| YouTube Channel

देवताप्रतिष्ठा (devatApratiSThA)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
देवताप्रतिष्ठा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಗ್ರಹದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವುಂಟಾಗಲು ಮಾಡು ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಒಂದು ಸಂಸ್ಕಾರ
व्युत्पत्तिः - > देवतायाः प्रतिष्ठा
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
देवताप्रतिष्ठा स्त्री ६ त० । देवताप्रतिमानां विधानेन तत्सान्निध्यापादके अग्रे वक्ष्यमाणनिरुक्तियुक्ते संस्कार-भेदे देवप्रतिष्ठादयोऽप्यत्र । तद्विधानादि देवप्रतिष्ठातत्त्वेसंक्षेपेणोक्तं यथा मत्स्यपु० “सौवर्णी राजती वापि ताम्री रत्नमयी तथा । शैल-दारुमयी वापि लौहशङ्खमयी तथा । रीतिकाधातु-युक्ता च ताम्रकांस्यमयी तथा । शुभदारुमयी वापिदेवतार्च्चा प्रशस्यते । अङ्गुष्ठपर्व चारभ्य वितस्तिं यावदेवतु । गृहेषु प्रतिमा कार्य्या नाधिका शस्यते बुधैः” ।रीतिका पित्तलं शुभदारुमयी यज्ञियकाष्ठसम्भवा । अर्च्चाप्रतिमा गृहेषु स्वगृहेषु । “प्रासादेष्वधिका शुभेति” वच-नात् तत्राधिकापि शैलजा गृहे शुभदा । तन्त्रान्तरेऽ-प्युक्तम् “चिन्मयस्याद्वितीयस्य निष्फलस्याशरीरिणः ।उपासकानां काय्यार्थं व्रह्मणोरूपकल्पना” । रूपक-ल्पना रूपस्थानां देवतानां पुंस्त्र्यंशादिकल्पना । गौत-मीयतन्त्रे “काश्मीरी ज्ञानदा प्रोक्ता स्वर्णजापि विमु-क्तिदा । तेजोदा दारुजा चैव रैत्तिकी शत्रुनाशिनी ।ताम्री धर्मविवृद्धिञ्च करोति बहुसौख्यदा । मुदे च मृण्-मयी प्रोक्ता प्रतिमा शुभलक्षणा । भोगदा मोक्षदासा तु प्रतिमा कथिता तव” । वराहपुराणे “कुड्येलेख्ये च मे कश्चित् पटे कश्चिच्च मानवः । पूजयेद् यदिवा चक्रे मम तेजोऽशसम्भवे” । कुड्ये लेख्ये भित्तौलिखिते तथा पटे च लिखिते । चक्रे शालग्रामचक्रे ।मत्स्यपुराणे लिङ्गमभिधाय “एवं रत्नमयं कुर्य्यात् स्फा-टिकं पार्थिवं तथा । शुभदारुमयं वापि यद्वा मनमिरोचते । चैत्रे वा फालगुने वापि ज्यैष्ठे वा माधवे तथा ।माघे वा सर्वदेवानां प्रतिष्ठा शुभदा भवेत् । प्राप्यपक्षं शुभं शुक्लमतीते चोत्तरायणे” । अतीते वृत्ते“पञ्चमी च द्वितीया च तृतीया सप्तमी तथा । दशमीपौर्णमासी च तथा श्रेष्ठा त्रयोदशी । तासु प्रतिष्ठाविधिवत् कृता बहुफला भवेत्” । व्यवहारसमुच्चये“प्रतिष्ठा सर्वदेवानां केशवस्य विशेषतः । उत्तरायण-मापन्ने शुक्लपक्षे शुभे दिने । कृष्णपक्षे च पञ्चम्याम्अष्टम्याञ्चैव शस्यते” भुजवलभीमे “युगादावयने पुण्येकर्त्तव्या विषुवद्वये । चन्द्रसूर्यग्रहे वापि दिने पुण्येऽथपर्वसु । या तिथिर्यस्य देवस्य तस्यां वा तस्य कीर्तिता ।गृह्यागमविशेषेण प्रतिष्ठा मुक्तिदायिनी” । पद्मपुराणे“प्रतिपद्धनदस्योक्ता पवित्रारोहणे तिथिः । श्रियोदेव्याद्वितीया च तिथीनामुत्तमा स्मृता । तृतीया तु भवा-न्याश्च चतुर्थी तत्सुतस्य च । पञ्चमी नागराजस्यषष्ठी प्रोक्ता गुहस्य च । सप्तमी भास्करे प्रोक्ता भैरव-स्याष्टमी तथा । दुर्गाया नवमी प्रोक्ता दशमी वासुके-स्तथा । एकादशी ऋषीणाञ्च द्वादशी चक्रपाणिनः ।त्रयोदशी त्वनङ्गस्य शिवस्योक्ता चतुर्दशी । मम चैवमुनिश्रेष्ठ! पौर्णमासी तिथिः स्मृता” । चक्रपाणिनइति पण व्यवहारे इत्यस्माण्णिनिप्रत्ययः “महिषासु-रहन्त्र्याश्च प्रतिष्ठा दक्षिणायने” । कल्पतरो देवी-पुराणम् “यस्य देवस्य यः कालः प्रतिष्ठाध्वजरोपणे ।गर्त्तापूरशिलान्यासे शुभदस्तस्य पूजितः” । यस्य देवस्यप्रतिष्ठा ध्वजारोपणे यः कालः शुभदस्तस्य गर्त्तापूरशिला-न्यासे गृहारम्भे स कालः पूजित इत्यर्थः । प्रतिष्ठासमु-च्चये “माघेऽथ फाल्गुने वापि चैत्रवैशाखयोरपि । ज्यैष्टा-षाढकयोर्वापि प्रतिष्ठा शुभदा भवेत्” । भविष्ये “सोमो-वृहस्पतिश्चैव शुक्रश्चैव तथा बुधः । एते सौम्यग्रहाःप्रोक्ताः प्रतिष्ठा यज्ञकर्मणि” । एतद्वारेषु प्रतिष्ठा कर्तव्याइत्यर्थः । मत्स्यपुराणम् “आषाढे द्वे तथा मूलमुत्त-रात्रयमेव च । ज्येष्ठा श्रवणरोहिण्यः पूर्वभाद्रपद-स्तथा । हस्ताश्विनी रेवती च पुष्योमृगशिरस्तथा ।अनुराधा तथा स्वाती प्रतिष्ठादिषु शस्यते” । दीपिका-याम् “प्राजेशवासवकरादितिभाश्विनीषु पौष्णामरेज्यशशि-भेषु तथोत्तरासु । कर्त्तुः शुभे शशिनि केन्द्रगते च जीवेकार्य्या हरेः शुभतिथौ विधिवत् प्रतिष्ठा” । देवीपु-राणम् “तथा द्वादशगे जीवे अष्टमे वाथ भास्करे ।प्रतिष्ठा कारिता विष्णोर्महाभयकरी मता” । कल्पतरौदेवीपुराणम् “चतुर्वर्णैस्तथा विष्णुः प्रतिष्ठाप्यः सुखा-र्थिभिः” । कालिकापुराणम् “प्रतिमायाः कपोलौद्वौ स्पृष्ट्वा दक्षिणपाणिना । प्राणप्रतिष्ठां कुर्वीत तस्यादेवस्य वा हरेः । अकृतायां प्रतिष्ठायां प्राणानां प्रति-मासु च । यथापूर्बं तथामावः स्वर्णादीनां न वि-ष्णुता । अन्येषामपि देवानां प्रतिमासु च प्रार्थिव! ।प्राणप्रतिष्ठा कर्तव्या तस्यां देवत्वसिद्धये” । प्रतिष्ठा ब्रा-ह्मणद्वारैव कर्तव्या । यथा हयशीर्षपञ्चरात्रे भगवद्वाक्यं“कर्त्तुमिच्छति यः पुण्यां मम मूर्तिं प्रतिष्ठया । अन्वे-षणीयस्त्वाचार्यस्तेन लक्षणसंयुतः । ब्राह्मणः सर्व-वर्णानां पञ्चरात्रविशारदः । ब्राह्मणानामभावे तु क्ष-त्रियोवैश्यशूद्रयोः । क्षत्रियाणामभावे तु वैश्यः शूद्रस्यकल्पितः । कदाचिदपि शूद्रस्तु न चाचार्यत्वमर्हति” ।वृहन्नारदीये “नमेद् यः शूद्रसंस्पृष्टं लिङ्गं वा हरि-मेव वा । स सर्वयातनाभोगी यावदाहूतसंप्लवम्” । आ-हूतसंप्लवं प्रलयपर्यन्तम् । तथा “स्त्रीणामनुपनीतानांशूद्राणाञ्च जनेश्वर! । स्पर्शने नाधिकारोऽस्ति विष्णौ वाशङ्करेऽपि वा” । कर्मादौ तु नवग्रहपूजामाह सत्स्य-पुराणम् “नवग्रहमखं कृत्वा ततः कर्म समारभेत् ।अन्यथा फलदं पुंसां न काम्यं जायते क्वचित्” । प्र-तिष्ठाप्रकारस्तु विस्तरेण मत्स्यपुराणादावुक्तः । तदसम्भवेविद्याकरवाजपेयिसम्मतोभविष्यादावुक्तो ग्राह्यः यथाभविष्यपुराणम् “स्नपनादि यथाशक्ति कृत्वा तन्मूल-मन्त्रकम् । विन्यसेद्धृदयाम्भोजे प्रतिष्ठा सुकृता भवेत्” ।आदिपदात् पूजोत्सवहोमादि महाकपिलपञ्चरा-त्रोक्तकर्म च कर्तव्यं तद्यथा “सपुष्पं सकुशं पाणिंन्यसेद्देवस्य मस्तके । पञ्चवारं जपेन्मूलमष्टोत्तरशतोत्त-रम् । ततो मूलेन मूर्द्धादिपीठान्तं संस्पृशेदिति । तत्त्व-न्यासं लिपिन्यासं मन्त्रन्यासञ्च विन्यसेत् । पूजाञ्च महतींकुर्य्यात् स्वतन्त्रोक्तां यथाविधि । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेणप्राणस्थापनमाचरेत्” । लिपिन्यासः मातृकान्यासः ।उक्तञ्च “जपादौ सर्वमन्त्राणां विन्यासेन लिपिं विना ।कृतं तन्निष्फलं विद्यात् तस्मात् पूर्बं लिपिं न्यसेत्” ।कादिमतेऽपि “मातृकायाः षडङ्गञ्च मातृकान्यासमेवच । सर्वासां प्रथमं कृत्वा पश्चात्तन्त्रोदितं न्यसेत्” । एत-द्वचनाच्च पूर्वं मातृकान्यासः पश्चात्तत्त्वन्यासः । क्रम-दीपिकायामप्येवं क्रमः । मन्त्रन्यासश्च तत्तन्मन्त्रविशेषोक्तपदवर्णन्यासः । तदभावे शिरसि मूलमन्त्रेण तत्त्व-न्यासः । तत्त्वन्यासस्तु विष्णुविषयक एव न्यासप्रमा-णानि शारदाक्रमदीपिकोक्तान्यनुसन्धेयानि । प्राणप्रति-ष्ठामन्त्रस्तु शारदात्रयोविंशतिपटलोक्तः यथा “पाशाङ्कु-शपुटा शक्तिर्वायुर्विन्दुविभूषितः । याद्याः सप्त सका-रान्ता व्योम सत्येन्दुसयुतम् । तदन्ते हंसमन्त्रः स्यात्ततोऽमुष्य पदं वदेत् । प्राणा इति वदेत् पश्चादिह प्राणा-स्ततःपरम् । अमुष्य जीव इह च स्थितोऽमुष्यपदंवदेत् । सर्वोन्द्रियाण्यमुष्यान्ते वाङ्मनश्चक्षुरन्ततः । श्रो-त्रघ्राणपदे प्राणा इहागत्य सुखं चिरम् । तिष्ठन्त्वग्नि-वधूरन्ते प्राणमन्त्रोऽयमीरितः । प्रत्यमुष्यपदात् पूर्वंपाशाद्यानि नियोजयेत् । प्रयोगेषु समाख्यातः प्राण-मन्त्रो मनीषिभिः” । पाशाङ्कुशपुटा शक्तिरित्यनेन प्रथमंपाशवीजं आं, ततः शक्तिवीजं ह्रीं, ततोऽङ्कुशवीजं क्रोँ, वायुर्यकारः विन्दुविभूषितः तेन यं, याद्याः सप्त सका-रान्ता उद्धृतयकारानुवादेन सप्त न तु तद्भिन्नं वीजं, पूर्वं पृथगुद्धारस्तु वर्णसप्तानामपि सविन्दु ताख्यापनाय ।अन्यत्रापि “अङ्कुशवाय्वनलावनीवरुणवीजान्युक्तानि अत्रवायुवीजस्यैकत्वं वीजत्वेन सर्वेषां सविन्दुत्वं व्यक्तं राघ-वभट्टोऽप्येवम् । अन्यस्तु वाणीविन्दुविभूषिताः इत्युक्त्वानादविन्दुविभूषिता इति व्याख्याय याद्या इत्यस्य विशे-षणं वदति । व्योम हकारः सत्यओकारः इन्दुर्विन्दुः तेनहोम् अतएव “पाशाङ्कुशान्तरितशक्तिमनोः पुरस्तादुच्चार्ययादिमुनिवर्णगुणं सहंसमिति” प्रपञ्चसारोऽप्याह ।गुणमित्यनेन होमिति पद्मपादाचार्य्यैर्व्याख्यातम् आग्न-वधूः स्वाहा । तेनायं मन्त्रः आं ह्रीं क्रों यं रं लं वं शंषं सं हों हंसः अमुष्य प्राणा इह प्राणाः । आमित्यादिअमुष्य जीव इह स्थितः । आमित्यादि अमुष्य सर्वे-न्द्राणि । आमित्यादि अमुष्य वाङ्मनश्चक्षुःश्रोत्रघ्राण-प्राणा इहागत्य सुखं चिरं तिष्ठन्तु स्वाहा । अमुष्येतिषष्ठ्यन्तदेवतानामोपलक्षणम् “अदः पदं हि यद्रूपं यत्रमन्त्रे हि दृश्यते । साध्याभिधानं तद्रूपं तत्र स्थानेनियोजयेत्” इति नारदीयात् । वशिष्ठसंहितायाम्“हृदि हस्तं समादाय मूलमन्त्रञ्च संजपेत्” । मूलमन्त्रंतत्तद्देवतामन्त्रं स च वैदिकः तान्त्रिकश्च “ओङ्कारादि-चतुर्थ्यन्तं नमस्कारान्तमीरितम् । स्वनाम सर्वसत्वानांमन्त्र इत्यभिधीयते” इति ब्रह्मपुराणीयेन ओङ्कारा-दिचतुर्य्यन्ततत्तद्देवतानामरूपो वा । कालिकापुराणेऽपि“प्रतिमायाः कपीलौ द्वौ स्पृष्ट्वा दक्षिणपाणिना । प्राण-प्रतिष्ठां कुर्वीत तस्या देवस्य वा हरेः । वासुदेवस्य वीजेनतद्विष्णोरित्यनेन(१)च । तथैवाङ्गाङ्गिमन्त्राभ्यां प्रतिष्ठा-माचरेद्धरेः । तथैव हृदयेऽङ्गुष्ठं दत्त्वा शश्वच्च मन्त्रवित् ।एभिर्मन्त्रैः प्रतिष्ठान्तु हृदयेऽपि समाचरेत् । अस्मै प्राणाःप्रतिष्ठन्तु अस्मै प्राणाः क्षरन्तु च । अस्मै देवत्वसंख्यायैस्वाहेति यजुरीरयन् । अङ्गमन्त्रैरङ्गिमन्त्रैर्वेदिकैरित्यनेनच । प्राणप्रतिष्ठां सर्वत्र प्रतिमासु समाचरेत्” । देवी-प्रतिष्ठायाम् अस्मा इत्यत्र अस्यै देवत्वसंख्यायै इत्यूहःसारस्वत्यां मेष्यां प्रास्मा इत्यत्र प्रास्यै इत्यूहवत् । अङ्गम-न्त्रैरङ्गन्यासमन्त्रैः अङ्गिमन्त्रैः प्रधानमन्त्रैः वैदिकैः ॐमनोजूतिर्जुषतामित्यादि(२)मन्त्रैः । (यजु० २ । १३) । स्नप-नात् पूर्वं वल्मीकमृत्तिकादिभिस्त्रिभिः क्षालनमाह हय-शीर्षपञ्चरात्रम् “वल्मीकमृत्तिकाभिस्तु गोमयेन सुभस्मना ।क्षालयेत् शिल्पिसंस्पर्शदोषाणामुपशान्तये । स्नापयेद्गन्ध-तोयेन शुद्धवत्या तु देशिकः । नमस्तेऽर्च्चे सुरेशानि!प्रणीते विश्वकर्मणा । प्रभाविताशेषजगद्धात्रि! तुभ्यंनमोनमः । त्वयि संपूजयामीशे! नारायणमनामयम् ।रहिता शिल्पिदोषैस्तु शुद्धियुक्ता सदा भव” । तेन चयथाशक्ति स्नपनादीतिकर्तव्यताकः प्रतिमाहृदये तन्मू-लमन्त्रविन्यासोदेवताविशेषसन्निधिः प्रतिष्ठेति । राघव-भट्टधृतमहाकपिलपञ्चरात्रेऽपि “प्रतिष्ठाशब्दसंसिद्धिःप्रतिपूर्वाच्च तिष्ठतेः । बह्वर्थत्वान्निपातानां संस्कारादौप्रतेः स्थितिः । अर्थस्तदयमेतस्य गीयते शाब्दिकैर्जनैः ।विशेषसन्निधेर्या तु क्रियते व्यापकस्य तु । तन्मूर्त्तौ भा-वना मन्त्रैः प्रतिष्ठा सा विधीयते” । सुभस्मना गोमय-भस्मना गन्धतोयेन चन्दनादियुक्ततोयेन । देवतास्नानीय-द्रव्यपरिमाणमाह ब्रह्मपुराणम् “अष्टोत्तरं पलशतंस्नाने देयञ्च सर्वदा” । पलमाह मनुः “पञ्च कृष्णल-कोमाषस्ते सुवर्णस्तु षोडश । पलं सुवर्णाश्चत्वारः” इति ।ततश्चाष्टरत्तिकाधिकलौकिकमाषद्वयाधिकतोलकत्रयेण ।३ । २ । ८ । वैधपलं भवति एवं तथाविधाष्टोत्तरशतपल-परिमितेन लौकिकषष्ट्यधिकशतत्रयतोलकाः ३६० इति ।एवं बल्मीकमृत्तिकादिक्षालने सर्वाङ्गीणजलस्पर्शनस्ना-नरूपत्वात्तत्रापि अष्टोत्तरं शतपलमिति वदन्ति । बल्मी-कमृदादिस्नाने मन्त्रविशेषानुपादानात् “मन्त्रानादेशेगायत्रीति” शूलपाणिलिखितात् गायत्र्या तत्तन्मूलम-न्त्रेण वा स्नानं कारयितव्यम् । गन्धोदकस्नाने तु शुद्ध-वत्या (३) एतोन्विन्द्रमित्यादि ऋक्त्रयात्मिकया । देशिकोयजमानोगुरुर्वा विज्ञः । नमस्ते इत्यादि विज्ञापनमन्त्रेदेवतान्तरे च नारायणमित्यत्र तत्तद्देवतानामोहः ।शिवलिङ्गस्यार्च्यत्वात् अर्चाविशेषणत्वात् स्त्रीलिङ्गमवि-रुद्धम् । यमः “कृत्वा देवगृहं सर्वं प्रतिष्ठाप्य च दे-वताम् । विधाय विधिवत् पूजां तल्लोकं विन्दते ध्रु-वम्” । नारमिंहे “प्रतिमां लक्षणोपेतां नरसिंहस्यकारयेत् । सर्वपापानि संत्यज्य स तु विष्णुपुरं व्रजेत् ।प्रतिष्ठां नरसिंहस्य यः करोति यथाविधि । निष्कामोनरशार्दूल! देहबन्धात् प्रमुच्यते । सकामो नरसिंहस्यपुरं प्राप्य प्रमोदते । विधिवत् स्नापयेद् यस्तु कार-यित्वा जनार्दनम् । न जातु निर्गमस्तस्य विष्णुलोकात्कथञ्च न” । नरसिंहस्य विष्णोः उपसंहारे तथादर्शनात् । माधवोल्लासे “देवस्य प्रतिमायास्तु यावन्तःपरमाणवः । तावद्वर्षसहस्राणि विष्णुलोके महीयते ।राजमार्त्तण्डे “पुत्त्रोत्पत्तौ तथा श्राद्धमन्नप्राशनिकेतथा । चूडाकार्ये व्रते चैव नाम्नि पुंसवनेषु च ।पाणिग्रहे प्रतिष्ठायां प्रवेशे नववेश्मनः । एतद्वृद्धिकरंनाम गृहस्थस्य विधीयते” । वृद्धिकरं श्राद्धमित्यन्वयः ।सूत उवाच “कलौ चैकाहसाध्येन प्रतिष्ठां मन्दवित्त-वान् । मध्यमेनाधमेनापि प्रकुर्य्यात्तान्त्रिकोत्तमः । नित्यंनिर्वर्त्य मतिमान् कुर्य्यादभ्युदयन्ततः । विप्रान् संभो-जयेच्चाथ ततो यागगृहं व्रजेत् । गणेशग्रहदिक्पालान्प्रतिकुम्भेषु पूजयेत् । स्थण्डिले पूजयेद्विष्णु परि-वारगणं यजेत् । स्नापयेत् प्रथमं देवं तोयैः पञ्चविधै-रपि । पञ्चामृतैः पञ्चगव्यैः पञ्चमृत्पिण्डकैरपि ।तिलतैलैस्तथा स्नेहैः कषायैरपि सत्तमः” । तथा“जम्बुशाल्मलिवाट्यालं वदरं बकुलं तथा । एतेषांवल्कलरसः कषायः परिकीर्तितः । पञ्चपुष्पोदकैर्वाथत्रिपत्रैरपि सत्तमः । तुलसीकुन्दमालूरपत्राण्याहुस्त्रि-पत्रकम् । चम्पकाम्रशमीपद्मकरवीरञ्च पञ्चकम् । मृ-त्तिका करिदन्तस्य पर्वताश्वखुरस्य च । कुशबलमीकसम्भूतंमृत्पञ्चकमितोरितम् । गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिःकुशोदकम् । कुर्य्यात् प्राणप्रतिष्ठाञ्च होमं कुर्याद् यथा-विधि । दक्षिणां विधिवत् कुर्यात् पूर्णार्घ्यं तदनन्त-रम्” । इति भविष्यपुराणे तृतीयभागे नवमोऽध्यायः ।नरसिंहपुराणे “पञ्चगव्येन देवेशं यः स्नापयति भक्तितः ।ब्रह्मकूर्चविधानेन विष्णुलोके महीयते” । ब्रह्मकूर्चविधा-नेन कुशोदकयुक्तेन पञ्चगव्येन । स्नानीयानुलेपने तदु-द्वर्तने फलमाह तत्रैव “यवगोधूमजैश्चूर्णैरुद्वर्त्त्योष्णेनवारिणा । प्रक्षाल्य देवदेवेशं वारुणं लोकमाप्नुयात्” ।स्मृतिः “चतुरङ्गुलविस्तारा दीर्घा हस्तद्वयावधि । पताकालोकपालानां दशानां परिकीर्तितः” । पञ्चहस्तश्च वैदण्डः पताकानां प्रकीर्तितः । ज्योतिषे “दुग्धं स-शर्करञ्चैव धृतं दधि तथा मधु । पञ्चामृतमिदं प्रोक्तंविधेयं सर्वकर्मसु” । प्रतिष्ठानन्तरं मात्स्ये “ततः सहस्रंविप्राणामथ वाष्टशतं तथा । भोजयेच्च यथाशक्त्या पञ्चा-शद्वाथ विंशतिम्” । षोडशोपचाराः “आसनं स्वागतंपाद्यमर्घ्यमाचमनीयकम् । मधुपर्काचमस्नानवसनाभ-रणानि च । गन्धपुष्पे धूपदीपौ नैवेद्यं वन्दनं तथा” ।दशोपचारास्तु “पाद्यार्घ्यमाचमनीयं मधुपर्काचमनेअपि । गन्धादिपञ्चकञ्चेति उपचारा दशोदिताः” ।पञ्चोपचारास्तु “गन्धादयोनैवेद्यान्ताः पूजा पञ्चोपचा-रिका” । उपचारद्रव्याणि शारदायाम् “पाद्यं श्या-माकदुर्वाब्जविष्णुक्रान्ताभिरीरितम्” । विष्णुक्रान्ताअपराजिता एतद्द्रव्ययुक्तं जलमिति शेषः । “गन्धपुष्पा-क्षतयवकुशाग्रफलसर्षपैः । सदूर्वैः सर्वदेवानामेतदर्घ्य-मुदीरितम्” । एतद्युक्तं जलमित्यर्थः । “जातीलवङ्ग-कक्कोलैर्जलमाचमनीयकम् । आज्यं दधि मधून्मिश्रंमधुपर्कं निवेदयेत्” । कात्यायनः “मधुपर्कं दधिघृत-मधु पिहितं कांस्ये कांस्येन” । मधुपर्केति स्थाने स्नानी-येति पाठः पूर्वोक्तद्रव्ययुक्तं जलमात्रं वा “गन्धश्च-न्दनकर्पूरकालागुरुभिरीरितः” । राघषभट्टधृतम्“शङ्खपात्रस्थितं गन्धं मन्त्रैः कुर्यात् कनिष्ठया । कनि-ष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्ता गन्धमुद्रा प्रकीर्तिता” । पुष्पाणि तत्तद्देव-देयानि “अगुरूशीरगुग्गुलुमधुपर्ककुचन्दनैः । धूप-वेदाज्यसंमिश्रैश्चूर्णैर्देवस्य देशिकः । तत्र तत्र जलंदद्यात् उपचारान्तरान्तरे” । राघवभट्टधृतम् “सर्वोप-चारवस्तूनामभावे भावनै हि । निर्मलेनोदकेनाथपूर्णतेत्याह नारदः” । नारसिंहे “पञ्चगव्येन देवेशं यःस्नापयति भक्तितः । ब्रह्मकूर्चविधानेन विष्णुलोके मही-यते” । ब्रह्मकूर्चविधानेन कुशोदकयुक्तेन पञ्चगव्येन ।ब्रह्मपुराणे “देवानां प्रतिमा यत्र घृताभ्यक्तक्षमा भवेत् ।पलानि तस्यै देयानि श्रद्धया पञ्चविंशतिम् । अष्टोत्तर-शतं स्नाने पलं देयञ्च सर्वदा । यवगोधूमजैश्चूर्णैरुद्वर्त्त्यो-ष्णेन वारिणा । प्रक्षाल्य देवदेवेशं वारुणं लोकमा-प्नुयात् । पादपीठन्तु यो दद्यात् विल्वपत्रैर्निघषयत् ।उष्णाम्बुना च प्रक्षाल्य सर्वपापैः प्रमुच्यते” देवीपुराणम्“होमोग्रहादिपूजायां शतमष्टोत्तरं भवेत् । अष्टा-विंशतिरष्टौ वा यथाशक्ति विधीयते” । कात्यायनः“आज्यद्रव्यमनादेशे जुहोतिषु विधीयते” । कालिका-पुराणम् “यद्दीयते च देवेभ्यो गन्धपुष्पादिक” तथा ।अर्घ्यपात्रस्थितैस्तोयैरभिषिच्य तदुत्सृजेत्” । नरसिंह-पुराणम् “स्नाने वस्त्रे च नैवेद्ये दद्यादाचमनीयकम् ।अत्र नीराजनविधिः पूजारत्नाकरे देवीपुराणे “भक्त्यापिष्टप्रदीपाद्यैश्चूताश्वत्थादिपल्लवैः । ओषधीभिश्च मे-ध्याभिः सर्ववीजैर्यवादिभिः । नवम्यां पर्वकालेषु यात्रा-काले विशेषतः । यः कुर्य्याच्छ्रद्धया वीर! देव्या नीरा-जनं नरः । शङ्खभेर्यादिनिनदैर्जयशब्दैश्च पुष्कलैः ।यावतोदिवसान् वीर! देव्यानीराजनं कृतम् । तावद्वर्ष-सहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । यस्तु कुर्य्यात् प्रदी-पेन सूर्यलोकं स गच्छति” । पर्वकाले उत्सवकाले ।देव्या इति स्त्रीत्वमविवक्षितम् । अथ प्रतिष्ठितमूर्त्तौकदाचित् पूजाऽभावे महाकपिलपञ्चरात्रम् “एकाहंपूजाविहतौ कुर्य्याद्द्विगुणमर्चनम् । त्रिरात्रे तुमहापूजा संप्रोक्षणमतःपरम् । मासादूर्द्ध्वमनेकाहं पू-जनं चेद्विहन्यते । प्रतिष्ठैवोच्यते कैश्चित् कैश्चित् संप्रो-क्षणक्रमः” । संप्रोक्षणक्रमः “संप्रोक्षणन्तु देवस्य देवस्यत्वेति(४)पूर्ववत् । गवां रसैश्च संस्नाप्य दर्भतोयैर्विशोध्यच । प्रोक्षयेत् प्रोक्षणीतोयैर्मूलेनाष्टोत्तरं शतम् । स-पुष्पं सकुशं पाणिं न्यसेद्देवस्य मस्तके । पञ्चवारं जपेन्मू-लमष्टोत्तरशतं तथा । ततो मूलेन मूर्द्धादि पीठान्तं चैवसंस्पृशेत्” । इति “तत्त्वन्यासं लिपिन्यासं मन्त्रन्या-सञ्च विन्यसेत् । प्राणप्रतिष्ठामन्त्रेण प्राणस्थापनमा-चरेत् । पूजाञ्च महतीं कुर्य्यात् स्वतन्त्रोक्तां यथा-विधि । यागहीनादिषु प्रायः संक्षेपेण विधिः स्मृतः” ।अथास्पृश्यस्पर्शने तु बौधायनः “द्रव्यवत् कृतशौचानांदेवार्चानां भूयः प्रतिष्ठापनमिति” । देवार्चा देवता-प्रतिमा । तासामस्पृश्यस्पृष्टानां प्रकृतिद्रव्यस्य ताम्रा-देर्यथेष्टं शौचं कृत्वा पुनः प्रतिष्ठापनात् पूज्यत्वमि-त्यर्थः इति । रत्नाकरे आदिपुराणे “खण्डितेस्फुटिते दग्धे भ्रष्टे स्थानविवर्जिते । यामहीने पशु-स्पृष्टे पतिते दुष्टभूमिषु । अन्यमन्त्रार्चिते चैव पतितस्पर्शदूषिते । दशस्वेतेषु नो चक्रुः सन्निधानं दिवौकसः ।इति सर्वगतो विष्णुः परिभाषाञ्चकार ह” । अत्रवृद्धिश्राद्धहोमौ त्वावश्यकौ यथाशक्तीत्यभिधानात्इति कश्चित् । तथा चाल्पधनानां यज्ञं विनाऽपिपूजनमाह विष्णुधर्मोत्तरे प्रथमकाण्डम् “पूजाकर्मबहिर्वेद्यां श्रद्धया भृगुनन्दन! । न त्वल्पदक्षिणैर्यज्ञैर्य-जेतेह कदाचन । विष्णुदेवनिकायस्थं यथाश्रद्धमरि-न्दम! । तपसा पूजयेन्नित्यं यस्मादल्पधनो नरः” । यद्यो-काहे वास्तुयागगृहोत्सर्गौ तदा तन्त्रेण वृद्धिश्राद्धंकुर्यात् तथा एकस्मिन्नग्नौ होमत्रयं विधेयं एका-ग्नावनेकहोमकरणे एकं परिसमूहनादिकमाह गो-भिलः । “गणेष्वेकं परिसमूहनमिध्मवर्हिः पर्य्युक्षण-माज्यभागाविति” । पूजादिकं प्रत्येकमेव” ।तत्र प्रतीकसूचितामन्त्राः क्रमेण यथा(१) तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीवचक्षुराततम्” ऋ० १ । १२६(२) “मनो जूतिर्जुषतामज्यस्य वृहस्पतिर्यज्ञमिमम् तनोत्व-रिष्टं यज्ञं समिमं दधातु विश्वे देवास इहमादय-न्तामोँ प्रतिष्ठ” यजु० २ । १२(३) अत्र शुद्धवत्या शुद्धपदवत्या ताश्च तिस्र ऋचः ऋ० ८ । ९७सूक्तास्थिता यथा“एतोन्विन्द्रं स्तवाम शुद्धं शुद्धेन साम्ना । शुद्धैरुक्थैर्वा-वृध्यासं शुद्ध आशीर्वान् ममत्तु । ७ । इन्द्र! शुद्धो नआगहि शुद्धः शुद्धाभिरूतिभिः । शुद्धोरयिं निधारयशुद्धो ममद्धि सोम्यः । ८ । इन्द्र! शुद्धो हि नो रथिंशुद्धो रत्नानि दाशुषे । शुद्धो वृत्राणि जिघ्रसे शुद्धोवाजं सिषाससि । ९ ।(४) “देवस्य त्वा सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्वाहुभ्यां पुष्णोहस्ताभ्यांप्रतिगृह्णामि” यजु० १ । ६विस्तरस्तु अग्निपु० ५६ अ० आदौ उक्तो यथा“प्रतिष्ठापञ्चकं वक्ष्ये प्रतिमात्मा तु पूरुषः । प्रकृतिःपिण्डिका लक्ष्मीः प्रतिष्ठा योगकस्तयोः । इच्छा-फलार्थिभिस्तस्मात् प्रतिष्ठा क्रियते नरैः । गर्भसूत्रं तुनिःसार्य प्रासादस्याग्रतो गुरुः । अष्टषोडशविंशान्तंमण्डपञ्चाधमादिकम् । स्नानार्थं कलसार्थञ्च याग-द्रव्यार्थमर्द्धतः । त्रिभागेणार्द्धभागेन वेदिं कुर्य्यात्तुशोभनाम् । कलसैर्घण्टिकाभिश्च वितानाद्यैश्च भूषयेत् ।पञ्चगव्येन सम्प्रोक्ष्य सर्वद्रव्याणि धारयेत् । अलङ्कृतोगुरुर्विष्णुं ध्यात्वात्मानं प्रपूजयेत् । अङ्गुलीयप्रभृतिभिर्मूर्त्तिपान् वलयादिभिः । कुण्डे कुण्डे स्थापयेच्चमूर्त्तिपांस्तत्र पारगान्” (मूर्तिपान् मूर्तिनिर्मातृशि-ल्पिनः) । “चतुष्कोणे चार्द्धकोणे वर्तुले पद्मस-न्निभे । पूर्वादौ तोरणार्थन्तु पिप्पलौदुम्बरौ वटम् ।प्लक्षं सुशोभनं पूर्वं सुभद्रं दक्षतोरणम् । सुकर्म चसुहोत्रञ्च आप्ये सौम्ये समुच्छ्रयम् । पञ्चहस्तं तुसंस्थाप्य स्योनापृथिवि (१) पूजयेत् । तोरणस्तम्भमूले तुकलसान्मङ्गलाङ्कुरान् । प्रदद्यादुपरिष्टाच्च कुर्य्याच्चक्रंसुदर्शनम् । पञ्चहस्तप्रमाणन्तु ध्वजं कुर्य्याद्विचक्षणः ।वैपुल्यं चास्य कुर्वीत पोडशाङ्गुलसम्मितम् । सप्तहस्तो-च्छ्रितं चास्य कुर्य्यात् दण्डं समाहितः । अरुणोऽग्नि-निभश्चैव कृष्णः शुक्लोऽथ पीतकः । रक्तवर्णस्तथा श्वेतःकृष्णवर्णः क्रमाद ध्वजाः । कुमुदः कुमुदाक्षश्च पुण्डरीकोऽथवामनः । शङ्कुकर्णः सर्वनेत्रः सुमुखः सुप्रतिष्ठितः ।पूज्याः कोटिगुणैर्युक्ताः पूर्वाद्या ध्वजदेवताः । जला-ढकसुपूरास्तु पक्वविम्बोपमा घटाः । अष्टाविंशाधिकशतंकालमण्डलवर्जिताः । सहिरण्या वस्त्रकण्ठाः सोदका-स्तोरणाद्वहिः । घटाः स्थाप्याश्च पूर्वादौ वेदिकायाश्चकोणगान् । चतुरः स्थापयेत् कुम्भानाजिघ्रेति (२) चमन्त्रतः । कुम्भेष्वावाह्य शक्रादीन् पूर्वादौ पूजयेत्क्रमात् । इन्द्रागच्छ देवराज! वज्रहस्त! गज-स्थित! । पूर्वद्वारञ्च मे रक्ष देवैः सह नमोऽस्तु ते १ ।त्रातारमिन्द्रमन्त्रेण (३) अर्चयित्वा यजेद् बुधः ।आगच्छाग्ने! शक्तियुत! छागस्थ! बलसंयुत! ।रक्षाग्नेयीं दिशं देवैः पूजां गृह्ण नमोस्तु ते । अग्नि-र्मूर्द्धेति (४) मन्त्रेण यजेद्वा अग्नये नमः २ । महिषस्थ!यमागच्छ दण्डहस्त! महाबल! । रक्ष त्वं दक्षि-णद्वारं वैवस्वत! नमोऽस्तु ते । वैवस्वतं सङ्गमनमित्य-नेन (५) यजेद् यमम् ३ । नैरृतागच्छ खड्गाढ्य!बलवाहनसंयुत! । इदमर्घ्यमिदं पाद्यं रक्षत्वं नैरृतींदिशम् । एष ते इति (६) मन्त्रेण यजेदर्घ्यादि-भिर्न्नरः ४ । मकरारूढ! वरुण! पाशहस्त! महा-बल! । आगच्छ पश्चिमं द्वारं रक्ष रक्ष नमोऽस्तु ते ।उरुं हि राजा (७) वरुणं यजेदर्घ्यादिभिर्गुरुः ५ ।आगच्छ वायो! सबल! ध्वजहस्त! सवाहन! ।वायव्यं रक्ष देवैस्त्वं समरुद्भिर्न्नमोऽस्तु ते । वात (८)इत्यादिभिश्चार्चेदोन्नमो वायवेऽपि वा ६ । आगच्छसोम! सबल! गदाहस्त! सवाहन! । रक्ष त्वमु-त्तरद्वारं सकुवेर! नमोऽस्तु ते । सोमं राजान-मिति (९) वा यजेत्सोमाय वै नमः ७ । आगच्छे-शान! सबल! शूलहस्त! वृषस्थित! । यज्ञमण्ड-पस्यैशीं दिशं रक्ष नमोऽस्तु ते । ईशानादस्येति (१०)यजेदीशानाय नमोऽपि वा ८ । ब्रह्मन्नागच्छ हंसस्थ!स्रुक्स्रुवव्यग्रहस्तक! । सलोकोर्द्ध्वां दिशं रक्ष यज्ञ-स्याज नमोऽस्तु ते । हिरण्यगर्भेति (११) यजेन्नमस्तेब्रह्मणेऽपि वा ९ । अनन्तागच्छ चक्राढ्य! कूर्मस्था-हिगणेश्वर! । अधोदिशं रक्ष रक्ष अनन्तेश! नमो-ऽस्तु ते । नमोऽस्तु सर्पेति (११) यजेदनन्ताय नमोऽपिवा” १० ५६ अ० ।(अत्राध्याये प्रतीकसूचिता मन्त्राः क्रमेण दर्श्यन्ते यथा(१) “स्योना पृथिवि नो भवानृक्षरा निवेशनी । यच्छानःशर्म सप्रथाः” यजु० ३५ । २१ । ऋग्वेदे तु पृथिवी इति पाठः(२) “आजिघ्र कलसं मह्या त्वा विशन्त्विन्दवः । पुनरूर्ज्रानिवर्तस्व सहस्रं धुक्षोरुधारा पयस्वती पुनर्मा विशता-द्रयिः” यजु० ८ । ४२(३) “त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्रं हवे हवे सुहवं शूर-मिन्द्रम् । ह्वयामि शक्रं पुरुहूतमिन्द्र स्वस्ति नोमथवा धात्विन्द्रः” यजु० २० । ५०(४) “अग्निर्मूर्द्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अर्पारेतांसि जिन्वति” यजु० ३ । १२(५) “वैवस्वतं सङ्कमनं जनानां यमं राजानं हविषा दु-वस्य” ऋ० १० । १४ । १ अर्घर्चम् ।(६) “एष ते निरृते! भागस्त्वं जुषस्व स्वाहा” यजु० ९ । ३५(७) “उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थामन्वेतवा उ । अपदे पादा प्रतिधातवेऽकरुतोपवक्ता हृदया-विधश्चित्” ऋ० १ । २४ । ८(८) “वात आ वातु भेषजं शम्भु मयोभु नो हृदे । प्रणआयूंषि तारिषत्” ऋ० १० । १८६ । १(९) “सोमं राजानमवसेऽग्निं गीर्भिर्हवामहे । आदित्यान्विष्णुं सूर्यं ब्रह्माणञ्च वृहस्पतिम्” ऋ० १० । १४१ । ३ ।(१०) “ईशानादस्य भुवनस्य भूरेर्न वा उ । यो यद्रुद्रादसूर्यम्”ऋ० २ । ३३ । ९ अर्द्धर्चम्(११) “हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रेभूतस्य जातः पतिरेक आ-सीत् । स दाधार पृथिवीं द्यामुतेमां कस्मै देवाय ह-बिषे विधेम” ऋ० १० । १२१ । १(१२) “नमोऽस्तु सर्पेभ्यो ये के च पृथिवीमनु । येअन्तरिक्षे ये च दिवि तेभ्यः सर्पेभ्यो नमः” यजु० १३ । ६)“भूमेः परिग्रहं कुर्य्यात् क्षिपेद्व्रीहींश्च सर्षपान् ।नारसिंहेन रक्षोघ्नन् प्रोक्षयेत् पञ्चगव्यतः । भूमिं घटेतु संपूज्य सरत्ने साङ्गकं हरिम् । अस्त्रमन्त्रेणकवचं तत्र चाष्टशतं यजेत् । अच्छिन्नधारया सिञ्चन्व्रीहीन् संस्कृत्य धारयेत् । प्रदक्षिणं परिभ्राम्य कलसंविकिरोपरि । सवस्त्रे कलसे भूयः पूजयेदच्युतं श्रियम् ।योगे योगेति मन्त्रेण (१) न्यसेच्छय्यान्तु मण्डले ।कुशोपरि तूलिकाञ्च शय्यायां दिग्विदिक्षु च । विद्या-धिपान् यजेद्विष्णुं मधुघातं त्रिविक्रमम् । वामनंदिक्षु वाय्वादौ श्रीधरञ्च हृषीकपम् । पद्मनाभं दामो-दरमैशान्यां स्नानमण्डपे । अभ्यर्च्य पश्चादैशान्यां चतुष्कुम्भे सवेदिके । स्नानमण्डपके सर्वद्रव्याण्यानीयनिक्षिपेत् । स्नानकुम्भेषु कुम्भांस्तांश्चतुर्दिक्ष्वधिवासयेत् ।कलसाः स्थापनीयास्तु अभिषेकार्थमादरात् । वटोदुम्ब-रकाश्वत्थांश्चम्पकाशोकश्रीद्रुमान् । पलाशार्जुनप्लक्षांस्तुकदम्बबकुलाम्रकान् । पल्लवांस्तु समानीय पूर्वकुम्भे वि-निःक्षिपेत् । पद्मकं रोचनां दूर्वां दर्भपिञ्जलमेव च ।जातीपुष्पं कुन्दपुस्पञ्चन्दनं रक्तचन्दनम् । सिद्धार्थंतगरञ्चैव तण्डुदक्षिणे न्यसेत् । सुवर्णं रजतञ्चैवकूलद्वयमृदन्तथा । नद्याः समुद्रगामिन्या विशेषात् जा-ह्नवीमृदम् । गोमयञ्च यवान् शालींस्तिलांश्चैवापरेन्यसेत् । विष्णुपर्णीं श्यामलतां भृङ्गराजं शतावरीम् ।सहदेवीं महादेवीं बलां व्याघ्रीं सलक्ष्मणाम् । ऐशा-न्यामपरे कुम्भे माङ्गल्यान्विनिवेशयेत् । वल्मीकमृत्तिकांसप्तस्थानोत्थामपरे न्यसेत् । जाह्नवीबाल्कातोयं विन्य-सेदपरे घटे । वराहवृषनागेन्द्रविषाणोद्धृतमृत्तिकाम् ।मृत्तिकां पद्ममूलस्य कुशस्य त्वपरे न्यसेत् । तीर्थपर्वतमृ-द्भिश्च युक्तमप्यपरे न्यसेत् । नागकेशरपुष्पञ्च काश्मीरम-परे न्यसेत् । वैदुर्यं विद्रुमं मुक्तां स्फटिकं वज्रमेवच । एतान्येकत्र निःक्षिप्य स्थापयेद्देवसत्तमम् । नदी-नदतडागानां सलिलैरपरं न्यसेत् । एकाशीतिपदे चा-न्यान्मण्डपे कलसान् न्यसेत् । गन्धोदकाद्यैः सम्पूर्णान्श्रीसूक्ते (२) नाभिमन्त्रयेत् । यवं सिद्धार्थकं गन्धं कुशाग्रंचाक्षतं तथा । तिलान् फलं तथा पुष्पमर्ध्यार्थं पूर्वतोन्यसेत् । पद्मं श्यामलतां दूर्वां विष्णुपर्णीं कुशांस्तथा ।पाद्यार्थं दक्षिणे भागे मधुपर्क्कं तु दक्षिणे । कक्कोलकंलवङ्गं च तथा जातीफलं शुभम् । उत्तरे ह्याचमनायअग्नौ दूर्वाक्षतान्वितम् । पात्रं नीराजनार्थं च तथो-द्वर्त्तनमानिले । गन्धपुष्पान्वितं पात्रमैशान्यां पात्रकेन्यसेत् । मुरामांसीं चामलकं सहदेवीं निशाद्वयम् ।षष्टिदीपान्न्यसेदष्टौ न्यसेन्नीराजनाय च । शङ्खं चक्रञ्चश्रीवत्सं कुलिशं पङ्कजादिकम् । हेमादिपात्रे कृत्वातु नानावर्णादिपुष्पकम्” ५७ अ०(१) (“योगे योगे तवस्तरां वाजे वाजे हवामहे । सखायइन्द्रमूर्तये” ऋ० १ । ३० । ७)(२) श्रीसूक्तं हिरण्यवर्णामित्यादि पञ्चदशर्च्चमृग्मेद परि-शिष्टोक्तं तुलादाना० १६५ पृष्ठादौ दृश्यम् ।“ऐशान्यां जनयेत् कुण्डं गुरुर्वह्निञ्च वैष्णवम् ।गायत्र्याष्टशतं हुत्वा सम्पातविधिना घटान् । प्रोक्ष-येत् कारुशालायां शिल्पिभिर्मूर्तिपैर्व्रजेत् । तूर्यशब्दैःकौतुकञ्च बन्धयेद्दक्षिणे करे । विष्णवे शिपिविष्टाय (१)ऊर्णासूत्रेण सर्षपैः । पट्टवस्त्रेण कर्तव्यं देशिक-स्यापि कौतुकम् । मण्डपे प्रतिमां स्थाप्य सवस्त्रांपूजितां स्तुवन् । नमस्तेऽर्चे! सुरेशानि! प्रणीते!विश्वकर्मणा । प्रभाविताशेषजगद्धात्रि! तुभ्यं नमो नमः ।त्वयि सम्पूजयामीशे नारायणमनामयम् । रहिताशिल्पिदोषैस्त्वमृद्धियुक्ता सदा भव । एवं विज्ञाप्य प्रतिमांनयेत्तां स्नानमण्डपम् । शिल्पिनन्तोषयेद्द्रव्यैर्गुरवे गांप्रदापयेत् । चित्रं देवेति (२) मन्त्रेण नेत्रे चोन्मीलये-त्ततः । अग्निर्ज्योतीति (३) दृष्टिञ्च दद्याद्वै भद्रपीठके ।ततः शुक्लानि पुष्पाणि घृतं सिद्धार्थकं तथा । दूर्वांकुशाग्रं देवस्य दद्याच्छिरसि देशिकः । मधुवातेति (४)मन्त्रेण नेत्रे चाभ्यञ्जयेद् गुरुः । हिरण्यगर्भमन्त्रेण (५)इमं मेति (६) च कीर्त्तयेत् । घृतेनाभ्वञ्जयेत् पश्चात् पठन्घृतवतीं (७) पुनः । मसूरपिष्टेनोद्वर्त्य अतो देवेति (८)कीर्त्तयन् । क्षालयेदुष्णतोयेन सप्त तेऽग्नेति (९) देशिकः ।द्रुपदादि (१०) वेत्यनुलिम्पेदापो हि ष्ठेति (११) सेचयेत् ।नदीजैस्तीर्थजैः स्नानं पावमानीति (१२) रत्नजैः । समुद्रंगच्छ (१३) चन्दनैस्तीर्थमृत्कलसेन च । शन्नो देवीः (१४)स्नापयेच्च गायत्र्याप्युष्णवारिणा । पञ्चमृद्भिर्हिरण्ये-ति (१५) स्नापयेत्परमेश्वरम् । सिकताद्भिरिमं मेति (१६)वल्मीकोदघटेन च । तद्विष्णीरित्यो (१७) षध्यद्भिर्याओषधीति (१८) मन्त्रतः । यज्ञायज्ञेति (१९) काषायैःपञ्चभिर्गव्यकैस्ततः । पयः पृथिव्यां (२०) मन्त्रेण याःफलिनी (२१) फलाम्बुभिः । विश्वतश्चक्षुः (२२) सौम्येनपूर्वेण कलसेन च । सोमं राजानमित्येव (२३) विष्णो-रराटं (२४) दक्षतः । हंसः शुचिः (२५) पश्चिमेनकुर्यादुद्वर्तनं हरेः । मूर्द्धानन्दिवो (२६) मन्त्रेण धात्रीमांसीं च के ददेत् । मानस्तोकेति (२७) मन्त्रेण गन्धद्वारेति (२८) गन्धकैः । इदमापेति (२९) च घटैरेका-शीतिपदस्थितैः । एह्येहि भगवन्! विष्णो! लोका-नुग्रहकारक! । यज्ञभागं गृहाणेमं वासुदेव! नमो-ऽस्तुते । अनेनावाह्य देवेशं कुर्यात् कौतुकमोच-नम् । मुञ्चामि त्वेति (३०) सूक्तेन देशिकस्यापिमोचयेत् । पाद्यं हिरण्मयेनार्प्य (३१) मतो देवेति (३२)चार्घ्यकम् । मधुवाता (३३) मधुपर्क्कं मयि गृह्णामि (३४)चाचमेत् । अक्षन्नमीमदन्तेति (३५) किरेद्दूर्वाक्षतं बुधः ।काण्डात् (३६) निर्मञ्छनं कुर्याद्गन्धं गन्धवतीति (३७) च ।तत्त्वा यामीति (३८) माल्यञ्च इदं विष्णुः (३९) पवित्रकम् ।वृहस्पते (४०) वस्त्रयुग्मं वेदाहमित्युत्तरीयकम् । (४१)महाव्रतेन (४२) सकली पुष्पं चौषधयः (४३) क्षिपेत् । धूपंदद्याद्धूरसीति (४४) बिभ्राट्सूक्तेन (४५) चाञ्जनम् ।युञ्जन्तीति (४६) च तिलकं दीर्घायुष्टेति (४७) माल्यकम् ।इन्द्रं विश्वेति (४८) छत्रन्तु आदर्शन्तु विराजतः । (४९)चामरन्तु विकर्णेन भूषां रथन्तरेण (५०) च । व्यजनंवायुदैवत्यैर्मुञ्चामि त्वेति (५१) पुष्पकम् । वेदाद्यैःसंस्तुतिं कुर्याद्धरेः पुरुषसूक्ततः । सर्वमेतत्समं कुर्यात्पिण्डिकादौ हरादिके । देवस्योत्थानसमये सौपर्णं (५२)सूक्तमुच्चरेत् । उत्तिष्ठेति (५३) समुत्थाप्य शय्याया मण्डपेनयेत् । शाकुनेनैव सूक्तेन देवं ब्रह्मरथादिना । (५४)अतो देवेति (५५) सूक्तेन प्रतिमां पिण्डिकां तथा ।श्रीसूक्तेन च शय्यायां विष्णोस्तु सकलीकृतिः ।मृगराजं वृषं नागं व्यजनं कलसं तथा । वैजयन्तींतथा भेरीं दोपमित्प्रष्टमङ्गलम् । दर्शयेदश्वसूक्तेन (५६)पाददेशे त्रिपादिति (५७) । उखां पिधानकं पात्र-मन्दिकां दर्विकां ददेत् । मुषलोलूखलं दद्याच्छिलांसम्मार्जनीं तथा । तथा भोजनभाण्डानि गृहोपक-रणानि च । शिरोदेशे च निद्राख्यं वस्त्ररत्नयुतं घटम् ।खण्डखाद्यैः पूरयित्वा स्नपनस्य विधिः स्मृतः” ५८ अ०(५८ अ० प्रतीकसूचितामन्त्राः यथा(१) “विष्णवे शिपिविष्टाय स्वाहा” यजु० २० । २२(२) “चित्रं देवानामुदगादनीकं चक्षुर्मित्रस्य वरुणस्याग्नेराप्राद्यावा पृथिवी चान्तरिक्षं सूर्य आत्मा जगतस्त-स्थुषश्च” ऋ० १ । ११५ । १ ।(३) “अग्निर्ज्योतिर्ज्योतिरग्निः स्वाहा! सूर्योज्योति-र्ज्योतिः सूर्यः स्वाहा! अग्निर्वर्च्चोज्योतिर्वर्च्चः स्वाहा!सूर्योर्वर्च्चोज्योतिर्वर्च्चः स्वाहा! ज्योतिः सूर्यः सूर्य्योज्योतिः स्वाहा” यजु० ३ । ९(४) “मधुवाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धबः । माध्वीर्नःसन्त्वोषधीः” यजु० १३ । २७ अश्र एकैव ऋक् पाठ्या ।(५) “हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे इत्यादि प्राग्वत् ।(६) “इमं मे वरुण! श्रुधी हवमद्या च मृडय । त्वामव-स्युराचके” यजु० २१ । १(७) “घृतवती भुवनानामभिश्रियोर्वी पृथ्वी मधुदुघे सुपेशसा”यजु० ३४ । ४५(८) अतो देवा अवन्तुव इत्यादि प्राग्वत् ।(९) “सप्त तेऽग्ने! समिधः सप्त जिह्वाः सप्त ऋषयः सप्त-धामप्रियाणि । सप्त होत्राः सप्तधा त्वा यजन्ति सप्तयो-नीरापृणस्व घृतेन स्वाहा” यजु० १७ । ७९(१०) द्रुपदादिव मुमुचानः स्विन्नः स्नातो मलादिव । पतंपवित्रेणेवाज्यमापः शुद्धन्तु मैनसः” यजु० २५ । २०(११) “आपोहि ष्ठा मयोभुवस्तान ऊर्जे दधातन । महेरणाय चक्षमे” ऋ० १० । ९ । १(१२) “पावमानसूक्तम् स्वादिष्ठयेत्यादि हिन्वन्तीत्यत्तम् पञ्च-षष्ठिसूक्तात्मकम् मत्कृत तुलादानादिपद्धतौ १६७ अवधि१८५ पृ० पर्यन्ते दृश्यम् । यजुर्वेदोक्तं पुनन्तु पितरइत्यादि नवर्चं तत्रैव २०६ पृ० दृश्यम्(१३) समुद्रं गच्छ स्वाहा । अन्तरिक्षं गच्छ स्वाहा देवं सवि-तारं गच्छ स्वाहा । यजु० ६ । २१(१४) “शन्नोदेवीरभीष्टय आपो भवन्तु प्रीतये । शंयोरमि-स्रचन्तु नः” ऋ० १० । १ । ४(१५) “हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे इत्यादि प्राग्वत् ।(१६) “इमं मे गङ्गे यमुने! सरस्वति! शुतुद्रि! स्तोमसचतापरुष्णया । असिक्न्या मरुद्वृधे वितस्तयाऽऽ-र्जीकीये शृणुह्यासुषोमया” ऋ० १० । ७५ । ५(१७) “तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति शूरयः । दिवीवचक्षुराततम्” ऋ० १ । २२ । २०(१८) “याओषधीः सोमराज्ञीर्बह्वीः शतविचक्षणाः । तासामसि त्वमुत्तमारं कामाय शं हृदे” यजु० १२ । ९२(१९) “यज्ञायज्ञा वो अग्नये गिरा गिरा च दक्षसे । प्रप्रवयममृतं जातवेदसं प्रियं मित्रं न शंसिषम्” ऋ० ६ । ४८ । १(२०) “पयः पृथिव्यां पय ओषधीषु पयो दिव्यन्तरिक्षे प-योधाः । पयस्वतीः प्रदिशः सन्तु मह्यम्” ऋ० १८ । ३६(२१) “याः फलिनीर्या अफला अपुष्पा याश्च पुष्पिणीः ।वृहस्पतिप्रसूतास्ता नोमुञ्चन्त्वंहंसः” यजु० १२ । ८९(२२) “विश्वतश्चक्षुरुत विश्वतोमुखो विश्वतोबाहुरुत विश्व-तस्पात् । सं बाहुभ्यां धमति सं पतत्रैर्द्यावाभूमी जन-यन् देवएकः” ऋ० १० मण्डले ८ सूक्ते । १ । २ ऋक् ।(२३) सीमं राजानमित्यादि प्राग्वत् ।(२४) “विष्णोरराटमसि विष्णोः श्नप्त्रेस्थः । विष्णोःस्यूरसि विष्णोर्घ्रुवोऽसि । वैष्णवमसि विष्णवे त्वा”यजु० ५ । २१ ।(२५) “हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दूरो-णसत् । नृषद्वरसदृतसद् व्योमसदब्जागोजा ऋतजाअद्रिजा ऋतं वृहत्” यजु० १० । २४(२६) “मूर्द्धानं किवो अरतिं पृथिव्या वैश्वानरमुत आ-जातमग्निम् । कविं सम्राजमतिथिं जनानामासन्नापात्रंजनयन्त देवाः” यजु० ७ । २४(२७) “मा न स्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषुमा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान् रुद्र! भामिनोबधीर्हविष्मन्तः सदामित्त्वा हवामहे” यजु० १६ । १६(२८) “गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरींसर्वभूतानां तामिहोपह्वते श्रियम्” श्रीसूक्ते ९ मन्त्रः(२९) “इदमापः प्रवहत यत्किञ्च दुरितं मयि । यद्वाहमभिदुद्रोह यद्वा शेप उतानृतम्” ऋ० १ । २३ । २२(३०) “मुञ्चामि त्वा हविषा जीवनाय कमज्ञातयक्ष्मादुतराजयक्ष्मात् । याहिर्जग्राह यदि वैतदेनं तस्या इ-न्द्राग्नी प्रमुसुक्तमेनम् । १ यदि क्षितायुर्यदि वा परेतोयदि मृत्योरन्तिकं नीत एव । तमाहरामि निरृतेरुपस्थादहार्षमेनं शतशारदाय । २ सहस्राक्षेण शतशारदेन शतायुषा हविषाहार्षमेनम् । शतं यथेमंशरदो न यातीन्द्रो विश्वस्य दुरितस्य पारम् । ३ शतंजीव शरदो वर्द्धमानः शतं हेमन्तान् शतमु वसन्तान् ।शतमिन्द्राग्नी सधिता वृहस्पतिः शतायुषा हविषेमंपुनर्दुः । ४ आहार्षं त्वाविदं त्वा पुनराग पुनर्नव ।सर्वाङ्ग! सर्वंते चक्षुः सर्वमादृश्यतेऽविदम्” ५ ऋ० १० । १६१(३१) “अतो देवा अवन्तु व इत्यादि प्राग्वत् ।(३२) “हिरणमयेन पात्रेण सत्यस्यापिहितं मुखम् ।योऽसावादित्ये पुरुषः सोऽसावहम्” यजु० ४० । १७(३३) मधुवाता इत्यादि प्राग्वत् ऋगेका ।(३४) मयि गृह्णाम्यग्ने! अग्निं रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वायसुवीर्य्याय मामु देवताः सचन्ताम्” यजु० १३ । १(३५) “अक्षन्नमीमदन्त ह्यवप्रिया अधूषत । अस्तोषत स्वभा-नबो विप्रा न विष्टया मतीयोजान्विन्द्र! ते हरी” ऋ०२ । ८ । २(३६) “काण्डात् काण्डात् प्ररोहन्ती परुषः परुषस्परि ।एवा नो दूर्वे प्रतनु सहस्रेण शतेन च” यजु० १३ । २०(३७) गन्धवती गन्धद्वारामित्यादि प्राग्वत् ।(३८) “तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदा शास्ते यज-मानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणस्य बोध्युरुशंस-मा न आयुः प्रमोषीः” ऋ० १ । २४ । ११(३९) “इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्यपांसुरे” ऋ० १ । २२ । १७(४०) “वृहस्पते! अति यदर्य्यो अर्हाद् द्युमद्विभाति क्रतु-मज्जनेषु । यद्दीदयच्छवस ऋतप्रजात तदस्मासु द्रविणंधेहि चित्रम्” यजु० २६ । ३(४१) “वेदाहमेतं पुरुषं महान्तमादित्यवर्णं तमसः पर-स्तात् । तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्था-विद्यतेऽयनाय” यजु० ३१ । १२(४२) महाव्रतं यद्वर्च्चो हिरण्यस्येत्यस्यामृचि गेयं साम(४३) “ओषधयः समवदन्त सोमेन सह राज्ञा । यस्मै-कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन् पारयामसि” यजु० १२ । ९६(४४) धूरसि धूर्वन्तं धूर्व तं योऽस्मान् धूर्वति तं धूर्व यं वयंधूर्वामः । देवानामसि वह्नितमं सस्रितमं पप्रितमंजुष्टतमं देवहुतम्” यजु० १ । ८(४५) “बिभ्राट् सूक्तं सप्तदशर्च्चं बिभ्राड वृहत् पिबतुसोम्यम्, इत्यादि करतां नः सुराधसः इत्यन्तम्” यजु०३३ । ३० मन्त्रावधि ४६ मन्त्र पर्यन्तं मत्कृततुलादानादिपद्धतौ १२२ पत्रावधि ११३ पत्रपर्यन्ते दृश्यम् ।(४६) “युञ्जन्ति व्रघ्नमरुषं चरन्तं परितस्थुषः । रोचन्तेरोचना दिवि” यजु० २३ । ५(४७) दीर्घायुष्ट औषधे! खनिता यस्मै च त्वा खनाम्य-हम् । अथो त्वं दीर्घायुर्भूत्वागत्वन् शाविरोहतम्”यजु० १२ । १००(४८) “इन्द्रं विश्वा अवीवृधन्त्समुद्रस्य व्यचसं गिरः ।रथीतमं रथीनां राजानं सत्पतिं पतिम्” ऋ० १ । ११ । १(४९) “ततो विराडजायत विराजी अधिपूरुषः । स जातोअत्यरिच्यत पश्चाद्भूमिमथो पुरः” यजु० ३१ । ५(५०) रथन्तरं साम अभि त्वा शूर इत्यस्यामृचि गेयं तच्चमत्कृततुलादानादिपद्धतौ १९२ । ९३ पत्रे दृश्यम् ।(५१) मुञ्चामि त्वा इत्यादि प्राग्वत् ऋगेका ।(५२) सौपर्णं सूक्तम् ऋग्वेदप्रसिद्धम् ।(५३) “उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते! देवयन्तस्त्वेमहे । उपप्रयन्तुमरुतः सुदानव इन्द्र! प्राशूर्भवा सचा” यजु० ३४ । ५६(५४) ब्रह्मरथं सामभेदः ।(५५) अतो देवा इत्यादि षडृचम् ऋ० १ । २२ । तच्च मत्-कृत तुलादानादि पद्धतौ ८८ । ८९ पत्रे दृश्यम् ।(५६) अश्वसूक्तम् ऋग्वेद प्रसिद्धम् ।(५७) त्रिपादूर्द्ध उदैत् पुरुषः पादोऽस्येहाभवत् पुनः ।ततो विष्वङ् व्यक्रामत् साशनानशने अभि यजु० ३१ । ४)“हरेः सान्निध्यकरणमधिवासनमुच्यते । सर्वज्ञं सर्वगंध्यात्वा आत्मानं पुरुषोत्तमम् । ओङ्ककारेण समायोज्यचिच्छक्तिमभिमानिनीम् । निःसार्य्यात्मैकतां कृत्वास्वस्मिन सर्वगते विभौ । योजयेन्मरुता पृथ्वीं वह्निवीजेनदीपयेत् । संहरेद्वायुना चाग्निं वायुमाकाशतो नयेत् ।अधिभूतादिदेवैस्तु साध्याख्यैर्विभवैः सह । तन्मात्रपा-त्रकान् कृत्वा संहरेत्तत्क्रमाद् बुधः । आकाशं मन-साहत्य मनोऽहङ्करणे कुरु । अहङ्कारञ्च महति तञ्चाप्य-व्याकृते नयेत् । अव्याकृतं ज्ञानरूपे वासुदेवः स ईरितः ।स तामव्याकृत्वां मायामवष्टभ्य सिसृक्षया । सङ्कर्षणाख्यःशब्दात्मा स्पर्शाख्यमसृजत् प्रभुः । क्षोभ्य मायां सप्रद्युम्नं तेजोरूपं स आसृजत् । अनिरुद्धं रसमात्रंव्रह्माणं गन्धरूपकम् । अनिरुद्धः स च ब्रह्मा अपआदौ ससर्ज ह । तस्मिन् हिरण्मयञ्चाण्डं सोऽसृजत्पञ्चभूतवत् । तस्मिन् संक्रामिते जीवे शक्तिरात्मोपसं-हृता । प्राणो जीवेन संयुक्तो वृत्तिमानिति शब्द्यते ।जीवो व्याहृतिसंज्ञस्तु प्राणेष्वाध्यात्मिकः स्मृतः । प्राणै-र्युक्ता ततो बुद्धिः सञ्जाता चाष्टमूर्तिकी । अहङ्कारस्ततोजज्ञे मनस्तस्मादजायत । अर्थाः प्रजज्ञिरे पञ्च सङ्कल्पा-दियुतास्ततः । शब्दः स्पर्शश्च रूपञ्च रसो गन्ध इतिस्मृताः । ज्ञानशक्तियुतान्येतैरारब्धानीन्द्रियाणि तु ।त्वक्श्रोत्रघ्राणचक्षूंषि जिह्वाबुद्धीन्द्रियाणि तु । पादौपायुस्तथा पाणी वागुपस्थश्च पञ्चमः । कर्मेन्द्रियाणिचैतानि पञ्चभूतान्यतः शृणु । आकाशवायुतेजांसि स-लिलं पृथिवी तथा । स्थूलमेभिः शरीरन्तु सर्वाधारंप्रजायते । एतेषां वाचका मन्त्रा न्यासायोच्यन्त उ-त्तमाः । जीवभूतं भकारन्तु जीवोपाधिगतं न्यसेत् । हृ-दयस्थं बकारन्तु बुद्धितत्त्वं न्यसेत् बुधः । फकारमपितत्रैव अहङ्कारमयं न्यसेत् । मनस्तत्त्वं पकारन्तु न्यसेत्संकल्पसम्भवम् । शब्दतन्मात्रतत्त्वन्तु नकारं मस्तकेन्यसेत् । स्पर्शात्मकं धकारन्तु वक्त्रदेशे तु विन्यसेत् ।दकारं रूपतत्त्वन्तु हृद्देशे विनिवेशयेत् । थकारं वस्ति-देशे तु रसतन्मात्रकं न्यसेत् । तकारं गन्धतन्मात्रंजङ्घयोर्विनिवेशयेत् । णकारं श्रोत्रयोर्न्यस्य ढकारं वि-न्यसेत्त्वचि । डकारं नेत्रयुग्म तु रसनायां ठकार-कम् । टकारं नासिकायान्तु ञकारं वाचि विन्यसेत् ।झकारं करयोर्न्न्यस्य पाणितत्त्वं विचक्षणः । जकारंपादयोर्न्यस्य छं पायौ चमुपस्थके । विन्यसेत् पृथिवीतत्त्वंङकारं पादयुग्मके । वस्तौ वकारं गं तत्त्वं तैजसंहृदि विन्यसेत् । खकारं वायुतत्त्वञ्च नासिकायां निवे-शयेत् । ककारं विन्यसेन्नित्यं खतत्त्वं भस्तके बुधः ।हृत्पुण्डरीके विन्यस्य मकारं सूर्यदैवतम् । द्वासप्तति-सहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः । कलाषोडशसंयुक्तंषकारं तत्र विन्यसेत् । तन्मध्ये चिन्तयेन्मन्त्री विन्दुं व-ह्नेस्तु मण्डलम् । सकारं विन्यसेत्तत्र प्रणवेन सुरो-त्तम! । ॐ यं परमेष्ठ्यात्मने रं नमः पुरुषात्मने ।लं नमोविश्वात्मने न्यस्य व निवृत्त्यात्मने नमः । ॐशं नमः सर्वात्मने इत्युक्ताः पञ्च शक्तयः । स्थाने तुप्रथमा योज्या द्वितीया आसने मता । तृतीये शयनेतद्वच्चतुर्थी पानकर्मणि । प्रत्यर्चायां पञ्चमी स्यात्पञ्चो-पनिषदः स्मृताः । हकारं विन्यसेन्मध्ये ध्यात्वा मन्त्र-मयं हरिम् । यां मूर्तिं स्थापयेत्तस्या मूलमन्त्रं न्यसे-त्ततः । ॐ नमो भगवते वासुदेवायेति च मूलकम् । शि-रोध्राणललाटेषु मुखकण्ठहृदि क्रमात् । भुजयोर्जङ्घ-योरङ्घ्र्येः केशवं शिरसि न्यसेत् । नारायणं न्यसेद्वक्त्रेग्रीवायां माधवं न्यसेत् । गोविन्दं भुजयोर्न्यस्य विष्णुंच हृदये न्यसेत् । मधुसूदनकं पृष्ठे वामनं जठरेन्यसेत् । कट्यान्त्रिविक्रमं न्यस्य जङ्घायां श्रीधरं न्यसेत् ।हृषीकेशं दक्षिणायां पद्मनाभं तु गुल्फके । दामोदरंपादयोश्च हृदयादिषडङ्गकम् । एतत् साधारणं प्रीक्त-मादिमूर्तेस्तु सत्तम! । अथ वा यस्य देवस्य प्रारब्धं स्था-पनं भवेत् । तस्यैव मूलमन्त्रेण सजीवकरणं भवेत् ।यस्या मूर्तेस्तु यन्नाम तस्याद्यं चाक्षरं च यत् । तत्स्वरैर्द्वादशैर्भेद्य ह्यङ्गानि परिकल्पयेत् । हृदयादीनि देवेश-मूलञ्च दशमाक्षरम् । यथा देवे तथा देहे तत्त्वानि विनियोजयेत् । चक्राब्जमण्डले विष्णुं यजेद्गन्धादिना तथा ।पूर्ववच्चासनं दद्यात् सपात्रं सपरिच्छदम् शुभचक्रंद्वादशारं ह्युपरिष्टाद्विचिन्तयेत् । त्रिनाभि चक्रं द्बिनेमिस्वरैस्तच्च समन्वितम् । पृष्ठदेशे ततः प्राज्ञः प्रकृत्यादी-न्निवेशयेत् । पूजयेदारकाग्रेषु सूर्यं द्वादशधा पुनः ।कलाषोडशसंयुक्तं सोमन्तत्र विचिन्तयेत् । सबलं त्रितयंनाभौ चिन्तयेद्देशिकोत्तमः । पद्मञ्च द्वादशदलं पद्ममध्येविचिन्तयेत् । तन्मध्ये पौरुषीं शक्तिं ध्यात्वाभ्यर्च्य चदेशिकः । प्रतिमायां हरिं न्यस्य तत्र तं पूजयेत् सुरम् ।गन्धपुष्पादिभिः सम्यक् साङ्गं सावरणं क्रमात् । द्वाद-शाक्षरवीजैस्तु केशवादीन् समर्चयेत् । द्वादशारे मण्डलेतु लोकपालादिकं क्रमात् । प्रतिमामर्च्चयेत् पश्चाद्ग-न्धपुष्पादिभिर्द्विजः । पौरुषेण तु सूक्तेन (१) श्रियाःसूक्तेन (२) पिण्डिकाम् । जननादिक्रमात् पश्चाज्जनये-द्वैष्णवानलम् । हुत्वाग्निं वैष्णवैर्मन्त्रैः कुर्य्याच्छान्त्युदकंबुधः । तत् सिक्त्वा प्रतिमामूर्ध्नि वह्निप्रणयनं चरेत् ।दक्षिणेऽग्निं दूतमिति (३) कुण्डेऽग्निं प्रणयेद्बुधः ।अग्निनाग्निश्च (४) पूर्वे च कुण्डेऽग्निं प्रणयेद् बुधः ।उत्तरे प्रणयेदग्निमग्निं दूतं हवीमभिः (५) । अग्निप्रणयनेमन्त्रस्त्वमग्ने (६) द्युभिरुच्यते । पलाशसमिधानान्तु अष्टो-त्तरसहस्रकम् । कुण्डे कुण्डे होमयेच्च व्रीहीन् वेदादिकैस्तथा । साज्यांस्तिलान् व्याहृतिभिर्मूलमन्त्रेण वै घृतम् ।कुर्यात्ततः शान्तिहोमं मधुरत्रितयेन च । द्वादशार्णैः स्पृशेत्पादौ नाभिं हृन्मस्तकं ततः । घृतं दधि पयो हुत्वास्पृशेन्मूर्द्धन्यथो ततः । स्पृष्ट्वा शिरोनाभिपादांश्चतस्रःस्थापयेन्नदीः । गङ्गा च यमुना गोदा क्रमान्नाम्ना सर-स्वती । दहेत्तु विष्णुगायत्र्या (७) गायत्र्या श्रपयेच्च-स्म । होमयेच्च बलिं दद्यात्तदन्ते भोजयेद्द्विजान् ।सामाधिपानां तुष्ट्यर्थं हेम गां गुरवे ददेत् । दिक्-पतिभ्यो बलिं दत्वा रात्रौ कुर्य्याच्च जागरम् । ब्रह्मगी-तादिशब्देन सर्वभागधिवासनात्” ५९ अ० ।५९ अ० प्रतीकसूचितामन्त्राः यथा(१) (“पौरुषसूक्तं सहस्रशीर्षेत्यादि षोडशार्च्चम्” यजु० ३१ । १--१६(२) श्रीसूक्तं हिरण्यवर्णामित्यादि ऋग्वेदपरिशिष्टोक्तंपञ्चदशर्च्चम् तुलादानां १६५ पत्ते दृश्यम् ।(३) “अग्निं दूतं पुरोदधे हव्यवाहमुपब्रुवे । देवाँ आसा-दयादिह” यजु० २२ । १७(४) “अग्निनाग्निः समिध्यते कविर्गृहपतिर्युवा । हव्य-याड् जुह्वास्यः” सामसं ४ । १ । १ । १(५) “अग्निमग्निं हवीमभिः सदा हवन्त विश्पतिम् ।हव्यवाह पुरुप्रियम्” ऋ० १ । १२ । २(६) त्रमग्मे द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद्ध्यस्त्वमश्मनस्परि ।त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधिभ्यस्त्वं नृणां नृमते! जायसे शुचिःयजु० ११ । २७(७) तद्विष्णोः परमं पदमित्यादि प्राग्वत् वैष्णवी गायत्री ।)“पिण्डिकास्थापनार्थन्तु गर्भागारं तु सप्तधा । विभ-जेद् ब्रह्मभागे तु प्रतिमां स्थापयेद् बुधः । देवमानु-षपैशाचभागेषु न कदाचन । ब्रह्मभागं परित्यज्यकिञ्चिदाश्रित्य चान्तरम् । देवमानुषभागाभ्यां स्थाप्यायत्नात्तु पिण्डिका । नपुंसकशिलायान्तु रत्नन्यासंसमाचरेत् । नारसिंहेन हुत्वाथ कुर्यात् न्यासं चतेन वै । व्रीहीन् रत्नत्रिधातूश्च लोहादींश्चन्दना-दिकान् । पूर्वादिनवगर्तेषु न्यसेन्मध्ये यथारुचि ।अथ चेन्द्रादिमन्त्रैश्च गर्त्तो गुग्गुलुनावृतः । रत्न-न्यासविधिं कृत्वा प्रतिमामालभेद्गुरुः । सशलाकै-र्दर्भपुञ्जैः सहदेवैः समन्वितैः । सबाह्यान्तैश्च संस्कृत्य प-ञ्चगव्येन शोधयेत् । प्रोक्षयेद्दर्भतोयेन नदीतीर्थोदकेनच । होमार्थे स्थण्डिलं कुर्यात् सिकताभिः समन्ततः ।सार्द्धहस्तप्रमाणं तु चतुरस्रं सुशोभनम् । अष्टदिक्षुयथान्यासं कलसानपि विन्यसेत् । पूर्वादिष्वष्टवर्णेन अग्नि-मानीय संस्कृतम् । त्वमग्ने! द्युभिरिति च (१) गायत्र्यासमिधो हुनेत् । अष्टार्णेनाष्टशतकं साज्यं पूर्णां प्रदा-पयेत् । शान्त्युदकमाम्रपत्रैः मूलेन शतमन्त्रितम् ।सिञ्चेद्देवस्य तन्मूर्ध्नि श्रीश्च ते (२) ह्यनया ऋचा ।ब्रह्मयानेन चोद्धृत्य उत्तिष्ठ ब्रह्मणस्पते (३) । तद्वि-ष्णोरिति (४) मन्त्रेण प्रासादाभिमुखं नयेत् । शिवि-कायां हरिं स्थाप्य भ्रामयीत पुरादिकम् । गीतवेदा-दिशब्दैश्च प्रासादद्वारि धारयेत् । स्त्रीभिर्विप्रैर्मङ्गलाष्ट-घटैः संस्नापयेद्धरिम् । ततो गन्धादिनाभ्यर्च्य मूलम-न्त्रेण देशिकः । अतो देवेति (५) वस्त्राद्यमष्टाङ्गार्घ्यंनिवेद्य च । स्थिरे लग्ने पिण्डिकायां देवस्य त्वेति (६)धारयेत् । ॐ त्रैलोक्यविक्रान्ताय नमस्तेऽस्तु त्रिवि-क्रम! । संस्थाप्य पिण्डिकायान्तु स्थिरं कुर्याद्विच-क्षणः । ध्रुवा द्यौरिति (७) मन्त्रेण विश्वतश्चक्षुरि-त्यपि (८) । पञ्चगव्येन संस्नाप्याक्षाल्य गन्धोदकेन च ।पूजयेत् सकलीकृत्य साङ्गं सावरणं हरिम् । ध्यायेत्खं तस्य मूर्तिन्तु पृथिवीं तस्य पीठिकाम् । कल्प-येद्विग्रहं तस्य तैजसैः परमाणुभिः । जीवसावाहयि-ष्यामि पञ्चविंशतितत्त्वगम् । चैतन्यं परमानन्दं जाग्रत्-स्वप्नविवर्जितम् । देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जि-तम् । ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तं हृदयेषु व्यवस्थितम् । हृद-यात् प्रतिमाविम्बे स्थिरो भव परेश्वर! । सजीवं कुरुविम्बं त्वं सबाह्याभ्यन्तरस्थितः । अङ्गुष्ठमात्रः पुरुषोदेहोपाधिषु संस्थितः । ज्योतिर्ज्ञानं परं ब्रह्म एक-मेवाद्वितीयकम् । सजीवीकरणं कृत्वा प्रणवेन निबो-धयेत् । सान्निध्यकरणन्नाम हृदयं स्पृश्य वै जपेत् ।सूक्तन्तु पौरुषं ध्यायन् इदं गुह्यमनुं जपेत् । नमस्ते-ऽस्तु सुरेशाय सन्तोषविभवात्मने । ज्ञानविज्ञानरूपायब्रह्मतेजोऽनुयायिने । गुणातिक्रान्तवेशाय पुरुषायमहात्मने । अक्षयाय पुराणाय विष्णो! सन्निहितोभव । यच्च ते परमं तत्त्वं यच्च ज्ञानमयं वपुः । तत्सर्वमेकतो लीनमस्मिन्देहे विवर्द्धताम् । आत्मानं सन्नि-क्षीकृत्य ब्रह्मादिपरिवारकान् । खनाम्ना स्थापयेदन्या-नायुधादीन् स्वमुद्रया । यात्रावर्षादिकं दृष्ट्वा ज्ञेयःसन्निहितो हरिः । नत्वा स्तुत्वा स्तवाद्यैश्च जत्वा चा-ष्टाक्षरादिकम् । चण्डप्रचण्डौ द्वारस्थौ निर्गत्याभ्यर्चये-द्गुरुः । अग्निमण्डपमासाद्य गरुडं स्थाप्य पूजयेत् ।दिगीशान् दिशि देवांश्च स्थाप्य सम्पूज्य देशिकः । विश्व-क्सेनं तु संस्थाप्य शङ्खचक्रादि पूजयेत् । सर्वपार्षदके-भ्यश्च बलिं भूतेषु चार्पयेत् । ग्रामवस्त्रसुवर्णादि गुरवेदक्षिणां ददेत् । यागोपयोगि द्रव्याद्यमाचार्याय नरो-ऽर्पयेत् । आचार्यदक्षिणार्द्धन्तु ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां द-देत् । अन्येभ्यो दक्षिणां दद्याद्भोजयेद् ब्राह्मणांस्ततः ।अवारितफलान् दद्याद्यजमानाय वै गुरुः । विष्णुंनयेत् प्रतिष्ठाता चात्मना सकलं कुलम् । सर्वेषामेवदेवानामेष साधारणो विधिः । मूलमन्त्राः पृथक् तेषांशेषं कार्यं समानकम्” ६० अ० ।(६० अ० प्रतीकसुचिता मन्त्रा यथा(१) त्वमग्ने द्युभिरित्यादि प्राग्वत् ।(२) “श्रीश्च ते लक्ष्मीश्च ते पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्ष-त्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् । इष्णन्निषाणामुं मैषाणसर्वलोकं मैषाण” यजु० ३१ । २२(३) उत्तिष्ठ व्रह्मणापते इत्यादि प्राग्वत् ।(४) तद्विष्णोः परमं पदमित्यादि प्राग्वत् ।(५) अतो देवा अवन्तु व इत्यादि प्राग्वत् ।(६) देवस्य त्वा इत्यादि प्राग्वत् ।(७) “ध्रुवा द्यौर्ध्रुवा पृथिवी ध्रुवासः पर्वताइमे । ध्रुवं-विश्वमिदं जगद् ध्रुवो राजा विशामयम्” ऋ० १० । १६३ । ४(८) विश्वतश्चक्षुरित्यादि ३७२८ पृष्ठे प्रदर्शितम्) ।प्रतिष्ठामयूखादौ तत्प्रयोगो दृश्यः । प्रतिष्ठायाः पूज्यता-प्रयोजकता कुसुमाञ्जलौ हरिदासीये च व्यवस्थापिता यथा“कथञ्च प्रतिमादौ प्रतिष्ठादेरुपयोगः तथा च प्रतिष्ठाजन्यशक्तिश्चाण्डालादिस्पर्शनाश्या पूज्यताप्रयोजिका स्वीकार्याइत्यत्राह हरि० “निमित्तभेदसंसर्गादुद्भवानुद्भवादयः ।देवताः सन्निधानेन प्रत्यभिज्ञानतोऽपि वा” मू० । “निमित्त-भेदः अदृष्टभेदः । देवताः प्रतिष्ठाविधिना सन्निधानेनाह-ङ्कारममकारादिना आराधनीयतामासादयन्ति प्रतिष्ठा-विधिना देवतानां प्रतिमादौ अहङ्कारमभकारौ चाण्डा-लादिस्पर्शे च तादृशाभिमानाभावः । देवताचैतन्यविवादे-ऽपि यथार्थपूजितत्वधीः प्रतिष्ठितत्वधीश्च चण्डालादिस्प-र्शाभावविशिष्टा पूज्यतानियामिका तत्र चोपयोगिनी प्र-तिष्ठा । वस्तुतस्तु प्रतिष्ठाकालीनयावदस्पृश्यस्पर्शनादिसंस-र्गाभावः प्रतिष्ठाध्वंसकालीनः पूज्यताप्रयोजकः प्रतिष्ठितंपूजयेदितिक्तेन प्रतिष्ठाध्वंसस्यैव प्राप्तेरिति” हरिदासः ।प्रतिमादौ प्रतिष्ठाजन्या पूज्यताप्रयोजिका शक्तिरुत्पद्यतेइति मीमांसकास्तन्मतमनुमानचिन्तामणौ शक्तिवादेनिराकृतं यथा“अथ प्रतिमादौ प्रतिष्ठाजन्यं न यजमानादृष्टं पू-ज्यत्वप्रयोजकं भोगादिना तन्नाशेऽपि पूज्यत्वात् तत्-सत्त्वेऽपि चाण्डालादिस्पर्शेनापूज्यत्वात् अन्यधर्मं प्र-त्यन्यधर्मस्यानुपयोगाच्च न प्रतिष्ठाध्वंसस्तथा, ततएवउपजीव्यप्रतिष्ठाप्रयोजकत्वभङ्गापत्तेः । तस्मात् प्रतिष्ठा-जन्याऽस्पृश्यस्पर्शादिनाश्या प्रतिमादिनिष्ठा शक्तिरभ्यु-पेयेति चेत् प्रतिष्ठाविधिना प्रतिमादौ देवतासन्निधि-रहङ्कारममकाररूपः क्रियते स्वसादृश्यदर्शिनश्चित्रादा-विव, ज्ञानस्य नाशेऽपि संस्कारसत्त्वात् अस्पृश्यस्प-र्शादिना तु तन्नाशः अचेतनदेवतापक्षे च यथार्थप्रतिष्ठित-प्रत्यभिज्ञानस्यास्पृश्यस्पर्शादिविरहसहकृतस्य तथात्वंप्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिबलात्तत्प्रतिसन्धानस्यावश्य-कत्वादिति प्राञ्चः । नव्यास्तु प्रतिष्ठाविधिनैव तत्राधेय-शक्तिवदपूर्वान्तरं जन्यते तददृष्टवदात्मसंयोगाश्रयपूज्य-त्वम् अस्पृश्यस्पर्शेन तन्नाशे चापूज्यत्वमित्याहुः । वयन्तुब्रूमः प्रतिष्ठितं पूजयेदिति विधिवाक्येन प्रतिष्ठायाःकारणत्वं न बोध्यते किन्तु भूतार्थे क्तानुशासनादतीत-प्रतिष्ठे पूज्यत्वं बोध्यते तथा च प्रतिष्ठाध्वंसः प्रति-ष्ठाकालीनयावदस्पृश्यादिप्रतियोगिकानादिसंसर्गाभावस-हितः पूज्यत्वप्रयोजकः स च प्रागभावोऽत्यान्ताभावश्चक्वचित्” । देवप्रतिष्ठादयोऽप्यत्रतत्र विहितनक्षत्रलग्नादिकं मु० चि० उक्तं यथा“जलाशयारामसुरप्रतिष्ठा सौम्यायने जीवशशाङ्क-शुक्रे । दृश्ये, मृदुक्षिप्रचरध्रुवे स्यात्पक्षे सिते स्वृक्षतिथि-क्षणे वा । रिक्तारवर्जे दिवसेऽतिशस्ता शशाङ्कपापैस्त्रिभ-वाङ्गसंस्थैः । व्यष्टान्त्यगैः सत्खचरैर्मृगेन्द्रे सूर्यो, घटेको, युवतौ च विष्णुः । शिवो नृयुग्मे, द्वितनौ चदेव्यः, क्षुद्राश्चरे, सर्व इमे स्थिरर्क्षे । पुष्ये ग्रहा, विघ्न-पयक्षसर्पभूतादयोऽन्त्ये, श्रवणे जिनश्च” ।“देव प्रतिष्ठायां तु विशेषस्तत्र वशिष्ठः “अथ प्रतिष्ठां कथ-यामि सम्यक् शिवस्य विष्णोस्त्वथ वा परेषाम् । सौम्यायनेदेवगुरौ च शुक्रे सन्दृश्यमाने परिचारकाणाम्” । शिवविष्णुग्रहणं प्राधान्यख्यापनार्थम् । अत्र सौम्यप्रकृतीनां देवानामुत्तरायणे स्थापनमुक्त्वा उग्रप्रकृतीनां द-क्षिणायनेऽपि कार्यं तदुक्तं वैखानससंहितायाम् “मा-तृभैरववाराहनारसिंहत्रिविक्रमाः । महिसासुरहन्त्रीच स्थाप्या वै दक्षिणायने” । इति शैवसिद्धान्तशे-खरे तु “श्रेष्ठोत्तरे प्रतिष्ठा स्यादयने मुक्तिमिच्छताम् ।दक्षिणे तु मुमुक्षूणां मलमासे न सा द्वयोरिति” इत्यु-क्तम् । अत्र दक्षिणे तु मुमुक्षूणामित्यपि मातृभैरवेत्या-दिपरतया योज्यमन्यथा प्रतिपदं मासगणना वशिष्ठादिषुन युज्येत यदाह वसिष्ठः “मासे तपस्ये तपसि प्र-तिष्ठा धनायुरारोग्यकरी च कर्त्तुः । चैत्रे महारुग्-भयदा च शुक्रे समाधवे पुत्रधनाप्तये स्यात्” । नार-दोऽपि “विचैत्रेष्वेव मासेषु माघादिषु च पञ्चसु” ।वसिष्ठः “आषाढमासादिचतुष्टयेऽपि कलत्रसन्तानवि-नाशदा स्यात् । ऊर्जे च कर्तुर्निधनप्रदा च सौम्ये स-पौषेऽखिलदुःखदा स्यात् । बलक्षपक्षः शुभदः समस्तः सदैव तत्राद्यदिनं विहाय । अन्त्यत्रिभागं परिहृत्य कृष्ण-पक्षोऽपि शस्तः खलु पक्षयोश्च । रिक्तावमत्यक्तदिनेष्वनि-न्द्ययोगेषु वैनाशकवर्जितेषु । दिने महादोषविबर्जिते चशशाङ्कताराबलसंयुते च” । वैनाशकनक्षत्राणि नारदे-नोक्तानि “जन्मभाद्दशमं कर्म सङ्घातर्क्षञ्च षोडशम् ।अष्टादशं सामुदयं त्रयोविंशं विनाशभम् । मानसं प-ञ्चविंशर्क्षं नाचरेच्छुभमेषु तु” । इति अथ तिथीनाहनारदः । “यद्दिनं यस्य देवस्य तद्दिने तस्य संस्थितिः ।द्वितीयादिद्वयोः पञ्चम्यादितस्तिसृषु क्रमात् । दशम्यादिचतसृषु पौर्णमास्यां विशेषतः । मुख्यतिथ्यसम्भवे उक्ततिथौ स्थापनं कार्यम्” इत्यर्थः । अथ वारानाह नारदः“कुजवर्जितवारेषु कर्त्तुः सूर्ये बलप्रदे । चन्द्रताराबलो-पेते पूर्वाह्णे शोभने दिने” । इति प्रत्येकं वारफलमाहवसिष्ठः “कीर्तिप्रदं क्षेमकरं कृशानुभयप्रदं वृद्धिकरं दृढंच । लक्ष्मीकरं सुस्थिरदं त्विनादिवारेषु संस्थापनमा-मनन्ति” । अथ देवप्रतिष्ठानक्षत्राणि “हस्तत्रये मित्र-हरित्रये च पौष्णद्वयादित्यसुरेज्यभेषु । स्यादुत्तराधातृ-शशाङ्कभेषु सर्वामरस्थापनमुत्तमं सत्” । अत्र षोडश-भानि ध्रुवमृदुक्षिप्रलघुरूपाणि एवोक्तानि तत्र ग्रन्थ-कर्त्त्रा जलाशयारामसुरप्रतिष्ठा नक्षत्राणि बहुधातुल्य-त्वादेतानि उक्तानि द्वित्राणि तु भिन्नानि तान्युक्तविशेषवचनेभ्योऽवमेयानि । देवताघटनमुहूर्तस्तु उच्यतेमया तत्र दीपिका “ध्रुवलघुमृदुवर्गे वारुणे विष्णुदैवेमरुददितिधनिथे शोभने वासरे च । त्रिदशमदन-जन्मैकादशे ३ । १० । ७ । १ । ११ । शीतरश्मौ विबुधसुकृति-रिष्टा नाडिनक्षत्रहीने” इति । नाडिनक्षत्राणि वैना-शिकनक्षत्राणि । अथ देवताप्रतिष्ठायां सामान्यतो लग्नशुद्धिं देवताविशेषे च तथा । पादोनोपजातिकाभ्यामाहशशाङ्केति । जलाशयप्रतिष्ठायामारामप्रतिष्ठायां चसुलग्नमात्रं विचार्यं देवप्रतिष्ठायां शशाङ्कश्चन्द्रः पापाःसूर्यभौमशनिराहुकेतवस्तैस्त्रिभवाङ्गसंस्थैस्तृतीयषष्ठैकाद-शस्थानस्थितैरुपलक्षिते लग्ने । तथा सत्खचरैः सोमबु-धगुरुशुक्रैर्व्यष्टान्त्यगैरष्टमद्वादशव्यतिरिक्ताखिलस्थानस्थैःसद्भिर्देवप्रतिष्ठातिशस्ता तदुक्तं रत्नमालायाम् । “केन्द्र-त्रिकोणभवमूर्तिषु सद्ग्रहेषु चन्द्रार्कभौभशनिषु त्रिषडा-यगेषु । सान्निध्यमेति नियतं प्रतिमासु देवः कर्तुःसुखार्थसुतसम्पदरोगता च । सौम्या लग्नाद्याश्रितामूर्तिपूर्वान् भावान् वीर्यैरुत्कटावर्द्धयन्ति । षष्ठं हित्वा-भावमेते हि तत्र शत्रुध्वस्तिं कर्त्तुरुत्पादयन्ति” । शनि-ग्रहणं राहुकेत्वोरप्युपलक्षणं यदाह वसिष्ठः “सूर्यैन्दु-भौमार्क्यहिकेतवश्च लग्नस्थितानैधनदाश्च भर्तुः । सौ-म्यग्रहा लग्नगतास्तदैव ह्यायुर्बलारोग्यकराश्च नूनम्” ।अन्यच्च तत्रैव “सर्वे ग्रहानैधनदास्त्वजस्रं सौम्या अ-सौम्याः खलु मृत्युसंस्थाः” इति अथ प्रसङ्गान्नवांशवि-चारः तत्र स्थिरद्विस्वभावनवांशाग्राह्या न चरांशस्त-त्रापि तुलांशः साधीयान् यदाह वसिष्ठः “पञ्चेष्टकैःजीवशशाङ्कसूर्यमुख्यग्रहैः सौम्यनवांशयुक्तैः लग्नेस्थिरे चोभयराशियुक्ते नवांशके चोभयगे स्थिरे वा” । उ-भयगे द्विस्वभावे “चरोदये लग्नगते न कार्यं संस्थापनंनैव चरांशकेऽपि । चरोऽपि मुख्यः सतुलांशकश्च सदाभृदुत्वात् सुरसन्निवेशे” इति मृदुत्वाच्छुभस्वामिकत्वात्नारदोऽपि “शुभलग्ने शुभांशे च कर्तुस्तेऽनिधनोदये ।राशयः सकलाः सेष्टाः शुभग्रहयुतेक्षिताः” इतिअथ लग्नदौष्ट्येऽपवादो वसिष्ठेनोक्तः “एकोऽपि जीवोबलवान् तनुस्थः सितीऽपि सौम्योऽप्यथ वा बली चेत् ।दोषानशेषान्विनिहन्ति सद्यः स्कन्दो यथा तारकदैत्य-वर्गमिति” नारदः “गुणाधिकतरे लग्ने दोषोऽत्यल्पतरेयदि । सुराणां स्थापनं तत्र कर्तुरिष्टार्थसिद्धिदम्” ।मृगेन्द्र इति सूर्यो मृगेन्द्रे सिंहलग्ने स्थाप्यः, तथाकोब्रह्मा घटे कुम्भलग्ने, विष्णुर्युवतौ कन्यालग्ने ।शिवो महादेवोनृयुग्मे मिथुनलग्नेच, पुनर्द्वितनौ मि-थुनकन्याधनुमींनलग्नेषु देव्यो दुर्गादक्षिणामूर्त्त्यादयः ।चरे मेषकर्कतुलामकरलग्नेषु क्षुद्रादेव्यश्चतुःषष्टियोगिनीप्रभृतयः । सर्व इमे उक्ता अनुक्ताश्च देवा इत्यर्थः । उक्तामहादेवादयः अनुक्ता इन्द्रादयः ते स्थिरर्क्षे वृषसिंहवृ-श्चिककुम्भलग्नेषु स्थाप्याः यदाह श्रीपतिः “सिंहोदयेदिनकरो, मिथुने, महेशो, नारायणश्च युवतौ, घटभेविधाता । देव्यो द्विमूर्तिभवने च निवेशनीयाः क्षुद्राश्चरेस्थिरगृहे निखिलाश्च देवाः” । इति पुष्ये ग्रहा इति ग्र-हाश्चन्द्रादयोऽष्टौ पुष्यनक्षत्रे स्थाप्या इत्यर्थः । उपलक्षणंचैतत् तत्र सूर्यस्य हस्तनक्षत्रे स्थापनं, महादेवब्र-ह्मणोः पुष्यश्रवणाभिजित्सु स्थापनं, कुवेरस्कन्दयोरनु-राधायां, दुर्गाप्रभृतीनां मूले स्थापनं, सप्तर्षीणां स्वाधि-ष्ठितनक्षत्रे लक्ष्मीव्यासबाल्मीक्यगस्त्यानामपि सप्तर्ष्य-धिष्ठितनक्षत्रे स्थापनम् उक्तञ्च रत्नमालायां “पुष्यश्रुत्य-भिजित्सु, चेश्वरकयोर्वित्ताधिपस्कन्दयोर्मैत्रे तिग्मरुचेःकरे, निरृतिभे दुर्गादिकानां शुभम्” । कोब्रह्मा तथा“सप्तर्षयो यत्र चरन्ति धिष्ण्ये कार्या प्रतिष्ठा खलु तत्रतेषाम् । श्रीव्यासबाल्मीकिघटोद्भवानां तथा स्मृता वाक्-पतिभे ग्रहाणामिति” । सप्तर्षयस्तु कश्यपोऽत्रिर्भरद्वाजो-विश्वामित्रोऽथ गौतमः । जमदग्निर्वसिष्ठश्च सप्तैते ऋषयःस्मृताः” इति स्मृतेस्ते यस्मिन्नक्षत्रे सञ्चरन्तो दृश्यन्तेतस्मिन्नक्षत्रे तेषां स्थापनम् । श्रीव्यासबाल्मीकिघटो-द्भवानां तथा सप्तर्ष्यधिष्ठितनक्षत्रे । ग्रहाणां वाक्प-तिभे पुष्ये घटोद्भवोऽगस्त्यः । विघ्नपेति विघ्नपो गणेशःयक्षो देवयोनिः सर्पा वासुक्यादयः भूतो देवयोनिः“विद्याधराप्सरोयक्षरक्षोगन्धर्वकिन्नराः । पिशाचोगुह्यकः सिद्धो भूतोऽभी देवयोनयः” इत्यभिघानात् आ-दिशब्देन राक्षसासुरप्रमथसरस्वतीप्रभृतयो गृह्यन्ते तेरेवत्यां स्थाप्याः । तथा श्रवणे श्रवणनक्षत्रे जिनो बुद्धःस्थाप्यः । उपलक्षणं चैतत् इन्द्रकुवेरवर्जितानां लोक-पालाना घनिष्ठायां स्थापनम्, इतोऽवशिष्टानां देवताना-न्त्र्युत्तरारोहिणीषु स्थापनं स्यादित्यर्थः एतदप्युक्तंरत्नमालायाम् “गणपरिवृढरक्षोयक्षभूतासुराणां प्रमथ-फणिसरस्वत्यादिकानां च पौष्णे २७ । श्रवसि सुगतनाम्नोवासवे लोकपानां निगदितमखिलानां स्थापनं हिस्थिरेष्विति” । परिवृढः स्वामी! “प्रभौ परिवृढ” इतिसाषुः गणपरिवृढी गणेशः! प्रमथा महादेवस्य पारि-षदाः । श्रवसि श्रवणनक्षत्रे सुगतो बुद्धः “सर्वज्ञः सुगतो बुद्धः इत्यमरः स्थिरेषु रोहिणीत्र्युत्तरास्वित्यर्थः”पी० धा० ।