिरंसिता-त्री, रंरमिता-त्री
8 विरमन्-आरमन्-परिरमन्-न्ती, 9 देवदत्तम्] उपरमन्, 10 यावद्भुक्तम्] उपरमन्, रमयन्-न्ती, 11 विरिरंसन्-आरिरंसन्-परिरिरंसन्-देवदत्तम्-उपरिरंसन्, 12 उपरिरंसन्-न्ती
-- विरंस्यन्-न्ती-ती, आरंस्यन्, परिरंस्यन्, 13 उपरंस्यन्, रमयिष्यन्- न्ती-ती, विरिरंसिष्यन्-आरिरंसिष्यन्-परिरिरंसिष्यन्-देवदत्तमुपरिरंसिष्यन्- 14 उपरिरंसिष्यन्-न्ती-ती
-- रममाणः, यावद्भुक्तमुपरममाणः, रमयमाणः, रिरंसमानः, रंरम्यमाणः
रंस्यमानः, 15 उपरंस्यमानः, रमयिष्यमाणः, रिरंसिष्यमाणः, रंरमिष्यमाणः
16 17 सुरत्-सुरतौ-सुरतः
-- -- -- रतम्-रतः-रतवान्, रमितः, रिरंसितः, रंरमितः-तवान्
18 रमः-रमा, रामः-रामा, 19 रामः, 20 रम्यः, रमणीयः, 21 रेमिः, 22 रन्तिः, रतिः, 23 रमणः 24, 25 स्तम्बेरमः, 26 २। निष्ठायाम्, ‘अनुदात्तोपदेशवनतितनोत्यादीनाम् अनुनासिकलोपो झलि क्ङिति’ 27 इत्यनुनासिकलोपः।
एवमेव क्त्वा-क्तिन्प्रभृतिष्वपीति ज्ञेयम्।
१०। ‘स्तम्बकर्णयो रमिजपोः’ 28 इति स्तम्बरूपे सुबन्ते उपपदे रमेरच्प्रत्ययः।
स च ‘हस्तिसूचकयोरिति वक्तव्यम्’ 29 इति नियमात् गजविषय एव।
स्तम्बे रमत इति स्तम्बेरमः = हस्ती।
‘हलदन्तात् सप्तम्याः संज्ञायाम्’ 30 इति, ‘तत्पुरुषे कृति बहुलम्’ 31 इति वा सप्तम्या अलुक्।
32 33 मनोरमा, रामः, रिरंसुः 34 -रिरमयिषुः, रंरमः
रन्तव्यम्, रमयितव्यम्, रिरंसितव्यम्, रंरमितव्यम्
रमणीयम्, रमणीयम्, रिरंसनीयम्, रंरमणीयम्
रम्यम्, रम्यम्, रिरंस्यम्, रंरम्यम्
ईषद्रमः-दूरमः-सुरमः-
-- -- -- रम्यमाणः, रम्यमाणः, रिरंस्यमानः, रंरम्यमाणः
रामः, 35 उपरमः, 36 आरामः, रामः, रिरंसः, रंरमः
रन्तुम्, रमयितुम्, रिरंसितुम्, रंरमितुम्
रतिः, रमणा, रिरंसा-रिरमयिषा, रंरमा
रमणम्, रमणम्, रिरंसनम्, रंरमणम्
37 रत्वा, रमयित्वा, रिरंसित्वा, रंरमित्वा
38 विरम्य-विरत्य, विरमय्य, विरिरंस्य, विरंरम्य
रामम् २, रत्वा २, रमम् २-रामम् २, रमयित्वा २, रिरंसम् २, रिरंसित्वा २, रंरमम् २
रंरमित्वा
39 40 रमतिः, 41 इति डप्रत्ययः।
बाहुलकात् ‘चुट्’ 42 इति डकारस्येत्संज्ञा न।
‘ञम्’ इति ‘ञमङणनम्’ इत्यस्य प्रत्याहारः उणादिषु दृश्यते।]] रण्डा, 43 इति नप्रत्ययः, तकारश्चान्तादेशः।
रमन्तेऽस्मिन् इति रत्नम् = वैडूर्यादिः।]] रत्नम्, 44 इति क्तप्रत्यये पाक्षिके पूर्वपददीर्घे च सुरतः-सूरतः इति सिध्यतः।
सूरतः = बुधः।]] सुरतः-सूरतः, 45 इत्यादिना क्थन्प्रत्ययः।
उपधानकारलोपश्च।]] रथः, 46 इति अन्यप्रत्ययः।
रमण्यम् = शोभनम्।]] रमण्यम्, 47 इति असुन्प्रत्ययो देशे गम्यमाने हकारश्चान्ता- देशः।
रमन्तेऽस्मिन् इति रहः = विबिक्तदेशः।]] रहः।
01 (१३८०)
02 (१-भ्वादिः-८५३। अक। अनि। आत्म।)
03 [[१। उदात्तोपदेशाभावात् वृद्धिनिषेधो नात्र प्रवर्तते। एवमेव वृद्धियोग्येषु घञादिषु सर्वत्र बोध्यम्।]]
04 [[२। अमन्तत्वेन, ‘जनीजॄष्क्नसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादिषु) इति मित्संज्ञायाम्, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ उपधाया ह्रस्वः। एवं ण्यन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]
05 [[३। ‘यमिर्ञमन्तेष्वनिडेक इष्यते रमिश्च’ (व्याघ्रभूतिकारिका ७-२-१०) इति वचनात् अनिट्त्वम्। सनि परतो मकारस्यानुस्वारे रूपमेवं सर्वत्रेति बोध्यम्।]]
06 [[४। यङन्ते सर्वत्र, ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) नुगागमः।]]
07 [[५। धातोरनिट्त्वात्, धातुमकारस्यानुस्वारे परसवर्णे च रूपमेवम्।]]
08 [[६। ‘व्याङ्परिभ्यो रमः’ (१-३-८३) इति वचनात् वि, आ(ङ्), परिपूर्वका- दस्माच्छता।]]
09 [ [[७। ‘उपाच्च’ (१-३-८४) इति परस्मैपदं शता। नच उपपूर्वकस्य रमेरकर्मकत्वात् कथं ‘देवदत्तमुपरमन्’ इति सकर्मकप्रयोगोपपत्तिरिति वाच्यम्। ‘अन्त’ र्भावितण्यर्थोऽत्र सकर्मकः।’ इति क्षीरतरङ्गिण्याद्युक्तेः ‘देवदत्तमुपरमयन् इत्यर्थकत्वादिति ज्ञेयम्। “अन्तर्भावितः = बुध्याऽनुप्रवेशितो ण्यर्थः = प्रयोज्यप्रयोज- कभावो यस्य स तथोक्तः। एवंविधस्य तस्य प्रयोज्येन कर्मणा सकर्मकत्वमुपपद्यत एव।” इति न्यासोक्तिरिहावधार्या।]]
10 [ [[८। ‘विभाषाऽकर्मकात्’ (१-३-८५) इति परस्मैपदं, शता। भोजनाद् भोजनान्निवर्तते इत्यर्थः। पक्षे यथाप्राप्तमात्मनेपदमपि साधु।]]
11 [[९। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्ताच्छतुरुपपत्तिर्ज्ञेया।]]
12 [यावद्भुक्तम्]
13 [देवदत्तम्]
14 [यावद्भुक्तम्]
15 [यावद्भुक्तम्]
16 [पृष्ठम्११०५+ ३३]
17 [[१। ‘गमादीनामिति वक्तव्यम्’ (वा। ६-४-४०) इति वचनात् क्विपि अनुनासिकलोपः। तुक् च भवति।]]
18 [[३। ‘ज्वलितिकसन्तेभ्यो णः’ (३-१-१४०) इति कर्तरि णप्रत्ययो विकल्पेन। णप्रत्य- यपक्षे रामः इति भवति। पक्षे पचादित्वादौत्सर्गिकेऽच्प्रत्यये रमः इति भवति। स्त्रियां टापि रमा, रामा इति भवतः।]]
19 [[४। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञि रूपमिति केचित्। अन्ये तु ‘रमन्ते योगिनो यस्मिन् चिदानन्दे परात्मनि।’ इत्यादिनिर्वचनानुसारेणाधिकरणे, ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इति घञ् इति साधयन्ति।]]
20 [[५। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति ण्यदपवादो यत्प्रत्ययः। अयं च बाहुलकात् कर्तरि भवति। एवमेव रमणीयः इत्यत्रापि बाहुलकादेवानीयरिति प्रक्रियासर्वस्वम्।]]
21 [[६। ‘उत्सर्गश्छन्दसि सदादिभ्यो दर्शनात्’ (वा। ३-२-१७१) इति वचनात् किप्रत्ययोऽथवा किन्प्रत्ययः। छन्दसि विषये ‘सेदिः, मेनिः, रेमिः--’ इत्यादीनां किकिन्नन्तानां बहूनां शब्दानां दर्शनात् ‘आदृगमहनजनः किकिनौ लिट् च’ (३-२-१७१) इत्यत्र परिगणनं मास्तु। किं तु औत्सर्गिकत्वं किकिनोः--इति प्रकृतवार्तिकार्थः। किकिनोः प्रत्यययोर्लिड्वद्भावातिदेशात् द्विर्वचनम्। एत्वाभ्यासलोपौ च भवतः।]]
22 [[७। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति क्तिच्। ‘न क्तिचि दीर्घश्च’ (६-४-३९) इति दीर्घानुनासिकलोपनिषेधः।]]
23 [[८। रतिरिति मन्मथपत्न्युच्यते। अत्र बाहुलकात्, ‘स्त्रियां क्तिन्’ (३-३-९४) इति संज्ञायां क्तिन्। अनुनासिकलोपः। ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३-३-१९) इत्यतोऽत्र (३-३-९४) ‘संज्ञायाम्’ इत्यनुवर्तते। ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति प्राप्तस्य ण्वुलोऽपवादः।]]
24 [[आ। ‘नन्दनानि मुनीन्द्राणां रमणानि वनौकसाम्।’ भ। का। ६-७३।]]
25 [[९। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) ण्यन्तात् कर्तरि ल्युः। रमणी इति तु गौरादि- (४-१-४१) पाठात् ङीषि साधुः।]]
26 [[B। ‘बलिनावमुमद्रीन्द्रं युवां स्तम्बेरमाविव।’ भ। का। ६-९३।]]
27 (६-४-३७)
28 (३-२-१३)
29 (वा। ३-२-१३)
30 (६-३-९)
31 (६-३-१४)
32 [पृष्ठम्११०६+ २६]
33 [[१। मनांसि रमयतीति मनोरमा। ण्यन्तात् कर्मण्यणि, बाहुलकत्वेन अजादिषु (४-१-४) पाठात् ङीपं बाधित्वा टाप्। प्रौढमनौरमा, बालमनोरमा इत्याद्यभिधानमेव टाबन्तत्वे, तत्रापि बाहुलकाश्रयणे बीजमिति ज्ञेयम्। ‘अभिधानलक्षणाः कृत्तद्धितसमासान्ताः’ इति भाष्येऽसकृदुक्तमिहावधेयम्।]]
34 [[आ। ‘अथ रिरंसुममुं युगपद्गिरौ कृतयथ स्वतरुप्रसवश्रिया।’ शि। व। ६-१।]]
35 [[२। ‘यम उपरमे’ इति धातुकोशेषु निर्देशात् बाहुलकात् भावेऽप्प्रत्ययोऽत्र घञ- पवाद इति ज्ञेयम्।]]
36 [[३। आरमन्त्यस्मिन् इत्यारामः = उपवनम्। ‘अकर्तरि च कारके--’ (३-३-१९) इति संज्ञायां घञ्।]]
37 [[४। ये तु ‘रमु--’ इति धातुममुं पठन्ति, तेषाम् ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पे रमित्वा-रत्वा इति रूपद्वयं प्राप्नोति। परं तु, ‘तत् (= उदित्त्वम्) महान्तो न सहन्ते।’ इति माधवाद्युक्तेः उदित्त्वमस्यापाणि- नीयमिति ज्ञेयम्।]]
38 [[५। ‘वा ल्यपि (६-४-३८) इति अनुनासिकलोपविकल्पः। तत्र ‘वाऽमः’ (वा। ६-४-३७) इति वचनात् अमन्तानामनुदात्तोपदेशानां धातूनां विकल्पेनानुनासिकलोप इति विज्ञायते। एतदेव व्यवस्थितविभाषात्वेन तत्र तत्रोच्यते।]]
39 [पृष्ठम्११०७+ २९]
40 [[१। ‘रमेर्नित्’ (द। उ। १-३२) इत्यतिप्रत्यये रूपम्। रमन्त्यस्याम् इति रमतिः = क्रीडा। यद्यपि ‘इक्श्तिपौ धातुनिर्देशे’ (वा। ३-३-१०८) इति शितपि, शित्त्वा- च्छपि रमतिः इति सिद्ध्यति
\n\n तथापि तत्र भावार्थकत्वात्, अधिकरणार्थत्वला- भाय दशपाद्युणादिषु पाठ इति बोध्यम्।]]
41 [[२। ‘ञमन्ताङ्डः’ [द। उ। ५-७]
42 (१-३-७)
43 [[३। ‘रमेस्त च’ [द। उ। ५-४६]
44 [[४। ‘सौ रमे क्तो दमे पूर्वपदस्य च दीर्घः’ [द। उ। ६-२३]
45 [[५। ‘हनिकुषिनीरमि--’ [द। उ। ६-२७]
46 [[६। ‘श्रॄरम्योश्च’ [द। उ। ८-८]
47 [[७। ‘रमेर्देशे हश्च’ [द। उ। ९-७४]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.