| YouTube Channel

दुःशकुन (duHzakuna)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दुःशकुन
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಪಶಕುನ /ಕೆಟ್ಟ ಸೂಚನೆ
व्युत्पत्तिः - > दुष्टं शकुनम्
L R Vaidya
English
dus-Sakuna {% n. %} a bad omen.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दुःशकुन
न०
 दुष्टं शकुनं वा रोः शः । अशुभसूचके निमि-त्तभेदे “बन्ध्याचर्मतुषास्थि सर्पलबणाङ्गारेन्धनक्लीवविट्-तैलोन्मत्तवसौषधारिजटिलप्रव्राट्तृणव्याधिताः नग्नाभ्य-क्तविमुक्तकेशपतित व्यङ्गक्षुधार्त्ता असृक् स्त्रीपुष्पं शर-टः स्वगेहदहनं मार्जारयुद्धं क्षुतम् । काषायी गुड-तक्रपङ्कविधवाः कुब्जाः कुटुम्बे कलिर्वस्त्रादेः स्खलनंलुलापसमरं कृष्णानि धान्यानि च । कार्पासं वमनञ्चगर्दभरवो दक्षेऽतिरुट् गर्भिणी मुण्डार्द्राम्बरदुर्वचीन्धवधिरोदक्या न दृष्टाः शुभाः । कृष्णाम्बरा कृष्णविलेपनाट्याकृष्णस्रजं मूर्द्धनि घारयन्ती । दृष्टा प्रकीपा यदि कृष्ण-वर्णा नारी नरैस्तद्विपदो भवन्तीति” शब्दार्थचि० धृतवाक्यम्दिग्भेदादिभिः शकुनभेदे फलभेदः वृ० सं० ८६ अ० उक्ते यथा“अन्यजन्मान्तरकृतं कर्म पुंसां शुभाशुभम् । यत्तस्यशकुनः पाकं निवेदयति गच्छताम् । ग्रामारण्याम्बुभू-व्योमद्युनिशोभयचारिणः । रुतयातेक्षितोक्तेषु ग्राह्याःस्त्रीपुन्नपुंसकाः । पृथग्जात्यनवस्थानादेषां व्यक्तिर्नलक्ष्यते । सामान्यलक्षणोद्देशे श्लोकावृषिकृताविमौ ।पीनोन्नतविपुष्टांसाः पृथुग्रीवाः सुवक्षसः । स्वल्पगम्भीर-विरुताः पुमांसः स्थिरविक्रमाः । तनूरस्कशिरोग्रीवाःसूक्ष्मास्यपदविक्रमाः । प्रसक्तमृदुभाषिण्यः स्त्रियोऽतो-ऽन्यन्नपुंसकम् । ग्रामारण्यप्रचाराद्यं लोकादेवोषलक्षयेत् । सञ्चिक्षिप्सुरहं वच्मि यात्रामात्रप्रयोजनम् ।पथ्यात्मानं नृपं सैन्ये पुरे चोद्दिश्य देवताम् । स्वार्थेप्रधानं साम्यं स्याज्जातिविद्यावयोऽधिकम् । मुक्तप्राप्तैष्य-दर्कासु फलं दिक्षु तथाविधम् । अङ्गारिदीप्तधूमिन्यस्ताश्चशान्तास्ततोऽपराः । तत्पञ्चमदिशां तुल्यं शुभं त्रैकाल्य-मादिशेत् । परिशेषयोर्दिशोर्वाच्यं यथासन्नं शुभा-शुभम् । शीघ्रमासन्ननिम्नस्थिश्चिरादुन्नतदूरगैः । स्थान-वृद्ध्युपघाताच्च तद्वद्व्रूयात्फलं पुनः । क्षणतिथ्युडुवाता-र्कैर्दैवदीप्तो यथोत्तरम् । क्रियादीप्तो गतिस्थानभावस्वर-विचेष्टितैः । दशधैवं प्रशान्तोऽपि सौम्यस्तृणफलाशनः ।मांसामेध्याशनो रौद्रो विमिश्रोऽन्नाशनः स्मृतः । हर्म्य-प्रासादमङ्गल्यमनोज्ञस्थानसंस्थिताः । श्रेष्ठा मधुरसक्षीर-फलपुष्पद्रुमेषु च । स्वकाले गिरितीयस्था बलिनो द्यु-निशाचराः । क्लीवस्त्रीपुरुषाश्चैषां बलिनः स्युर्यथोत्तरम् ।जवजातिबलस्थानहर्षसत्त्वस्वरान्विताः । स्वभूमावनुली-माश्च तदूनाः स्युर्विवर्जिताः । कुक्कुटेभपिरिल्यश्च शिखि-वञ्जुलछिक्कराः । बलिनः सिंहनादश्च कूटपूरी च पूर्वतः ।क्रोष्टुकोलूकहारीतकाककोकर्क्षपिङ्गलाः । कपोतरुदि-ताक्रन्दक्रूरशब्दाश्च याम्यतः । गोशशक्रौञ्चलोमाश-हंसोत्क्रोशकपिञ्जलाः । विडालीत्सववादित्रगीतहासाश्चवारुणाः । शतपत्रकुरङ्गाखुमृगैकशफकोकिलाः । चार्षशल्यकपुण्याहथण्टाशङ्खरवा उदक् । न ग्राम्योऽरण्यगोग्राह्यो नारण्यो ग्रामसंस्थितः । दिवाचरो न शर्वर्यांन च नक्तञ्चरो दिवा । द्वन्द्वरोगान्वितत्रस्ताः कलहा-मिषकाङ्क्षिणः । आपगान्तरिता मत्ता न ग्राह्याः श-कुनाः क्वचित् । रोहिताश्वाजवालेयकुरङ्गोष्ट्रमृगाःशशः । निष्फलाः शिशिरे ज्ञेया वसन्ते काककोकिलौ ।नंतु भाद्रपदे ग्राह्याः सूकरश्ववृकादयः । शरद्यब्जा-दगोक्रौञ्चाः श्रावणे हस्तिचातकौ । व्याघर्क्षवानर-द्वीपिमहिषाः सबिलेशयाः । हेमन्ते निष्फला ज्ञेयाषालाः सर्वे विमानुषाः । ऐन्द्रानलदिशोर्मध्ये त्रिभागेषुव्यवस्थिताः । कोशाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रद-क्षिणम् । शिल्पी भिक्षुर्विवस्त्रा स्त्री याम्यानलदिगन्तरे ।परतश्चापि मातङ्गगोपधर्मसमाश्रयाः । नैरृतीवारुणी-मध्ये प्रमदासूतितस्कराः । शौण्डिकः शाकुनी हिंस्रीवायव्यपश्चिमान्तरे । विषघातकगोस्वामिकुहकज्ञास्ततःपरम् । धनवानीक्षणिकश्च मालाकारः परं ततः ।वैष्णवश्चरकश्चैव वाजिनां रक्षणे रतः । एवं द्वात्रिं-शतो भेदाः पूर्वदिग्भिः सहोदिताः । राजा कुमारोनेता च दूतः श्रेष्ठी चरो द्विजः । गजाध्यक्षश्च पूर्वाद्याःक्षत्रियाद्याश्चतुर्दिशम् । गच्छतस्तिष्ठतो वापि दिशियस्यां व्यवस्थितः । विरौति शकुनो वाच्यस्तद्दिग्जेनसमागमः । भिन्नभैरवदीनार्तपरुषक्षामजर्जराः । स्वरानेष्टाः शुभाः शान्ता हृष्टप्रकृतिपूरिताः । शिवा श्यामारला छुच्छुः पिङ्गला गृहगोधिका । सूकरी परपुष्टाच पुन्नामानश्च वामतः । स्त्रीसञ्ज्ञा भासभषककपि-श्रीकर्णचिक्कराः । शिखिश्रीकण्ठपिप्पीकरुरुश्येनाश्चदक्षिणाः । क्ष्वेडास्पोटितपुण्याहगीतशङ्खाम्बुनिःस्वनाः ।सतूर्याध्ययनाः पुंवत् स्त्रीवदन्या गिरः शुभाः । ग्रामौमध्यमषड्जौ तु गान्धारश्चेति शोभनाः । षड्जामध्यम-गान्धारा ऋषभश्च स्वरा हिताः । रुतकीर्तनदृष्टेषु भार-द्वाजाजबर्हिणः । धन्या नकुलचाषौ च सरटः पापदो-ऽग्रतः । जाहकाहिशशक्रोडगोधानां कीर्त्तनं शुभम् ।रुतसन्दर्शनं नेष्टं प्रतीपं वानरर्क्षयोः । ओजाः प्रदक्षिणंशस्ता मृगाः सनकुलाण्डजाः । चाषः सनकुलो वामोभृगुराहापराह्णतः । छिक्करः कूटपूरी च पिरिलीचाह्नि दक्षिणा । अपसव्याः सदा शस्ता दंष्ट्रिणः सबि-लेशयाः । श्रेष्ठे हयसिते प्राच्यां शवमांसे च दक्षिणे ।कन्यकादधिनी पश्चादुदग्गोविप्रसाधवः । जालश्वचरणौनेष्टौ प्राग्याम्यौ शस्त्रघातकौ । पश्चादा सवषण्ढौ चखलासनहलान्युदक् । कर्मसङ्गमयुद्धेषु प्रवेशे नष्टमार्गणे ।यानव्यस्तगता ग्राह्या विशेषश्चात्र वक्ष्यते । दिवा प्रस्थान-वद्ग्राह्याः कुरङ्गरुरुवानराः । अह्नश्च प्रथमे भागेचाषवञ्जुलकुक्कुटाः । पश्चिमे शर्वरीभागे नप्तृकोलूक-पिङ्गलाः । सर्व एव विपर्यस्ता ग्राह्याः सार्थेषु योषि-ताम् । नृपसन्दर्शने ग्राह्याः प्रवेशेऽपि प्रयाणवत् ।गिर्यरण्यप्रवेशे च नदीनां चावगाहने । वामदक्षिणगौशस्तौ यौ तु तावग्रपृष्ठगौ । क्रियादीप्तौ विनाशाययातुः परिघसञ्ज्ञितौ । तावेव तु यथाभागं प्रशान्त-छतचेष्टितौ । शकुनौ शकुनद्वारसञ्ज्ञितावर्थसिद्धये ।केचित्तु शकुनद्वारमिच्छन्त्युभयतः स्थितैः । शकुनैरेक-जातोयैः शान्तचेष्टाविराविभिः । विसर्जयति यद्येकएकश्च प्रतिषेधति । स विरोधोऽशुभो यातुर्ग्राह्योवा बलवत्तरः । पूर्वं प्रावेशिको भूत्वा पुनः प्रास्थानिकोभवेत् । सुखेन सिद्धिमाचष्टे प्रवेशे तद्विपर्ययः । वि-सर्ज्य शकुनः पूर्वं स एव निरुणद्धि चेत् । प्राह यातु-ररेर्मृत्युं डमरं रीगमेव वा । अपसव्यास्तु शकुनादीप्ता भयनिवेदिनः । आरम्भे शकुनो दीप्तो वर्षान्त-स्तद्भयङ्करः । तिथिवाय्वर्कमस्थानचेष्टादीप्ता यथाक्रमम् ।धनसैन्यबलाङ्गेष्टकर्मणां स्युर्भयङ्कराः । जीमूतध्वनि-दीप्तेषु भयं भवति मारुतात् । उभयोः सन्ध्ययोर्दीप्ताःशस्त्रोद्भवभयङ्कराः । चितिकेशकपालेषु मृत्युबन्धबध-प्रदाः । कण्टकीकाष्ठभस्मस्थाः कलहायासदुःखदाः ।अप्रसिद्धिं भयं वापि निःसाराश्मव्यवस्थिताः । कुर्वन्तिशकुना दीप्ताः शान्ता याप्यफलास्तु ते । असिद्धिसिद्धिदौज्ञेयौ निर्हादाहारकारिणौ । स्थानाद्रुवन् व्रजेद्-यात्रां शंसते त्वन्यथागमम् । कलहः स्वरदीप्तेषु स्थान-दीप्तेषु विग्रहः । उच्चमादौ स्वरं कृत्वा नीचं पश्चाच्चघोषकृत् । एकस्थाने रुवन्दीप्तः सप्ताहाद्ग्रामघातकृत् ।पुरदेशनरेन्द्राणामृत्वर्द्धायनवत्सरात् । सर्वे दुर्भिक्षकर्तारःस्वजातिपिशिताशनाः । सर्पमूषिकमार्जारपृथुरोमविव-र्जिताः । परयोनिषु गच्छन्तो मैथुनं देशनाशनाः ।अन्यत्र वेसरोत्पत्तेर्नृणां चाजातिमैथुनात् । बन्धघात-भयानि स्युः पादोरुमस्तकान्तिगैः । अगष्पपिशितान्ना-दैर्वर्षमोषक्षतग्रहाः । क्रूरीग्रदोषदुष्टैश्च प्रधाननृपवृत्तकैः ।चिरकालैश्च दीप्ताद्यास्वागमो दिक्षु तन्नृणाम् । सद्रव्योवलवांश्च स्यात्सद्रव्यस्यागमो भवेत् । द्युतिमान् विनतप्रेक्षीसौम्यी दारुणवृत्तकृत् । विदिक्स्थः शकुनो दीप्तो वाम-स्थेनानुवाशितः । स्त्रियाः संग्रहणं प्राह तद्दिगाख्यात-योनितः । शान्तः पञ्चमदीप्तेन विरुतो विजयावहः ।दिग्नरागमकारी वा दोषकृत्तद्विपर्यये । वामसव्यरुतोमध्यः प्राह स्वपरयोर्भयम् । मरणं कथयन्त्येते सर्वेसमविराविणः । वृक्षाग्रमध्यमूलेषु गजाश्वरथिकागमः ।दीर्घाब्जमुषिताग्रेषु नरनौशिविकागमः । शकटेनोन्नत-स्थे च छायास्थे छत्रसंयुतः । एकत्रिपञ्चसप्ताहात्पूर्वाद्यास्वन्तरासु च । सुरपतिहुतवहयमनिरृति-वरुणपवनेन्दुशङ्कराः । प्राच्यादीनां पतयो दिशः पुमांसो-ऽङ्गना विदिशः । तरुतालीविदलाम्बरसलिलजशरचर्म-पट्टलेखाः स्युः । द्वात्रिंशत् विभक्ते दिक्चक्रे तेषुकार्याणि । व्यायामशिखिनिकूजितकलहाम्भोनिगड-मन्त्रगोशब्दाः । वर्णाश्च रक्तपीतककृष्णसिताः कोणगामिश्राः । चिह्नं ध्वजो दग्धमथ श्मशानं दरी जलंपर्वतयज्ञघोषाः । एतेषु संयोगभयानि विन्द्यात् अन्यानिवा स्थानविकल्पितानि । स्त्रीणां विकल्पे वृहतीकुमारी व्यङ्गा विगन्धा त्वथ नीलवस्त्रा । कुस्त्री प्रदीर्घाविधवा च ताश्च संयोगचिन्तापरिवेदिकाः स्युः ।पृच्छासु रूप्यकनकातुरभामिनीनां मेषाव्ययानमखगोकुल-संश्रयासु । न्यग्रीधरक्ततरुलोध्रककीचकाख्याश्चूतद्रुमाःखदिरबिल्वनगार्जुनाश्च” ।अन्यानि शुभाशुभशकुनानि तत्रोक्तानि तत्तच्छब्दे उक्तानि