| YouTube Channel

दुःख्यमानः (duHkhyamAnaH)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दुःख तत्क्रियायाम्”@} 2 अदन्तः।
अत्र तत्क्रिया = दुःखनम्
दुःखानुकूलव्यापार इत्यर्थः।
‘तत्क्रिया तदनु- भवः।’ इति धा।
का।
व्याख्याने 3।
‘प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च’ 4 इत्यस्य विवरण- रूपोऽयं धातुः।
दुःखशब्दात् ‘तत् करोति, तदाचष्टे, तेनाक्रामति’ 5 इत्येतेष्वर्थेषु णिज्भवति।
‘सनाद्यन्ता धातवः’ 6 इति धातुसंज्ञा।
अतो लोपे, उपधावृद्धिनिषेधे च रूपाणि भवन्ति।
तद्यथा-- दुःखकः-खिका, दुदुःखयिषकः-षिका, दुःखयिता-त्री, दुदुःखयिषिता-त्री
दुःखयन्-न्ती, दुदुःखयिषन्-न्ती, दुःखयिष्यन्-न्ती-ती, दुदुःखयिषिष्यन्- न्ती-ती, दुःखयमानः, दुदुःखयिषमाणः, दुःखयिष्यमाणः, दुदुःखयि- षिष्यमाणः, दुःक्-दुःखौ-दुःखः, दुःखितम्, दुदुःखयिषितः-तवान्, दुःखः, दुदुःखयिषुः, दुःखयितव्यम्, दुदुःखयिषितव्यम्, दुःखनीयम्, दुदुः- खयिषणीयम्, दुःख्यम्, दुदुःखयिष्यम्
ईषद्दुःखः-दुर्दुःखः-सुदुःखः
दुःख्यमानः, दुदुःखयिष्यमाणः, दुःखः, दुदुःखयिषः, दुःखयितुम्, दुदुः- खयिषितुम्, दुःखना, दुदुःखयिषा
7 दुःखनम्, दुदुःखयिषणम्, दुःखयित्वा, दुदुःखयिषित्वा, प्रदुःख्य, प्रदुदुःखयिष्य, दुःखम् २, दुःखयित्वा २, दुदुःखयिषम् २, दुदुःखयिषित्वा २। इति।
अस्यैव दुःखरूपस्य प्रातिपदिकस्य कण्ड्वादिषु पाठात्, ‘कण्ड्वादिभ्यो यक्’ 8 इति यक्प्रत्यये, यगन्तस्यापि ‘सनाद्यन्ताः’ 9 इति धातुसंज्ञायां दुःख्यन्-न्ती इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति।
‘द्विधा हि कण्ड्वादयः, धातवः प्रातिपदिकानिचेति, ’ 10 इत्युक्तत्वात्, कण्ड्वादयोऽस्माभिर्न विशिष्य विलिखिता इति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८४९)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१९३०। अक। सेट्। उभ।)
03
=>
 (३-६२)
04
=>
 (ग। सू। चुरादौ)
05
=>
 (ग। सूत्राणि चुरादौ)
06
=>
 (३-१-३२)
07
=>
 [[आ। ‘देवौधे हृतदुःखने रसयति व्याकर्षदेनं क्षितौ।।’ धा। का। ३-६२।]]
08
=>
 (३-१-२७)
09
=>
 (३-१-३२)
10
=>
 (भाष्यम् १-१-५८)