| YouTube Channel

दूर्वाष्टमी (dUrvASTamI)

 
Monier Williams Cologne
English
दूर्वा°ष्टमी (°वाष्°)
f.
N.
 of a festival on the 8th day of the light half of the month Bhādra on which the D° is worshipped as a deity,
BhavP.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दूर्वाष्टमी
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭಾದ್ರಪದ ಶುಕ್ಲಾಷ್ಟಮಿ
व्युत्पत्तिः - > दूर्वाप्रिया अष्टमी
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दूर्वाष्टमी, राधाष्टमी
noun
भाद्रपदमासस्य शुक्लपक्षस्य अष्टमी।
"केचन जनाः दूर्वाष्टम्यां व्रतं कुर्वन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दूर्व्वाष्टमी,
स्त्री,
 (दूर्व्वा तद्रूपा गौरी तत्प्रियाअष्टमी ।) भाद्रशुक्लाष्टमी । तत्र कर्त्तव्यव्रतविधि-र्यथा, --“ब्रह्मन् भाद्रपदे मासि शुक्लाष्टम्यामुपोषितः ।दूर्व्वां गौरीं गणेशञ्च फलाकारं शिवं यजेत् ॥
फलव्रीह्यादिभिः सर्व्वैः शम्भुं नमः शिवाय च ।अनग्निपक्वमश्नीयान्मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥
”इति संवत्सरकौमुदीधृतगरुडपुराणवचनम् ॥
*तद्व्रतप्रयोगविधिर्यथा, --पूर्व्वदिने संयमं विधाय तद्दिने प्रातः कृत-स्नानादिः आसने चोपविश्याचम्य ब्राह्मणान्स्वस्तिवाच्य सूर्य्यार्ध्यं दत्त्वा सङ्कल्पं कुर्य्यात् ।विष्णुर्नमोऽद्य भाद्रे मासि शुक्ले पक्षे अष्टम्यांतिथावारभ्यामुकगोत्रा श्रीअमुकी मर्त्यलोकाधि-करणकसुखसौभाग्याविच्छिन्नपुत्त्रपौत्त्रादिलाभ-पूर्व्वकब्रह्मलोकप्राप्तिकामा श्रीविष्णुप्रीतिकामावा भविष्यपुराणोक्ताष्टावर्षनिष्पादितदूर्व्वाष्टमी-व्रतमहं करिष्ये । इति सङ्कल्प्य सूक्तं पठित्वा-सनशुद्ध्यादिकं विधाय गणेशादिदेवताः संपूज्यध्यानं कुर्य्यात् । * । यथा, --“नीलोत्पलदलश्यामं चतुर्ब्बाहुं किरीटिनम् ।शङ्खचक्रगदापद्मधारिणं वनमालिनम् ॥
श्रीवत्सलक्षणोपेतं श्रिया वाण्या समन्वितम् ॥
”इति ध्यात्वा स्वशिरसि पुष्पं दत्त्वा मानसैरुप-चारैः संपूज्यार्घस्थापनं कृत्वा पुनर्ध्यात्वावाह्यपाद्यादिभिः पूजयेत् । एतत् पाद्यं ओँकृष्णाय नमः । एवं क्रमेण संपूज्य आवरण-देवताः पूजयेत् । यथा ओँ शच्यै नमः ।एवं दुर्गायै गौर्य्यै श्रियै सरस्वत्यै गङ्गायै दित्यैअदित्यै सुषेणायै अरुन्धत्यै मन्दोदर्य्यै सुभ-द्रायै शाण्डिल्यै जयायै विजयायै रमायैदीक्षायै रेवत्यै दमयन्त्यै शीलायै सुकेशायैरम्भायै वासुदेवाय देवक्यै विष्णवे महादेवायसर्व्वेभ्यो देवेभ्यः सर्व्वाभ्यो देवीभ्यः । ततो दूर्व्वांध्यायेत् । * ।ओँ नीलोत्पलदलश्यामां सर्व्वदेवशिरोधृताम् ।विष्णुदेहोद्भवां पुण्याममृतैरभिषिञ्चिताम् ॥
सर्व्वदैवाजरां दूर्व्वाममरां विष्णुरूपिणीम् ।दिव्यसन्तानसंदात्रीं धर्म्मार्थकाममोक्षदाम् ॥
एवं ध्यात्वा षोडशोपचारैः पूजयेत् ।इदमासनं ओँ दूर्व्वायै नमः । एवं क्रमेणसंपूज्य अष्टग्रन्थियुक्तडोरकं फलानि यज्ञोप-वीतादिकं दत्त्वा प्रणमेत् ।“त्वं दूर्व्वेऽमृतनामासि पूजितासि सुरासुरैः ।सौभाग्यसन्ततिं दत्त्वा सर्व्वकार्य्यकरी भव ॥
यथा शाखाप्रशाखाभिर्व्विस्तृतासि महीतले ।तथा ममापि सन्तानं देहि त्वमजरामरम् ॥
”ततो भोज्यमुत्सृजेत् । डोरकं वामहस्ते बद्ध्वाकथां शृणुयात् ॥
* ॥
अथ कथा ।युधिष्ठिर उवाच ।“व्रतमेकं समाचक्ष्व विचार्य्य मधुसूदन ! ।येन सन्ततिविच्छेदो जायते न कदाचन ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।मासि भाद्रपदेऽष्टम्यां शुक्लपक्षे युधिष्ठिर ! ।दूर्व्वाष्टमीव्रतं नाम या करोति पतिव्रता ॥
न तस्याः क्षयमाप्नोति सन्तानं साप्तपौरुषम् ।नन्दते वर्द्धते नित्यं यथा दूर्व्वा तथा कुलम् ॥
युधिष्ठिर उवाच ।कथमेषा समुत्पन्ना कस्माद्दूर्व्वा चिरायुषी ।कस्माद्वन्द्या पवित्रा च लोके धन्या महीतले ॥
केन वा तद्व्रतं देव ! चरितं केन हेतुना ॥
श्रीकृष्ण उवाच ।क्षीरोदसागरे पूर्व्वं मथ्यमानेऽमृतार्थिना ।विष्णुना बाहुजङ्घाभ्यां विधृतो मन्दरो गिरिः ॥
भ्रमता तेन वेगेन लोमान्याघर्षितानि वै ।ऊर्म्मिभिस्तानि रोमाणि चोत्क्षिप्तानि तटा-न्तरे ॥
अजायत शुभा दूर्व्वा रम्या हरितशाद्बला ।एवमेषा समुत्पन्ना दूर्व्वा विष्णुतनूद्भवा ॥
तस्या उपरि विन्यस्तं मथितामृतमुत्तमम् ।देवदानवगन्धर्व्वयक्षविद्याधरोरगैः ॥
तत्र येऽमृतकुम्भस्य निपेतुर्व्वारिबिन्दवः ।तैरियं स्पर्शमासाद्य दूर्व्वा चैवाजरामरा ॥
वन्द्या पवित्रा देवैस्तु सर्व्वदाभ्यर्च्चिता तथा ।पूजयेत्तां प्रयत्नेन द्रव्यैर्नानाविधैरपि ॥
अष्टम्यां फलपुष्पैस्तु गुवाकैर्नारिकेलकैः ।द्राक्षाहरीतकीभिश्च मोचकैर्जायकैस्तथा ॥
नागरङ्गैश्च जम्बीरैर्बीजपूरैश्च शोभनैः ।दध्यक्षतैः पयोभिश्च धूपनैवेद्यदीपकैः ॥
मन्त्रेणानेन राजेन्द्र ! शृणुष्व कथितं मया ।त्वं दूर्व्वेऽमृतनामासि वन्दितासि सुरासुरैः ॥
सौभाग्यं सन्ततिं दत्त्वा सर्व्वकार्य्यकरी भव ।यथा शाखाप्रशाखाभिर्व्विस्तृतासि महीतले ॥
तथा ममापि सन्तानं देहि त्वमजरामरम् ।एवमेव पुरा पार्थ ! पूजिता त्रिदशोत्तमैः ॥
तेषां पत्नीभिरनिशं भगिनीभिस्तथैव च ।पूजिता च तथा गौर्य्या देव्या रत्या श्रिया तथा ॥
सरस्वत्या गङ्गया च दित्यादित्या सुशीलया ।बिन्दुमत्या वेशवत्या इन्दुमत्या सुशीलया ॥
मन्दोदर्य्या चण्डिकया मायया दीक्षया तथा ।मर्त्यलोके च रेवत्या दमयन्त्या सुशीलया ॥
सुकेशया घृताच्या च रम्भया मिश्रकेशया ।मज्जनन्या मेनकया तथैव मानिकादिभिः ॥
स्त्रीभिरभ्यर्च्चिता दूर्व्वा सौभाग्यसुखदायिनी ।स्नाताभिः शुचिवस्त्राभिर्दूर्व्वा संपूजिता जनैः ॥
दत्त्वा पिष्टानि विप्रेभ्यः फलानि विविधानि च ।तिलपिष्टानि गोधूमधान्यपिष्टानि पायसम् ॥
भोजयित्वा सहृन्मित्रं सम्बन्धिस्वजनं तथा ।ततो भुञ्जीत तच्छेषं स्वयं भक्त्या समाहिता ॥
नारी चैव प्रकुर्व्वीत चाष्टमीव्रतमुत्तमम् ।सर्व्वतः सुखसौभाग्यपुत्त्रपौत्त्रादिभिर्युता ॥
मर्त्यलोके चिरं स्थित्वा चतुर्व्वर्गं गता पुनः ।वसते रमया सार्द्धं यावच्चन्द्रदिवाकरौ ॥
मेघावृतेऽम्बरतले विशदे च पक्षेयाश्चाष्टमीव्रतमदो नभसीह कुर्य्युः ।दूर्व्वां तदक्षततिलैः प्रतिपूजयेयु-स्ताः प्राप्नुयुः सकलसिद्धिसमृद्धिमृद्धिम् ॥
”इति भविष्योत्तरे दूर्व्वाष्टमीव्रतकथा समाप्ता ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दूर्वाष्टमी स्त्री दूर्वाप्रिया तत्पूजाङ्गत्वात् अष्टमी ॥
भाद्रशुक्लाष्टम्याम् तस्या उभयदिनव्याप्तौ पूर्वदिने पूजा “श्रावणीदौर्गनवमी दूर्वा चैव हुताशनी । पूर्वविद्धैव कर्त्तव्याशिवरात्रिर्बलेर्दिनम्” ति० त० धृतवचनात् । दूर्वापूजा-प्रकारश्च त्रिविधः हेमा० व्रतख० उक्तः व्रतशब्दे दृश्यःगौडदेशे तु भविष्योत्तरपुराणोक्तस्तत्प्रकारः प्रचलितः ।