दुःख (duHkha)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 दुःख r. 10th cl. (दुःखयति-ते) To give pain.  चुरा० उभ० अक० सेट् ।

 दुःख n.
  (-खं)
	 1. Pain,  sorrow. affliction,  distress,  unhappiness.
	 2. The
world.
	 3. Difficulty,  trouble.
 E.
  दुःख to give pain,  affix अच्
 or दु
bad,  and ख्या to call
 or खन् to dig,  ड aff.
   दुष्टानि खानि यस्मिन्,  or दुष्टं
खनति ।

Capeller Eng

English

 दुःख॑ a.
  uneasy,  unpleasant
 n.
  uneasiness,  pain,  sorrow
(comp.   दुःख॑++°तर† n.
 ),  as adv.
  = instr.
  ,  abl.
 ,  & °— with
difficulty,  scarcely,  hardly,  unwillingly.

Yates

English

 दुःख (खं) 1.
n.
  Pain,  distress.

 दुःख- लभ्य (भ्यः-भ्या-भ्यं)
a. Obtained
or effected with trouble.

 दुःख- संवर्द्वित (तः-ता-तं)
a. Reared
with trouble and difficulty.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
हे नप्तारौ मित्राणाम् अग्रे अपि विवदेथे. 	-	 henaptAraumitrANAmagreapivivadethe. 	-	 sent.
  	-	 Ograndsons, youdisagreeeveninfrontoffriends.  [ dual ]
विब्रवीति  { विब्रू } 	-	  vibravIti  { vibrU } 	-	 verb 	-	 disagree
विब्रूते  { विब्रू } 	-	  vibrUte  { vibrU } 	-	 verb 	-	 disagree
विप्रलपति  { विप्रलप् } 	-	  vipralapati  { vipralap } 	-	 verb 	-	 disagree
विप्रवदते  { विप्रवद् } 	-	  vipravadate  { vipravad } 	-	 verb 	-	 disagree
विप्रवदति  { विप्रवद् } 	-	  vipravadati  { vipravad } 	-	 verb 	-	 disagree
विराधयति  { विराध् } 	-	  virAdhayati  { virAdh } 	-	 verb caus. 	-	 disagree
विमत 	-	  vimata 	-	 adj.
  	-	 disagreed
असम्मति 	-	  asammati 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
असंहत 	-	  asaMhata 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
असात्म्य 	-	  asAtmya 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
विनिहितात्मन् 	-	  vinihitAtman 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
विरोधिन् 	-	  virodhin 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
विरुद्ध 	-	  viruddha 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
वैरोधक 	-	  vairodhaka 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
विसंवादिन् 	-	  visaMvAdin 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
सहापविद 	-	  sahApavida 	-	 adj.
  	-	 disagreeing
अशुभ 	-	  azubha 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
कटु 	-	  kaTu 	-	 adj.
  	-	 disagreeable  [ as sounds ]

दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 sorrow
बत 	-	 bata 	-	 indecl.
  	-	 expressingsorrow, regret
शोकापहर्तृ 	-	  zokApahartR 	-	 adj.
  	-	 sorrow
शुचा 	-	  zucA 	-	 f.
  	-	 sorrow
परिदेवना 	-	  paridevanA 	-	 f.
  	-	 sorrow
अनुध्या 	-	  anudhyA 	-	 f.
  	-	 sorrow
उत्सुकता 	-	  utsukatA 	-	 f.
  	-	 sorrow
व्याधी 	-	  vyAdhI 	-	 f.
  	-	 sorrow
सशोकता 	-	  sazokatA 	-	 f.
  	-	 sorrow
हृद्रुज् 	-	  hRdruj 	-	 f.
  	-	 sorrow
शुच् 	-	  zuc 	-	 f.
  	-	 sorrow
शोकाकुलता 	-	  zokAkulatA 	-	 f.
  	-	 sorrow
खेद 	-	  kheda 	-	 m.
  	-	 sorrow
मन्यु 	-	  manyu 	-	 m.
  	-	 sorrow
दुःखसंताप 	-	  duHkhasaMtApa 	-	 m.
  	-	 sorrow
विषाद 	-	  viSAda 	-	 m.
  	-	 sorrow
शोक 	-	  zoka 	-	 m.
  	-	 sorrow
ताप 	-	  tApa 	-	 m.
  	-	 sorrow
परिताप 	-	  paritApa 	-	 m.
  	-	 sorrow
पश्चात्ताप 	-	  pazcAttApa 	-	 m.
  	-	 sorrow

दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 grief
हा 	-	 hA 	-	 indecl.
  	-	 particleexpressinggrief
हू 	-	  hU 	-	 adverb 	-	 grief
शुचा 	-	  zucA 	-	 f.
  	-	 grief
परिदेवना 	-	  paridevanA 	-	 f.
  	-	 grief
आर्ति 	-	  Arti 	-	 f.
  	-	 grief
चेतःपीडा 	-	  cetaHpIDA 	-	 f.
  	-	 grief
विषादिता 	-	  viSAditA 	-	 f.
  	-	 grief
हृद्रुज् 	-	  hRdruj 	-	 f.
  	-	 grief
रुद् 	-	  rud 	-	 f.
  	-	 grief
मन्यु 	-	  manyu 	-	 m.
  	-	 grief
ज्वर 	-	  jvara 	-	 m.
  	-	 grief
शोक 	-	  zoka 	-	 m.
  	-	 grief
संताप 	-	  saMtApa 	-	 m.
  	-	 grief
क्लेष 	-	  kleSa 	-	 m.
  	-	 grief
चित्तखेद 	-	  cittakheda 	-	 m.
  	-	 grief
परिताप 	-	  paritApa 	-	 m.
  	-	 grief
हृच्छोक 	-	  hRcchoka 	-	 m.
  	-	 grief
शूक 	-	  zUka 	-	 m.
  	-	 grief
शूल 	-	  zUla 	-	 m.
 n.
  	-	 grief

दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
अवाप्नोति  { अवाप् } 	-	  avApnoti  { avAp } 	-	 verb 	-	  suffer  [ blame or unpleasantness or pain ]
अप्रिय 	-	  apriya 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
विरस 	-	  virasa 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
अशुभ 	-	  azubha 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
विप्रिय 	-	  vipriya 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
प्रतिकूल 	-	  pratikUla 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
अश्रीमत् 	-	  azrImat 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
अश्रीर 	-	  azrIra 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
नशुभ 	-	  nazubha 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
प्रतिलोम 	-	  pratiloma 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
रूक्ष 	-	  rUkSa 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
विरुद्ध 	-	  viruddha 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
सोपसर्ग 	-	  sopasarga 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
दुरोकम् 	-	  durokam 	-	 ind.
  	-	 unpleasantly
प्रतिलोमेन 	-	  pratilomena 	-	 ind.
  	-	 unpleasantly
विरसम् 	-	  virasam 	-	 ind.
  	-	 unpleasantly
विप्रिय 	-	  vipriya 	-	 adj.
  	-	 unpleasant to
अमनोरमता 	-	  amanoramatA 	-	 f.
  	-	 unpleasantness
अरमणीयता 	-	  aramaNIyatA 	-	 f.
  	-	 unpleasantness

दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अशुभ 	-	  azubha 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
कटु 	-	  kaTu 	-	 adj.
  	-	 disagreeable  [ as sounds ]
प्रतिकूल 	-	  pratikUla 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अननुमत 	-	  ananumata 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अत्याहित 	-	  atyAhita 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अनीहित 	-	  anIhita 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अप्रतिरूप 	-	  apratirUpa 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अप्रिय 	-	  apriya 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अप्रियकर 	-	  apriyakara 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अप्रीतिकर 	-	  aprItikara 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अमनोज्ञ 	-	  amanojJa 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अरुचिर 	-	  arucira 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अरोचिष्णु 	-	  arociSNu 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अलीक 	-	  alIka 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अलीकिन् 	-	  alIkin 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अवद्य 	-	  avadya 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
अशोभन 	-	  azobhana 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
असौम्य 	-	  asaumya 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
कदर्य 	-	  kadarya 	-	 adj.
  	-	 disagreeable

दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 misery
दुर्गता 	-	  durgatA 	-	 f.
  	-	 misery
अभूति 	-	  abhUti 	-	 f.
  	-	 misery
ऋति 	-	  Rti 	-	 f.
  	-	 misery
दुर्गतता 	-	  durgatatA 	-	 f.
  	-	 misery
दुर्वृत्ति 	-	  durvRtti 	-	 f.
  	-	 misery
अत्यय 	-	  atyaya 	-	 m.
  	-	 misery
विप्लव 	-	  viplava 	-	 m.
  	-	 misery
कष्ट 	-	  kaSTa 	-	 n.
  	-	 misery
कृपण 	-	  kRpaNa 	-	 n.
  	-	 misery
कृपणत्व 	-	  kRpaNatva 	-	 n.
  	-	 misery
दौर्गत्य 	-	  daurgatya 	-	 n.
  	-	 misery
पापत्व 	-	  pApatva 	-	 n.
  	-	 misery
वैधुर्य 	-	  vaidhurya 	-	 n.
  	-	 misery
वृजिन 	-	  vRjina 	-	 n.
  	-	 misery
अधिकष्ट 	-	  adhikaSTa 	-	 n.
  	-	  great misery
श्वभ्रयति  { श्वभ्र् } 	-	  zvabhrayati  { zvabhr } 	-	 verb 	-	  live in misery
सापद् 	-	  sApad 	-	 adj.
  	-	  being in misery
कृपणिन् 	-	  kRpaNin 	-	 adj.
  	-	  being in misery
निर्दैन्य 	-	  nirdainya 	-	 adj.
  	-	  free from misery
दुःखयोनि 	-	  duHkhayoni 	-	 f.
  	-	  source of misery
अर्ष्टृ 	-	  arSTR 	-	 adj.
  	-	  falling into misery
सापद् 	-	  sApad 	-	 adj.
  	-	  being in distress or misery
कृच्छ्रगत 	-	  kRcchragata 	-	 adj.
  	-	  undergoing trouble or misery
उपक्लेश 	-	  upakleza 	-	 m.
  	-	  lesser kleza or cause of misery
पापयते  { पापय } 	-	  pApayate  { pApaya } 	-	 verb 	-	  suffer a person to fall into misery on account of
मार्ग 	-	  mArga 	-	 m.
  	-	  way or path pointed out by buddha for escape from the misery of existence
आर्याष्टाङ्गमार्ग 	-	  AryASTAGgamArga 	-	 m.
  	-	  holy eightfold path pointed out by buddha for escape from the misery of existence

दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 distress
आर्त 	-	 Arta 	-	 adj.
  	-	 distressed
पीडित 	-	 pIDita 	-	 ppp. 	-	 distressed
उद्विग्न 	-	 udvigna 	-	 ppp. 	-	 distressed
मनस्ताप 	-	 manastApa 	-	 m.
  	-	 mentaldistress
आपद् 	-	  Apad 	-	 f.
  	-	 distress
दुर्गति 	-	  durgati 	-	 f.
  	-	 distress
अंहति 	-	  aMhati 	-	 f.
  	-	 distress
अमीवा 	-	  amIvA 	-	 f.
  	-	 distress
अरति 	-	  arati 	-	 f.
  	-	 distress
अलक्ष्मी 	-	  alakSmI 	-	 f.
  	-	 distress
अवर्ति 	-	  avarti 	-	 f.
  	-	 distress
ईति 	-	  Iti 	-	 f.
  	-	 distress
क्लिष्टि 	-	  kliSTi 	-	 f.
  	-	 distress
दुरिति 	-	  duriti 	-	 f.
  	-	 distress
दुर्वृत्ति 	-	  durvRtti 	-	 f.
  	-	 distress
परिष्टि 	-	  pariSTi 	-	 f.
  	-	 distress
दू 	-	  dU 	-	 f.
  	-	 distress
निष्ठा 	-	  niSThA 	-	 f.
  	-	 distress
उत्ताप 	-	  uttApa 	-	 m.
  	-	 distress

दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	 disagreeable
दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	 unpleasant
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 distress
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 suffering
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 grief
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 misery
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	 sorrow
दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	  uncomfortable
दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	  difficult
दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	  painful
दुःख 	-	 duHkha 	-	 adj.
  	-	  uneasy
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  to be sad or uneasy
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  to cause or feel pain
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  to pain
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  difficulty
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  uneasiness
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  it is difficult to or to be
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  trouble
दुःख 	-	 duHkha 	-	 n.
  	-	  pain

 
   दुःख  duHkha  adj.
    disagreeable    
   अशुभ  azubha adj.
   disagreeable    
   कटु  kaTu adj.
   disagreeable  [ as sounds ]  
   प्रतिकूल  pratikUla adj.
   disagreeable    
   अननुमत  ananumata adj.
   disagreeable   
   अत्याहित  atyAhita adj.
   disagreeable    
   अनीहित  anIhita adj.
   disagreeable   
   अप्रतिरूप  apratirUpa adj.
   disagreeable    
   अप्रिय  apriya adj.
   disagreeable   
   अप्रियकर  apriyakara adj.
   disagreeable    
   अप्रीतिकर  aprItikara adj.
   disagreeable   
   अमनोज्ञ  amanojJa adj.
   disagreeable    
   अरुचिर  arucira adj.
   disagreeable   
   अरोचिष्णु  arociSNu adj.
   disagreeable    
   अलीक  alIka adj.
   disagreeable   
   अलीकिन्  alIkin adj.
   disagreeable    
   अवद्य  avadya adj.
   disagreeable   
   अशोभन  azobhana adj.
   disagreeable    
   असौम्य  asaumya adj.
   disagreeable   
   कदर्य  kadarya adj.
   disagreeable        

 
   दुःख  duHkha adj.
   uncomfortable   
   असुस्थ  asustha adj.
   uncomfortable    
   निर्ह्लाद  nirhlAda adj.
   uncomfortable   
   समुत्क्लिष्ट  samutkliSTa adj.
   very uneasy or uncomfortable    
   उत्क्लिश्नाति  { उत्क्लिश् }  utkliznAti  { utkliz } verb  be uncomfortable or distressed     
            

Wilson

English

 दुःख r. 10th cl. (दुःखयति) To give pain. 

 दुःख
n.
  (-खं)
1 Pain,  sorrow,  affliction,  distress,  unhappiness.
2 The world.
3 Difficulty,  trouble.
E.
  दुःख to give pain,  affix अच्
 or दु bad,  and ख्या to call
or खन to dig,  ड aff.
  

Apte

English

दुःख [duḥkha],  a.
  [दुष्टानि खानि यस्मिन्,  दुष्टं खनति खन्-ड,  दुःख्-अच् वा Tv.]

Painful,  disagreeable,  unpleasant
 सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनम् Rām. 

Difficult,  uneasy.

खम् Sorrow,  grief,  unhappiness,  distress,  pain,  agony
 सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते Mk.*
  1.1
 यदेवोपनतं दुः- खात्सुखं तद्रसवत्तरम् V.*
  3.21
 so दुःखसुख,  समदुःखसुख &c.
 

Trouble,  difficulty
 Ś. Til.12
 अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥ Pt.*
  1.163. (दुःखम् and दुःखेन are used as adverbs in the sense of 'hardly' 'with difficulty' 'or trouble' Ś.*
  7.13. अव्यक्ता हि गतिर्दुःखं देहवद्भिरवाप्यते Bg.*
  12.5
 Ku.*
  4.13
 Pt.*
  1.
 R.*
  19.49
 H.*
  1.158). Comp.
   -अतीत a.
  freed from pain.  -अन्तः final emancipation.  -आर्त,  -अन्वित a.
  pained,  afflicted,  distressed. -कर a.
  painful,  troublesome,  -गतम् adversity,  calamity
 Mb.
 *  12. -ग्रामः 'the scene of suffering',  worldly existence. -छिन्न a.
 

tough,  hard.

pained,  distressed. -च्छेद्य also दुःखो- च्छेद्य a.
 

hard.

to be conquered with difficulty. प्रजानुरागाद्धर्माच्च दुःखोच्छेद्यो हि धार्मिकः H.*
  4.24. -जात a.
  feeling pain.  -जीविन् a.
  living in pain or distress
 Ms.*
  11.9. -त्रयाभिघातः unbearable association of the three sufferings
 दुःखत्रयाभिघाताज्जिज्ञासा Sāṅ. K.*
  1. -दुःखम् (instr. ) with great difficulty
 (धारयन्ती) शय्योत्सङ्गे निहित- मसकृद्दुःखदुःखेन गात्रम् Me.*
  95. -दुःखिन् a.
  having sorrow upon sorrow
 मया रक्षति दुःखदुःखी Bhāg.*
  11.11.19.-दोह्या (a cow) difficult to be milked. -प्राय,  बहुल a.
  full of trouble or grief.  -भागिन्,  -भाज् a.
  unhappy. Ms.*
  4.157. भोगः occurrence of trouble or misery. -योगः infliction of pain
 Ms. -लव्य a.
  hard to be pierced or cut
 B. R.*
   4.11. -लोकः worldly life,  the world as a scene of constant suffering. -शील a.
 

hard to please or manage,  bad tempered,  irritable
 उपेत्य सा दोहददुःख- शीलताम् R.*
  3.6
 Ś.*
  4.

accustomed to the misery of
 कामेकपत्नीव्रतदुःखशीलाम् Ku.*
  3.7
 'who is accustomed to (suffer) the misery (hard lot) of a perfectly chaste life. -संचार a.
 

passing (time) unhappily.

impassable -सागरः 'the sea of troubles'
 worldly life.

Apte 1890

English

 दुःख a. [दुष्टानि खानि यास्मिन्,  दुष्टं खनति खन्-ड,  दुःख् अच् वा Tv.] 1 Painful,  disagreeable,  unpleasant
 सिंहानां निनदा दुःखाः श्रोतुं दुःखमतो वनं Rām. 
2 Difficult,  uneasy. 
खं 1 Sorrow,  grief,  unhappiness,  distress,  pain,  agony
 सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते Mk. 1. 10
 यदेवोपनतं दुःखात्सुखं तद्रसवत्तरं V. 3. 21
 so दुःखसुख,  समदुःखसुख &c. 
2 Trouble,  difficulty
 Ś. Til. 12
 Pt. 1. 163. (दुःखं and दुःखेन are used as adverbs in the sense of ‘hardly’,  ‘with great difficulty or trouble’ Ś. 7. 13
 Bg. 12. 5
 Ku. 4. 13
 Pt. 1.
 R. 19,  49
 H. 1. 158). 
Comp. 
अतीत a. freed from pain. 
अंतः final emancipation. 
आर्त,  अन्वित a. pained,  afflicted,  distressed. 
कर a. painful,  troublesome. 
ग्रामः ‘the scene of suffering’,  worldly existence. 
छिन्न a. {1} tough,  hard. {2} pained,  distressed. 
छेद्य a. {1} hard. {2} to be conquered with difficulty. 
जात a. feeling pain. 
दोह्या (a cow) difficult to be milked. 
प्राय,  बहुल a. full of trouble or grief. 
भाज् a. unhappy. 
भोगः occurrence of trouble or misery. 
लोकः worldly life,  the world as a scene of constant suffering. 
शील a. {1} hard to please or manage,  bad-tempered,  irritable
 R. 3. 6. Ś. 4. {2} accustomed to the misery of
 कामेकपत्नीव्रतदुःखशीलां Ku. 3. 7 ‘who is accustomed to (suffers) the misery (hard lot) of a perfectly chaste life. 
संचार a. {1} passing (time) unhappily. {2} impassable. 
सागरः ‘the sea of troubles’
 worldly life. 

Monier Williams Cologne

English

 1. दुःख॑ mfn.
   (according to grammarians properly written दुष्-ख and said to be from दुस् and ख [cf.   सु-ख॑]
 but more probably a Prākritized form for दुः-स्थ,  q.v.) uneasy,  uncomfortable,  unpleasant,  difficult,  R.
 
 Hariv.
  (compar.  -तर,  MBh.
  
 R.
 )

 दुःख॑ n.
  (ifc.  f(आ). ) uneasiness,  pain,  sorrow,  trouble,  difficulty,  ŚBr.
   xiv,  7,  2,  15
 Mn.
  
 MBh.
   &c.
   (personified as the son of Naraka and Vedanā,  VP.
  )

 दुःख॑ n.
  impers.
  it is difficult to or to be (inf.  with an acc.
   or nom.
   R.
  vii,  6,  38
 Bhag.
  v,  6)

 दुःखम् -√ अस्,  to be sad or uneasy,  Ratn.
   iv,  19/20

 -√ कृ,  to cause or feel pain,  Yājñ.
  ii,  218
 MBh.
   xii,  5298.

 2. दुःख Nom.
   P.
  °खति,  to pain,  SaddhP.
  

Monier Williams 1872

English

 दुःख दुःख,  अम्,  n. (more properly written
दुष्-ख,  and said to be fr. दुस् + ख,  q. v.
 cf.
दुः above and सु-ख
 the word दुःख does
not occur in the earliest literature),  uneasiness, 
unhappiness,  pain,  sorrow,  affliction,  distress,  misery, 
anguish,  agony
 difficulty,  trouble
 (अस्),  m. Unhap-
piness or Pain personified as son of Naraka and
Vedanā
 (अस्,  आ,  अम्),  painful,  disagreeable,  unpleasant, 
uncomfortable,  uneasy,  difficult
 (अम्),  ind. difficultly, 
scarcely,  hardly
 (एन),  ind. with difficulty
 diffi-
cultly
 (आत्),  ind. with difficulty,  hardly
 [cf. Hib.
diuic,  ‘pain,  sorrow,  grief
’ perhaps doilghe,  ‘sore, 
hard
’ doilgheas,  ‘sorrow.’]
—दुःख-कर,  अस्, 
ई,  अम्,  causing pain
 afflicting,  occasioning sorrow
or trouble.
—दुःख-चारिन्,  ई,  इणी,  इ,  going with
pain,  distressed.
—दुःख-च्छिन्न,  अस्,  आ,  अम्,  cut
with difficulty,  tough,  hard
 pierced by sorrow, 
pained,  distressed.
—दुख-च्छेद्य,  अस्,  आ,  अम्,  to
be cut with difficulty,  hard to be divided,  tough,  hard
to be conquered or overcome with difficulty
 to be
pierced or pained by affliction,  &c.
—दुःख-जात, 
अस्,  आ,  अम्,  suffering pain,  feeling pain,  distressed.
—दुःख-जीविन्,  ई,  इनी,  इ,  living in pain or distress.
—दुःख-तर,  अम्,  n. greater pain,  a greater
evil
 a very great evil
 (अस्,  आ,  अम्),  more painful
or disagreeable
 (अम्),  ind. more painfully or disa-
greeably.
—दुःख-ता,  f. unhappiness,  misery,  pain, 
discomfort,  painful state.
—दुःख-दग्ध,  अस्,  आ, 
अम्,  burnt or tormented by affliction,  pained,  dis-
tressed.
—दुःख-दुःखेन,  ind. with great diffi-
culty.
—दुःख-दोह्या,  f. (a cow) difficult to be
milked.
—दुःख-निवह,  अस्,  आ,  अम्,  difficult to
be borne.
—दुःख-परीताङ्ग (°त-अङ्°),  अस्,  आ, 
अम्,  whose limbs are surrounded or filled with pain.
—दुःख-परीतात्मन् (°त-आत्°),  आ,  आ,  अ,  whose soul
is affected with anguish.
—दुःख-प्राय or दुः-
ख-बहुल,  अस्,  आ,  अम्,  full of trouble,  suffering
excessively,  abounding with distress or trouble,  &c.
—दुःख-भागिन्,  ई,  इनी,  इ,  having pain as one's
portion,  suffering pain,  unhappy.
—दुःख-मय, 
अस्,  ई,  अम्,  consisting in suffering,  one whose nature
is made up of suffering.
—दुःखमय-त्व,  अम्, 
n. a condition made up of suffering.
—दुःख-
मोक्ष,  अस्,  m. deliverance from pain.
—दुःख-
योग,  अस्,  m. occurrence or presence of trouble or
pain,  &c.
—दुःख-लब्धिका,  f. ‘gained with
difficulty, ’ N. of a princess.
—दुःख-लभ्य,  अस्, 
आ,  अम्,  to be obtained or effected with difficulty, 
hardly procurable.
—दुःख-लोक,  अस्,  m. ‘the
world of pain, ’ = संसार or the world as a scene of
constant suffering and transmigration.
—दुःख-
व्याभाषित,  अस्,  आ,  अम्,  pronounced with difficulty.
—दुःख-शील,  अस्,  आ,  अम्,  of a difficult temper,  i. e.
hard to manage,  bad-tempered,  irritable.
—दुःख-
शील-त्व,  अम्,  n. irritability of temper.
—दुःख-
शोक-समन्वित,  अस्,  आ,  अम्,  filled with pain and
sorrow.
—दुःख-संयोग,  अस्,  m. occurrence or
presence of pain,  distress,  &c.
—दुःख-संवर्-
धित,  अस्,  आ,  अम्,  reared with difficulty.
—दुःख-
संस्थिति,  इस्,  इस्,  इ,  in a wretched condition,  poor, 
miserable.
—दुःख-संस्पर्श,  अस्,  आ,  अम्,  =
दुःख-स्पर्श.
—दुःख-सञ्चार,  अस्,  आ,  अम्, 
passing unhappily (as time).
—दुःख-समायुक्त, 
अस्,  आ,  अम्,  accompanied with pain,  affected by
anguish.
—दुःख-सागर,  अस्,  m. ‘an ocean of
trouble or pain, ’ great sorrow
 the world.
—दुःख-
स्पर्श,  अस्,  आ,  अम्,  unpleasant or hard to the touch.
—दुःख-हन्,  आ,  घ्नी,  अ,  removing pain.
—दुः-
खा-कर,  अस्,  आ or ई,  अम्,  causing pain,  afflicting.
—दुःखा-कृ,  cl. 8. P. -करोति,  -कर्तुम्,  to cause
pain to any one (with acc.)
 to distress.
—दुःखा-
चार (°ख-आच्°),  अस्,  आ,  अम्,  of a difficult temper or
disposition
 hard to manage.
—दुःखातीत (°ख-
अत्°),  अस्,  आ,  अम्,  freed or escaped from pain.
—दुः-
खान्त (°ख-अन्°),  अस्,  m. ‘the end of pain or
trouble’ (with the Māheśvaras),  final emancipation or
the acquisition of superhuman powers and freedom
of will.
—दुःखान्वित (°ख-अन्°),  अस्,  आ,  अम्, 
accompanied with pain,  filled with grief,  pained, 
afflicted,  distressed.
—दुःखार्त (°ख-आर्°),  अस्,  आ, 
अम्,  afflicted by pain,  pained,  distressed.
—दुःखा-
लीढ (°ख-आल्°),  अस्,  आ,  अम्,  consumed with grief.
—दुःखोपेत (°ख-उप्°),  अस्,  आ,  अम्,  affected by
pain,  suffering distress,  &c.

Macdonell

English

 दुःख duḥ-khá,  a.
  unpleasant,  fraught with 🞄hardship,  wretched
 n.
  pain,  hardship,  misery,  🞄suffering: -m,  in. ,  ab.,  °—,  with difficulty,  scarcely,  🞄hardly,  reluctantly
 -m ās,  stand sorrowfully.

Benfey

English

 दुःख दुःख (properly दुष्ख दुष्-
ख),  i. e. दुस्-ख, 
 I. n.
  Pain,  Man.  1, 
26
 Yājñ. 2,  218. Instr. °खेन,  With
difficulty,  Pañc. iii. d. 263.
 II. adj.
 , 
f.
  खा।
 1. Painful,  unpleasant,  Hariv.
12661
 Rām.  2,  28,  7.
 2. Difficult,  Bhag.
18,  8. °खम्,  adv. Scarcely,  hardly, 
Rām.  2,  53,  6
 Śāk. d. 172.
 -- Comp.
 
अ-, 
adj.
  propitious,  Rām.  4,  22,  2.
अन्तर्-, 
adj.
  afflicted,  Kathās. 18,  256.
सम-, 
adj.
  sympathising. सु-दुष्ख,  adj.
 
abounding in pain,  Chr. 10,  8.

Hindi

दुःख

Apte Hindi

Hindi

दुःख
वि* - "दुष्टानि खानि यस्मिन्,  दुष्टं खनति- खन् +  ड,   दुःख् +  अच्  वा तारा*"
"पीड़ाकर,   अरुचिकर,   दुःखमय"

दुःख
वि* - -
"कठिन,   बेचैन"

दुःखम्
नपुं*
   - -
"खेद,  रञ्ज,  विषाद,  दुःख,   पीड़ा,   वेदना"

दुःखम्
नपुं*
   - -
"कष्ट,   कठिनाई"

दुःखम्
नपुं*
   - दुःख्+अच्
"अप्रसन्नता,  कष्ट,  पीडा"

दुःखम्
नपुं*
   - दुःख्+अच्
"कठिनाई,  असुविधा"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

दुःख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದುಃಖ /ವ್ಯಥೆ /ಕೊರಗು /ಶೋಕ
निष्पत्तिः - > खनु (अवदारणे) - "डः" (३-२-१०१) । दुःख (तत्क्रियायाम्) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४) वा ।
व्युत्पत्तिः - > दुष्टानि खानि सन्त्यस्मिन् दुर निन्दितं खनति । दुःखयति
प्रयोगाः - > "मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धोऽपि जीवति"
उल्लेखाः - > माघ० २-४५
दुःख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾತನೆ /ನೋವು
प्रयोगाः - > "यदेवोपनतं दुःखात् सुखं तद्रसवत्तरम्"
उल्लेखाः - > विक्र० ३-२१
दुःख
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಷ್ಟ /ತೊಂದರೆ
प्रयोगाः - > "अर्थानामर्जने दुःखमर्जितानां च रक्षणे । आये दुःखं व्यये दुःखं धिगर्थाः कष्टसंश्रयाः ॥"
उल्लेखाः - > पञ्चतं १-१७४
दुःख
पदविभागः - > क्रियाविशेषणम्
कन्नडार्थः - > ಕಷ್ಟದಿಂದ
प्रयोगाः - > "स्वादुभिस्तु विषयैर्हृतस्ततो दुःखमिन्द्रियगणो निवार्यते"
उल्लेखाः - > रघु० १९-४९
दुःख
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ದುಃಖವುಳ್ಳ
विस्तारः - > "सुखं दुःखं मलं छिद्रं किलासं सिध्ममर्मरौ । रभसः पलितं श्वित्रमेतेऽपि त्रिषु धर्मिणि ॥" - वैज० ।

L R Vaidya

English

 duHKa {% (I) a. (f. खा) %} 1. Painful,  unpleasant,  e.g. ततो दुःखतरं नु किम्
 2. uneasy,  difficult.

 duHKa {% (II) n. %} 1. Unhappiness,  sorrow,  distress,  pain,  agony,  तनयाविश्लेषदुःखैर्नवैः Sak.iv.,  K.S.iv.4
 2. difficulty,  trouble,  क्लेशितः कर्मदुःखैः Sr.T.12.(The acc. and inst. singulars of this word,  viz.,  दुःखम् and दुःखेन are used as indeclinables in the sense of ‘with great trouble,  with great difficulty, ’ Bg.xii.5.)

Bopp

Latin

 दुःख n. (BAH. e दुस् q. v. et ख aër) dolor. SA. 4. 4.
 cf. सुख
 -- Acc. दुःखम् Adv. difficulter. BH. 5. 6. -- Scribitur
quoque दुष्ख,  v. euph. gr. 79. (Hib. diuic «pain,  sor-
row,  grief»
 fortasse doilghe «sore,  hard,  troublesome», 
mutato r in l,  v. दुस्,  दुर्
 doilgheas «sorrow,  mour-
ning,  affliction».)

Lanman

English

 duḥkhá,  a. miserable
 as n. misery,  pain, 
sorrow. [cf. sukha.]

Kridanta Forms

Sanskrit

दुःख (दुः꣡ख꣡ तत्क्रियायाम् - चुरादिः - सेट्)
ल्युट् =  दुःखनम्
अनीयर् =  दुःखनीयः - दुःखनीया
ण्वुल् =  दुःखकः - दुःखिका
तुमुँन् =  दुःखयितुम्
तव्य =  दुःखयितव्यः - दुःखयितव्या
तृच् =  दुःखयिता - दुःखयित्री
क्त्वा =  दुःखयित्वा
ल्यप् =  प्रदुःख्य
क्तवतुँ =  दुःखितवान् - दुःखितवती
क्त =  दुःखितः - दुःखिता
शतृँ =  दुःखयन् - दुःखयन्ती
शानच् =  दुःखयमानः - दुःखयमाना

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  दुःख्
मूलधातुः:
   दुःख
धात्वर्थः:
  व्यथने
गणः:
  चुरादिः
कर्मकत्वं:
  सकर्मकः
इट्त्वं:
  सेट्
उपग्रहः:
  उभयपदी
रूपम्:
  दुःखयति-ते

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  क्लेशः,  वेदना,  पीडा,  दुःख,  तोदः
noun
 
शारीरिकी मानसिकी वा पीडा।
 "नैकान् क्लेशान् अन्वभवन् देशभक्ताः भारतदेशस्य स्वातन्त्र्यार्थे। / क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते। "

Synonyms:
  खेद,  दुःख
noun
 
किमपि उचितम् आवश्यकं प्रियं वा कार्यं यदा न भवति तदा  मनसि जातः शोकः।
 "खेदः अस्ति यदा भवतः कार्यं विलम्बेन जातम्।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

dka' ba
१) कृच्छ्र २) दुःख ३) दुर्° / दुस्° ४) दुर्लभ ५) दुष्कर् ६) दुष्कृत

bgyi ba dka' ba
दुःख

mi dgyes
१) खेदित २) दुःख ३) मन्यु

bgyi ba dka' ba
दुःख

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
मनसः कर्म संकल्पः स्यादथो शर्म निर्वृतिः ।
सातं सौख्यं सुखं दुःखं त्वसुखं वेदना व्यथा ॥ १३७० ॥
पीडा बाधार्तिराभीलं कृच्छ्रं कष्टं प्रसूतिजम् ।
आमनस्यं प्रगाढं स्यादाधिः स्यान्मानसी व्यथा ॥ १३७१ ॥
-wordlist-
 
सङ्कल्प (पुं),  शर्मन् (क्ली),  निर्वृति (स्त्री),  सात (क्ली),  सौख्य (क्ली),  सुख (क्ली),  दुःख (क्ली),  असुख (क्ली),  वेदना (स्त्री),  व्यथा (स्त्री),  पीडा (स्त्री),  बाधा (स्त्री),  आर्ति (स्त्री),  आभील (क्ली),  कृच्छ्र (क्ली),  कष्ट (क्ली),  प्रसूतिज (क्ली),  आमनस्य (क्ली),  प्रगाढ (क्ली),  आधि (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

आबाधा
आबाधा,  वेदना,  दुःख,  अर्ति,  पीडा,  व्यथा
आबाधा वेदना दुःखमर्तिः पीडा व्यथा तथा ॥ ६२६ ॥
verse 3.1.1.626
page 0071

बाधा
बाधा,  दुःख,  निषेध
शलाकायुधयोः शल्यं बाधा दुःखनिषेधयोः ।
verse 5.1.1.834
page 0096

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

हा,  शोक,  दुःख,  विषाद
अव्ययो हा स्मृतः शोके तथा दुःखविषादयोः ।
verse 1.1.1.46
page 0122

वैजयन्तीकोषः

Sanskrit

Word: दुःखम्
Root: दुःख
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ पीडा
Meaning(s):
⇒ Pain
 one who has pain
Shloka(s):
1|2|39|1 ► यातना कारणा दुःखं त्वामनस्यं प्रसूतिजम्। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|39|1 ⇢ दुःखः (दुःख) (पुं) ⇒ Pain
 one who has pain ⇒ पीडा
➠ 1|2|39|1 ⇢ दुःखा (दुःख) (स्त्री) ⇒ Pain
 one who has pain ⇒ पीडा
➠ 1|2|39|1 ⇢ दुःखम् (दुःख) (नपुं) ⇒ Pain
 one who has pain ⇒ पीडा
➠ 1|2|39|1 ⇢ आमनस्यम् (आमनस्य) (नपुं) ⇒ Pain ⇒ पीडा
➠ 1|2|39|1 ⇢ प्रसूतिजम् (प्रसूतिज) (नपुं) ⇒ Pain ⇒ पीडा
Related word(s):
जातिः ➡ मानसिकभावः
परा_अपरासंबन्धः ➡ यातना
    

पुराणम्

English

दुःखम् / DUḤKHA(M). agni purāṇa tells the following about the origin of duḥkham.
Hiṁsā (violence) is the wife of adharma (unrighteousness). To the couple were born two daughters called anṛta (falsehood) and Nikṛta (fraud) and from them were born the daughters bhayā (fear) naraka (hell) māyā (illusion) and vedanā (pain). māyā brought forth mṛtyu (death),  the annihilator of all living objects,  and vedanā,  from raurava (a particular hell) brought forth duḥkha (sorrow,  grief). From mṛtyu were born jāti (caste),  jarā (wrinkles),  Śoka (sorrow),  Tṛṣṇā (covetouseness) and krodha (anger). (agni purāṇa,  Chapter 19).

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  दुःखम्
Root:  दुःख
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ pity
⇒ evil
⇒ pain
⇒ ache
⇒ harm
⇒ damage
⇒ injury
⇒ basket
⇒ eclipse
⇒ trouble
⇒ hardship
⇒ annoyance
⇒ violation
⇒ suffering
⇒ compassion
⇒ limitation
⇒ devastation
⇒ molestation
⇒ obscuration
⇒ restriction
⇒ chaplet or garland for the head
⇒ longleaf pine tree [Pinus Longifolia - Bot.]
Shloka(s): 
1|9|3|2 ► पीडा बाधा व्यथा दुःखमामनस्यं प्रसूतिजम्॥ (नरकवर्गः)
1|9|3|3 ► स्यात्कष्टं कृच्छ्रमाभीलं त्रिष्वेषां भेद्यगामि यत्॥ (नरकवर्गः)
3|3|12|2 ► पीडार्थेऽपि व्यलीकं स्यादलीकं त्वप्रियेऽनृते॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|27|2 ► मूल्ये पूजाविधावर्घोऽहोदुःखव्यसनेष्वघम्॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|44|2 ► भृशप्रतिज्ञयोर्बाढं प्रगाढं भृशकृच्छ्रयोः॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|68|1 ► आर्तिः पीडा धनुष्कोट्योर्जातिः सामान्यजन्मनोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|150|2 ► अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|241|1 ► आ प्रगृह्यस्स्मृतौ वाक्येऽप्यास्तु स्यात्कोपपीडयोः। (नानार्थवर्गः)
3|3|245|1 ► खेदानुकम्पासन्तोषविस्मयामन्त्रणे बत। (नानार्थवर्गः)
3|3|258|1 ► अहहेत्यद्भुते खेदे हि हेताववधारणे। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 1|9|3|2 ⇢ पीडा (पीडा) (स्त्री) ⇒ pity, evil, pain, ache, harm, damage, injury, basket, eclipse, trouble, hardship, annoyance, violation, suffering, compassion, limitation, devastation, molestation, obscuration, restriction, chaplet or garland for the head, longleaf pine tree [Pinus Longifolia - Bot.]
➠ 1|9|3|2 ⇢ बाधा (बाधा) (स्त्री) ⇒ pain, injury, jeopardy, obstacle, hardship, suffering, disturbance, interruption
➠ 1|9|3|2 ⇢ व्यथा (व्यथा) (स्त्री) ⇒ loss, fear, pain, agony, alarm, damage, anguish, ill-luck, agitation, uneasiness, palpitation, perturbation, throe [med.], throbbing of the heart
➠ 1|9|3|2 ⇢ दुःखम् (दुःख) (नपुं) ⇒ pain, grief, sorrow, uneasy, misery, painful, trouble, to pain, distress, difficult, suffering, unpleasant, uneasiness, difficulty, disagreeable, uncomfortable, to be sad or uneasy, to cause or feel pain, it is difficult to or to be
➠ 1|9|3|2 ⇢ आमनस्यम् (आमनस्य) (नपुं)
➠ 1|9|3|2 ⇢ प्रसूतिजम् (प्रसूतिज) (नपुं)
➠ 1|9|3|3 ⇢ कष्टम् (कष्ट) (नपुं) ⇒ bad, ill, evil, pain, even, toil, worst, wrong, labour, forced, severe, misery, strain, painful, fatigue, noxious, trouble, grievous, hardship, weariness, dangerous, injurious, miserable, unnatural, difficult, suffering, pernicious, uneasiness, difficulty, arduousness, boding evil, troublesome, inaccessible, wretchedness, burdensomeness, troublesomeness, bodily exertion, hard [difficult], offending the ear, bad state of things, worse than the worst, with great difficulty, inquietude [mental or physical]
➠ 1|9|3|3 ⇢ कृच्छ्रम् (कृच्छ्र) (नपुं) ⇒ bad, pain, evil, labour, danger, wicked, penance, painful, trouble, calamity, hardship, austerity, difficulty, causing trouble, causing trouble or pain, attended with pain or labour, being in a difficult or painful situation
➠ 1|9|3|3 ⇢ आभीलम् (आभील) (नपुं) ⇒ fearful, misfortune, formidable, bodily pain, suffering pain
➠ 1|9|3|3 ⇢ भेद्यगामी (भेद्यगामिन्) (पुं)
➠ 3|3|12|2 ⇢ व्यलीकम् (व्यलीक) (नपुं) ⇒ lie, pain, lying, fraud, grief, strange, anguish, offence, reverse, misdeed, painful, inversion, falsehood, not false, offensive, contrariety, disagreeable, hypocritical, transgression, anything displeasing, very false or untruthful, improper or unfit to be done, any cause of pain or uneasiness
➠ 3|3|27|2 ⇢ अघम् (अघ) (नपुं)
➠ 3|3|44|2 ⇢ प्रगाढम् (प्रगाढ) (नपुं) ⇒ pain, hard, much, late, crowd, soaked, rich in, full of, penance, advanced, difficult, excessive, privation, mixed with, impregnated, dipped or steeped in
➠ 3|3|68|1 ⇢ अर्तिः (अर्ति) (स्त्री)
➠ 3|3|150|2 ⇢ अत्ययः (अत्यय) (पुं) ⇒ end, vice, evil, risk, harm, guilt, lapse, death, attack, injury, danger, misery, assault, absence, offence, distress, suffering, conclusion, termination, destruction, passing away, transgression, disappearance
➠ 3|3|241|1 ⇢ आस्तुः (आस्तु) (अव्य)
➠ 3|3|245|1 ⇢  (बत) (अव्य)
➠ 3|3|258|1 ⇢  (अहह) (अव्य)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ यातना
जातिः ➡ मानसिकभावः
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 दुःख,  त् क तत्कृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(अदन्त चुरां-परं-सकं-सेट् ।) विसर्गमध्यः ।“काले तडिल्लताजाले घनपीनपयोधरे ।कान्तः सर्व्वगुणोपेतो बालेन्दुः खे न लभ्यते ॥
”इति विन्दुच्युतकम् । अस्यार्थः । तडिल्लतासमूह-वति घनस्थूलमेधे काले कमनीयः सर्व्वगुणोपेतोबालेन्दुः खे आकाशे न लभ्यते पक्षे हे बालेसर्व्वगुणोपेतः कान्तः पतिर्दुःखेन लभ्यते । दुःख-यति दुःखापयति । मूर्द्धन्यषमध्यः । इति केचित् ।तत्कृतिर्दुःखकरणम् । इति दुर्गादासः ॥

 दुःखं,  क्ली,
   (दुर् दुष्टं खनतीति । खन + डः ।यद्वा,  दुःखयतीति । दुःख + पचाद्यच् ।)संसारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
 (रोगः । यथा, भावप्रकाशे अर्शोरोगाधिकारे ।“भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ॥
”“दुःखै रोगैः ।” इति तट्टीका ॥
) मनोधर्म्म-विशेषः । न्यायमते आत्मगुणभेदः । तत् अधर्म्म-जन्यं सचेतसां प्रतिकूलम् । इति भाषापरि-च्छेदः ॥
 तत्पर्य्यायः । पीडा २ वाधा ३ व्यथा ४अमानस्यम् ५ प्रसूतिजम् ६ कष्टम् ६ कृच्छ्रम् ८आभीलम् ९ । इत्यमरः । १ । १० । ३ ॥
 अर्त्तिः १०आर्त्तिः ११ पीडनम् १२ अवाधा १३ वाध-नम् १४ आमनस्यम् १५ आमानस्यम् १६ विवा-धनम् १७ पीडितम् १८ विहेठनम् १९ । इतिशब्दरत्नावली ॥
 * ॥
“सुखं दुःखञ्च हर्षञ्च शोकञ्च मङ्गलालयम् ।मया दत्तञ्च तत्त्वञ्च योगिनामपि दुर्लभम् ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते श्रीकृष्णजन्मखण्डम् ॥
 * ॥
(दुःखन्तु आध्यात्मिकाधिदैविकाधिभौतिकभेदात्त्रिविधम् । यदुक्तं तत्त्वकौमुद्याम् । “दुःख-त्रयाभिघातात् ।” इति ।“दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं तत् खलु त्रिविधंआध्यात्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्रआध्यात्मिकं द्विविधं शारीरं मानसञ्च । शारीरंवातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनिमित्तम् । मानसंकामक्रोधलोभमोहभयेर्षाविषादविषयाविशेषा-दर्शननिबन्धनम् । सर्व्वं चैतदान्तरोपायसाध्यत्वा-दाध्यात्मिकं दुःखम् । वाह्योपायसाध्यञ्च दुःखंद्वेधा आधिभौतिकमाधिदैविकञ्च । तत्र आधि-भौतिकं मानुषपशुपक्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम् ।आधिदैविकं यक्षराक्षसविनायकग्रहावेश-निबन्धनम् । तदेतत्प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखं रजः-परिणामभेदी न शक्यते प्रत्याख्यातुम् । तदनेनदुःखत्रिकेणान्तः करणवर्त्तिना चेतनाशक्तेः प्रति-कूलतयाभिसम्बन्धोऽभिघातः इति । एतावताप्रतिकूलवेदनीयत्वं जिहासाहेतुरुक्तः ॥
”)“दुःखमेवं प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ! ।उचितेनोपचारेण दुःखं मोक्षविनाशनम् ॥
अहङ्कारकृतो नित्यं नरो मोहेन चावृतः ।ये मां नैव प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥
सर्व्वाशी सर्व्वविक्रेता नमस्कारविवर्ज्जितः ।ये च मां न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥
सर्व्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदन्तु कारयेत् ।अवैश्वदेवं नरोऽश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
प्राप्तकाले वैश्वदेवे दृष्टमतिथिमागतम् ।अदत्त्वा तस्य यो भुड्क्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्द्दकः ।परोपतापी मन्दात्मा तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
अकृत्वायुर्ब्बलं कर्म्म गृहे संवसते नरः ।मृत्युकालवशं प्राप्तस्तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
हस्त्यश्वरथयानानि गच्छमानानि पश्यति ।न वै तस्याग्रतः पृष्ठे तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
अश्नन्ति पिशितं केचित् घृतशालिसमन्वितम् ।शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवन्ति भूषिताः ॥
केचित् तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥
विद्बान् कृती गुणज्ञश्च सर्व्वशास्त्रविशारदः ।केचिन्मूकात्र दृश्यन्ते तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
विद्यमाने वने केचित् कृपणा भोगवर्जिताः ।दरिद्रो जायते दाता तत्र दुःखतरन्नु किम् ॥
पुरुषस्य द्वये भार्य्ये तयोरेकां प्रशंसयेत् ।एकापि दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरन्नु किम् ॥
लब्ध्वा तु मानुषीं संज्ञां पञ्चभूतसमन्विताम् ।मामेव न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ॥
लब्ध्वा ब्राह्मणभावन्तु त्रयो वर्णाः सुमध्यमे ! ।पापकर्म्मरता ह्यासंस्ततो दुःखतरन्नु किम् ॥
एतत्ते कथितं भद्रे ! दुःखकर्म्म विनिश्चयम् ।सर्व्वभूतहितार्थाय यत्त्वया परिपृच्छ्यते ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
 * ॥
दुःखदानि यथा,  --पारतन्त्र्यम् १ आधिः २ व्याधिः ३ मानच्युतिः४ शत्रुः ५ कुभार्य्या ६ नैःस्वम् ७ कुग्रामवासः ८कुस्वामिसेवनम् ९ बहुकन्या १० वृद्धत्वम् ११परगृहवासः १२ वर्षाप्रवासः १३ भार्य्याद्वयम्१४ कुभृत्यः १५ दुर्हलकरणककृषिः १६ । इतिकविकल्पलता ॥
 (तद्बिशिष्टे,  त्रि । इत्यमरः ।१ । ४ । २६ ॥
 यथा,  हरिवंशे । २२३ । ४९ ।“सुसुखा न च दुःखा सा न शीता नच घर्म्मदा ॥
”)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 दुःख दुःखकरणे कण्ड्रा० पर०
  अक० सेट् । दुःख्यति अदुः-ख्यीत् अदुःखीत् ।

 दुःख तत्क्रियायाम् अद-चु०   उभ०
  अक० सेट् । दुःखयति ते अदुदुःखत् त ।

 दुःख न०
  दुष्टानि खानि यस्मिन्,  दुष्टं खनति खन--ड, दुःख--अच् वा । सांख्यादिमतसिद्धे प्रतिकूलवेदनीये रजःकार्ये १ चित्तादिधर्मभेदे । न्यायमते २ आत्मधर्मभेदे “बुद्ध्या-दिषट्कं संख्यादिपञ्चकं भावना तथा । धर्म्माधर्म्मौ गुणाएते आत्मनः स्युश्चतुर्दश । अधर्मजन्यं दुःखं स्यात् प्रति-कूलं सचेतसाम्” भाषा० “अधर्मत्वेन दुःखत्वेन कार्य्य-कारणभावः । प्रतिकूलं,  दुःखत्वज्ञानादेव सर्वेषां स्वाभा-विकविषयः प्रतिकूल इत्यर्थः सि० मु० । “इच्छाद्वेषप्रयत्नसुखदुःखज्ञानान्यात्मनो लिङ्गम्” गौ० सू० “यज्जातीयस्यार्थस्य सन्निकर्षात् सुखमात्मोपलब्धवान् । तज्जातीयमेवार्थं पश्यन्नुपादातुमिच्छति सेयमादातुमिच्छा एकस्या-नेकार्थदर्शिनीदर्शनप्रतिसन्धनाद् भवति लिङ्गमात्मनः, नियतविषये हि बुद्धिभेदमात्रे न सम्भवति देहान्तर-वदिति । एवमेकस्यानेकार्थदर्शिनोदर्शनप्रतिसन्धानाद्दुः-खहेतौ द्वेषः । यज्जातीयो यस्यार्थः सुखहेतुः प्रसिद्धस्त-ज्जातीयमर्थं पश्यन्नादातुम् प्रयतते,  सोऽयम् प्रयत्न एक-मनेकार्थदर्शिनं दर्शनप्रतिसन्धातारमन्तरेण न स्यात्निवतविषये बुद्धिभेदमात्रे न सम्भवति देहान्तरवदितिएतेन दुःखहेतौ प्रयत्नी व्याख्यातः । सुखदुःखस्मृत्याचायं तत्साघनमाददानः सुखमुपलभते दुःखमुपलभतेसुखदुःख वेदयते पूर्वोक्त एव हेतुः” मा० “द्वितीयसूत्रभाष्ये च “दोषैः प्रयुक्तः शरीरेण प्रवर्तमानो हिंसा-स्तेयप्र्तिषिद्धपरद्रोहं परद्रव्याभीप्सा नास्तिक्यञ्चेतिसेयं पापात्मिका प्रवृत्तिरधर्म्माय” उक्तम् ।कणा० सूत्रे उपस्करवृत्तौ च सुखदुःखयोः परस्परभेदः, ज्ञानाद्भेदश्च साधितो यथा“इष्टानिष्टकारणविशेषाद्विरोधाच्च मिथः सुखदुःखयो-रथान्तरभावः” सू० । “आत्मगुणानां कारणभेदव्युत्पा-दनं दशमाध्यायार्थः,  तत्र “आत्मशरीरेन्द्रियार्थबुद्धि-मनःप्रवृत्तिदोषप्रेत्यभावफलदुःखापवर्गास्तु प्रमेयम्” इतिगौतमीये प्रमेयविभागसूत्रे सुखस्यानभिधानात् दुःखा-भिन्नमेव सुखमिति भ्रमनिरासार्थं सुखदुःखयोरेवप्रथमं भेदमाह । सुखदुःखयोर्मिथः परस्परमर्थान्तर-भावोभेदो वैजात्यमिति यावत् कुत इत्यत आह इष्टा-निष्टकारणविशेषात् इष्टम् इष्यमाणं स्रक्चन्दनवनितादिअनिष्टमनिष्यमाणमहिकण्टकादि,  तद्रूपं यत्कारणं तस्यविशेषाद्भेदात् कारणवैजात्याधीनं कार्य्यवैजात्यमावश्यकंयतः । भेदकान्तरमाह विरोधात् सहानवस्थानलक्षणात्नह्येकस्मिन्नात्मन्येकदा सुखदुःखयोरनुभवः । चकारा-दनयोः कार्य्यभेदं भेदकं समुच्चिनोति,  तथाहि अनुग्रहाभिष्वङ्कनयनप्रसादादि सुखस्य,  दैन्यसुखमालिन्यादिदुःखस्य कार्य्यमिति ततोऽप्यनयोर्भेदः । तदुक्तं प्रशस्ता-चार्यैः “अनुग्रहलक्षणं सुखं स्रगाद्यभिप्रेतविषयसा-न्निध्ये सति इष्टोत्पन्नधीन्द्रियार्थसन्निकर्षाद्धर्माद्यपेक्षा-दात्ममनसीः संयोगाद्यद्यदनुग्रहाभिष्वङ्गनयनादिप्रसा-दजनकमुत्पद्यते तत् सुखम्” इति,  तदिदमतीतेषु स्रक्-चन्दनादिषु स्मृतिजम्,  अनागतेषु सङ्कल्पजम्,  गौतमीयेसूत्रे सुखापरिगणनं वैराग्याय,  सुखमपि दुःखत्थेन भा-वयतो वैरास्यं स्यादेतदर्थमिति” उप० वृ० । “नन्वासातांसुखदुःखे परस्परं भिन्ने,  ज्ञानादभिन्ने स्यातां स्मृत्यनुभ-ववदित्यत आह उप० वृ “संशयनिर्णयान्तराभावश्च ज्ञाना-न्तरत्वे हेतुः” सू० “सुखदुःखयोर्ज्ञानान्तरत्वे ज्ञानभि-न्नत्वे संशयनिर्णयावान्तरत्वाभावो हेतुर्लिङ्गमित्यर्थः, तदयमर्यः मुखं दुःखं वा ज्ञानं भवत् संशयरूपं वास्यात् निर्णयरूपं वा,  नाद्यः कोटिद्वयानुल्लेखित्वात् मद्वितीयः एककोट्यनुल्लेखित्वात्,  तथा च यावद्विशेष-बाधात् सामान्यबाधः,  द्वावेवहि ज्ञानस्य विशेषौ सं-शयत्वं निर्णयत्वञ्च,  तदुभयञ्च,  सुखे दुःखे च बाधि-तमिति ज्ञानत्वमपि तत्र बाधितम् । चकारादनुभवबाधंसमुच्चिनोति सुखदुःखयोरहं सुखी दुःखीति मानसीऽ-नुभवो नत्वहं जाने सन्देह्मि निश्चिनोमोत्याकारोऽनुभवइति । भेदकान्तरमाह” उपवृ० “तयोर्निष्यत्तिः प्रत्यक्षलै-ङ्गिकाभ्याम्” सू० “तयोः संशयनिर्णययोर्निष्पत्तिरुत्-पत्तिः प्रत्यक्षाल्लिङ्गाच्च सुखं दुःखं वा न प्रत्यक्षसामग्री-जन्यं न वा लिङ्गजन्यम् चतुर्विधं हि सुख वेषयिकमानोरथिकम् आभिमानिकमाभ्यासिंकञ्च,  तत्र त्रता-णामिन्द्रियसन्निकर्षप्रभवत्वं नास्त्येव । प्रथममिन्द्रियार्थन-न्निकर्षजन्यत्वात् ज्ञानं स्यादिति चेन्न सामग्र्येकदेशस्यकार्यस्य साजात्यानापादकत्वात् अन्यथा दिक्कालसाघा-रण्येन सकलकार्यैकजात्यापत्तेः,  किञ्च इन्द्रियार्थसन्नि-कर्षादुत्पद्यमानं सुखं निर्विकल्पकं वा स्यात् सविकल्पकंवा,  नाद्यः अतीन्द्रियत्वप्रसङ्गात्,  न द्वितीयः विशेष्यवि-शेषणभावेन द्वयोरनाकलनरूपत्वात् । किञ्च सुखदुःखयो-रवश्यसंवेद्यत्वात् ज्ञानस्यावश्यसंवेद्यत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गात् ।लैङ्गिकमिति लिङ्गमेव वैषयिकवत् । वृत्तिकृतस्तु तयोर्ज्ञानसुखयोर्निष्पत्तिः प्रत्यक्षलैङ्गिकाभ्यां प्रत्यक्षलैङ्गिक-ज्ञानव्याख्यानाभ्यां व्याख्याता,  प्रत्यक्षं ज्ञानमिन्द्रिर्य-जम्,  लैङ्गिकन्तु लिङ्गजम्,  सुखादिकन्तु नैतादृशमितिव्याचक्रुः” उप० वृ० । “अभूदित्यपि” सू० “लैङ्गिकज्ञानाद्सुखादेः प्रकारभेदाधीनं भेदमाह इति शब्दः प्रकारे, अपिशब्दो भविष्यतीत्याकारान्तरसमुच्चये,  तथाच पर्वतेवह्निरभूद्भविष्यति वेति लैङ्गिके ज्ञानेऽतीतादिः प्रकारो-दृश्यते न चैवं प्रकारं सुखं दुःखं वा उत्पद्यमानमुपल-लब्धम्” उप० वृ० । “सति च कार्यदर्शनात्” सू० “चशब्दःभेदकान्तरं समुच्चिनोति । सति इन्द्रियार्थसन्निर्कर्षे सतिच व्याप्तिपक्षधर्म्भतादिप्रतिसन्धाने कार्य्यस्य सुखस्य दुः-खस्य वाऽदर्शनात् न प्रत्यक्षमात्रं सुखं दुःखं वा न लैङ्गि-कमात्रं वा,  तदयमर्थः ज्ञानसामान्यं तावत् सुखदुःखे नभवत इत्युक्तं ज्ञानविशेषः प्रत्यक्षज्ञानं वा भवेदनुमितिरूपंवा इन्द्रियार्थसन्निकर्षे स्रक्कन्दनादिप्रत्यक्षे सुखत्वानुभ-वाभावात्,  न द्वितीयः चन्दनाद्यनुमितौ वह्न्याद्यनुमितौवा सुखत्वदुःखत्वान्यतराननुभवात् । एवं प्रत्यक्षविशेषेऽनु-मितिविशेषे वा सुखदुःखयोरननुभवान्न तद्विशेषोऽपीति”उप० वृ० । “एकार्थसमवायिकारणान्तरेषु दृष्टत्वात्” सू० ।“भेदकान्तरमाह सुखदुःखयोरिति शेषः,  सुखं प्रतिएकार्थसमवेतानि असाधारणकारणानि,  धर्म्मः,  सुखेरागः,  सुखकारणेच्छा तदुपादानयत्नः,  स्रक्चन्दना-दिज्ञानम् । दुःखं प्रति तु अधर्म्मः,  अनिष्टकण्टकादि-ज्ञानम्,  एषु एकार्थसमवायिषु कारणेषु दृष्टत्वादित्यर्थः, ज्ञानन्तु निर्विकल्पकमेकार्थसमवेतमसाधारणकारणं नापे-क्षत एव,  सविकल्पकन्त्वपेक्षते विशेषणज्ञानं तन्न कारणा-न्यरं स्वविजातीयं कारणं न मवति,  मनःसंयोगस्तुसाधारणत्वादविवक्षितः । यद्यपि स्मृतिः संस्कारमसाधा-रणमपेक्षते तथापि तद्भेदः स्फुटसिद्ध एवेत्यनुभवमादायभेदचिन्तनात् । लैङ्गिके यद्यपि व्याप्तिस्मृतिपक्षधर्म्मता-दिज्ञानापेक्षा तथाप्यन्तरशब्देनैव तद्व्युदासः । तदयंप्रमाणप्रयोगः सुखदुःखे अनुभवभिन्ने स्वसमानाधिकर-णसजातीयासाधारणकारणजन्यत्वात् स्मृतिवदाद्यशब्द-वच्च” उप० वृ० ।सांख्यास्तु तस्य रजःकार्यत्वम् चित्तस्य विषयाणाञ्च धर्मत्वंतत्त्रैविध्यञ्चोररीचक्रुः । तथा हि “दुःखत्रयाभि-घातादित्यादि” सा० का० तत्त्वकौमुद्यामुक्तं यथा“दुःखानां त्रयं दुःखत्रयं तत् खलु त्रिविधम् आध्या-त्मिकमाधिभौतिकमाधिदैविकञ्च तत्राध्यात्मिकं द्विविधंशारीरं मानसञ्च । शारीरं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यनि-मित्तं,  मानसं कामक्रोधलोभमोहभयेर्ष्याविषादविषयवि-शेषादर्शननिबन्धनम् । सर्वं चैतदान्तरोपायसाध्यत्वादा-ध्यात्मिकं दुःखम् । बाह्योपायसाध्यञ्च दुःखं द्वेधा आ-धिभौतिकमाधिदैविकञ्च तत्राधिभौतिकं मानुपपशुप-क्षिसरीसृपस्थावरनिमित्तम् । आधिदैविकं यक्षराक्षसवि-नायकग्रहावेशनिबन्धनम् । तदेतत् प्रत्यात्मवेदनीयं दुःखंरजःपरिणामभेदो न शक्यते प्रत्याख्यातुम् । तदनेनदुःखत्रिकेणान्तःकरणवर्त्तिना चेतनाशक्तेः प्रतिकूलतया-भिसम्बन्धोऽभिघातः इति । एतावता प्रतिकूलवेदनी-यत्वं जिहासाहेतुरुक्तः । “यद्यपि न सन्निरुध्यते दुःखंतथापि तदभिभवः शक्यः कर्त्तुमित्युपरिष्टान्निवेदयिष्यते”“भोग्ये हि सुखदुःखे अनुकूलप्रतिकूलवेदनीये प्रत्या-त्ममनुभूयेते तेनानयोरनुकूलनीयेन प्रतिकूलनीयेन चकेनचिदप्यन्येन भवितव्यं नचानुकूलनीयाः प्रतिकूलनीयावा बुद्ध्यादयस्तेषां सुखदुःखाद्यात्मकत्वेन स्वात्मनि वृत्ति-विरोधात् । तस्माद्योऽसुखाद्यात्मा सोऽनुकूलनीयः प्रति-कूलनीयो वा स चात्मेति” सा० प्र० भा० ।सर्वेषां त्रिगुणात्मत्वात् विषयस्यापि सुखदुःखात्मकत्वंत० कौ० व्यवस्थापितं यथा“अत्र च सुखदुःखमोहाः परस्परविरोधिनः स्वस्वा-नुरूपाणि सुखदुःखमोहात्मकान्येव निमित्तानि कल्प-यन्ति । तेषाञ्च परस्परमभिमाव्याभिभावकभावान्नानात्वम् ।तद्यथा एकैव स्त्री रूपयौवनकुलशीलसम्पन्ना स्वामिनंसुखाकरोति तत्कस्य हेतोः? स्वामिनं प्रति तस्याः सुख-रूपसमुद्भवात् । सैव स्त्री सपत्नीर्दुःखाकरोति तत्कस्यहेतोः? ताः प्रति तस्या दुःस्वरूपसमुद्भवात् । एवंपुरुषान्तरं तामविन्दत् सैव भोहयति तत्कस्य हेतोः?तत् प्रति तस्या मोहरूपसमुद्भवात् । अनया च स्त्रियासर्वे भावा व्याख्याताः । तत्र यत्सुखहेतुस्तत्सुखात्मकंसत्वं,  यत् दुःखहेतुस्तद्दुःखात्मकं रजः यन्मोहहेतुस्त-न्मोहात्मकं तमः,  सुखप्रकाशलाघवानां त्वेकस्मिन् युगप-दुद्भूतावविरोधः सहदर्शनात् । तस्मात सखदुःखमोहैरिबविरोधिभिरेकैकगुणवृत्तिभिः सुखप्रकाशलाथवैर्न निमित्त-भेदा उन्नीयन्ते एवं दुःखोपष्टम्भकप्रवर्त्तकत्वैरेवं मोह-गुरुत्वावरणैरिति सिद्धं त्रैगुण्यमिति” ।दुःखादीनाञ्च सा० प्र० भा० विषयगतत्वं यद्वर्णितं तच्चआनन्दशब्दे ७२२ पृ० दृश्यम् “प्रीत्यप्रतीतिविषादा-द्यैर्गुणानामन्योन्यवैधर्म्यम्” सा० सू०“गुणानां सत्वादिद्रव्यत्रयाणामन्योऽन्यं सुखदुःख-विषादाद्यैः साधर्म्यं कार्येषु तद्दर्शनादित्यर्थः । मोहादिकंच घटादेरपि रूपादिवदेव धर्मोऽन्तःकरणोपादानत्वा-दन्यकार्याणामित्युक्तम् । अत्रादिशब्दग्राह्याः पञ्च-शिखाचार्यैरुक्ताः यथा “सत्वं नाम प्रसादलाघवाभिष्वङ्ग-प्रीतितितिक्षासन्तोषादिरूपानन्तभेदं समासतः सुखात्म-कम् । एवं रजोऽपि शोकादिनानाभेदं समासतोदुःखात्मकम्” सा० प्रवचनभाष्यम् ।दुःखस्य चित्तवृत्तिविशेषरूपत्वम् शङ्करभाष्ये उक्तेम् तच्चअज्ञानशब्दे ६४३ पृ० दर्शितम् ।कविकल्पलतायाञ्च लोकसिद्धानि कतिचित् दुःखकार-णानि दर्शितानि यथापारतन्त्र्यं १ आधिः २ व्याधिः ३ मानच्युतिः ४ शत्रुः ५कुभार्य्या ६ नैःस्वम् ७ कुग्रामवासः ८ कुस्वामिसेवनम् ९वहुकन्याः १० वृद्धत्वं ११ परगृहवासः १२ वर्षाप्रवासः १३भार्य्याद्वयम् १४ कुभृत्यः १५ दुर्हलकरणककृषिः १६वराहपुराणे दुःखतराणि कतिचिदुक्तानि यथा“दुःखमेव प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे! । उचिते-तोपचारेण दुःखं मोक्षविनाशनम् । अहङ्कारकृतो नित्यंनरा मोहेन चावृताः । ये मां नैव प्रपद्यन्ते ततो दुःख-तरन्नु किम् । सर्वाशी सर्वविक्रेता नमस्कारविव-र्जितः । ये च मां न प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् ।सर्वान्नानि तु सिद्धानि पाकभेदन्तु कारयेत् । अवैश्व-देवं योऽश्नाति ततो दुःखतरन्नुकिम् । प्राप्तकाले वैश्व-देवे दृष्टं ह्यतिथिमागतम् । अदत्त्वा तस्य यो भुङ्क्तेकतो दुःखतरन्नु किम् । असन्तुष्टस्तु वैषम्ये परदाराभिमर्दकः । परोपतापी मन्दात्मा ततो दुःखतरन्नु किम् ।अकृत्वायुर्बलं कर्म्म गृहे संवसते नरः । मृत्युकालवशंप्राप्तस्ततो दुःखतरन्नुकिम् । हस्त्यश्वरथयानानि ग-च्छमानानि पश्यति । न वै तस्याग्रतः पृष्ठे ततो दुःख-तरन्नु किम् । अश्नन्ति पिशितं केचित् घृतशालिसम-न्वितम् । शुष्कान्नं केचिदश्नन्ति ततो दूःखतरन्नु किम ।वरवस्त्रावृतां शय्यां समासेवन्ति भूषिताः । केचित्तृणेषु शेरन्ते ततो दुःखतरन्नुकिम् । विद्वान् कृतीगुणज्ञश्च सर्वशास्त्रविशारदः । केचिन्मूकाश्च दृश्यन्तेततो दुःखत्तरन्नु किम् । विद्यमाने धने केचित् कृपणाभोगवर्जिताः । दरिद्रो जायते दाता ततो दुःखत-रन्नु किम् । पुरुषस्य तु द्वे भार्ये तयोरेकां प्रशंस-येत् । एकापि दुर्भगा तत्र ततो दुःखतरन्नु किम् ।लब्ध्वा तु मानर्सी संज्ञां पञ्चभूतसमन्विताम् । मामेवन प्रपद्यन्ते ततो दुःखतरन्नु किम् । लब्ध्वा ब्राह्मण-भावन्तु त्रयो वर्णाः सुमध्यमे! । पापकर्म्मरता ह्यासं-स्ततो दुःखतरन्नु किम् । एतत्ते कथितं भद्रे! दुःखकर्मविनिश्चितम् । सर्वभूतहितार्थाय यत्त्वया परिपृ-च्छ्यते” । “अवाच्यवादांश्च बहूत् वदिष्यन्ति तवा-हिताः । निन्दन्तस्तव सामर्थ्यं ततो दुःखतरन्नु किम्”गीता । “मा जीवन् यः परावज्ञादुःखदग्धोऽपि जीवति”माघः । “सुखं हि दुःखान्यनुभूय शोभते” मृच्छ० । दुःख-मनुभवति दुःख + क्यङ् दुःखायते दुखमनुभवतीत्यर्थः ।“दुःखायते जनः सर्वः सएवैकः सुखायते” भट्टिः ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@“दुःख तत्क्रियायाम्”@} 2 अदन्तः। 
 अत्र तत्क्रिया = दुःखनम्
   दुःखानुकूलव्यापार इत्यर्थः। 
 ‘तत्क्रिया तदनु- भवः।’ इति धा। 
 का। 
 व्याख्याने 3। 
 ‘प्रातिपदिकाद् धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्च’ 4 इत्यस्य विवरण- रूपोऽयं धातुः। 
 दुःखशब्दात् ‘तत् करोति,  तदाचष्टे,  तेनाक्रामति’ 5 इत्येतेष्वर्थेषु णिज्भवति। 
 ‘सनाद्यन्ता धातवः’ 6 इति धातुसंज्ञा। 
 अतो लोपे,  उपधावृद्धिनिषेधे च रूपाणि भवन्ति। 
 तद्यथा-- दुःखकः-खिका,  दुदुःखयिषकः-षिका,  दुःखयिता-त्री,  दुदुःखयिषिता-त्री
   दुःखयन्-न्ती,  दुदुःखयिषन्-न्ती,  दुःखयिष्यन्-न्ती-ती,  दुदुःखयिषिष्यन्- न्ती-ती,  दुःखयमानः,  दुदुःखयिषमाणः,  दुःखयिष्यमाणः,  दुदुःखयि- षिष्यमाणः,  दुःक्-दुःखौ-दुःखः,  दुःखितम्,  दुदुःखयिषितः-तवान्,  दुःखः,  दुदुःखयिषुः,  दुःखयितव्यम्,  दुदुःखयिषितव्यम्,  दुःखनीयम्,  दुदुः- खयिषणीयम्,  दुःख्यम्,  दुदुःखयिष्यम्
   ईषद्दुःखः-दुर्दुःखः-सुदुःखः
   दुःख्यमानः,  दुदुःखयिष्यमाणः,  दुःखः,  दुदुःखयिषः,  दुःखयितुम्,  दुदुः- खयिषितुम्,  दुःखना,  दुदुःखयिषा
   7 दुःखनम्,  दुदुःखयिषणम्,  दुःखयित्वा,  दुदुःखयिषित्वा,  प्रदुःख्य,  प्रदुदुःखयिष्य,  दुःखम् २,  दुःखयित्वा २,  दुदुःखयिषम् २,  दुदुःखयिषित्वा २। इति। 
 अस्यैव दुःखरूपस्य प्रातिपदिकस्य कण्ड्वादिषु पाठात्,  ‘कण्ड्वादिभ्यो यक्’ 8 इति यक्प्रत्यये,  यगन्तस्यापि ‘सनाद्यन्ताः’ 9 इति धातुसंज्ञायां दुःख्यन्-न्ती इत्यादीनि रूपाणि भवन्ति। 
 ‘द्विधा हि कण्ड्वादयः,  धातवः प्रातिपदिकानिचेति, ’ 10 इत्युक्तत्वात्,  कण्ड्वादयोऽस्माभिर्न विशिष्य विलिखिता इति ज्ञेयम्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (८४९)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१९३०। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (३-६२)
 04 =>
  (ग। सू। चुरादौ)
 05 =>
  (ग। सूत्राणि चुरादौ)
 06 =>
  (३-१-३२)
 07 =>
  [[आ। ‘देवौधे हृतदुःखने रसयति व्याकर्षदेनं क्षितौ।।’ धा। का। ३-६२।]]
 08 =>
  (३-१-२७)
 09 =>
  (३-१-३२)
 10 =>
  (भाष्यम् १-१-५८)

Capeller

German

 दुःख॑ unangenehm (zu Infin. ). n.
  Ungemach, 
Beschwerde,  Plage,  Leid,  Gram
 auch
adv. mit Not. traurig,  schwer,  kaum
दुःख (°—),  दुःखेन,  दुःखात् adv. dass.

Burnouf

French

 दुःख दुःख n.
  (दुस्
 ख fortune) malheur,  peine
douleur.
		 Le monde,  cf.  दुःखालय।
दुःखतर (comp. de दुःख) plus malheureux
 plus pénible.
दुःखद a. (दा) qui cause de la douleur.
दुःखदोह्या f.
  (दुह्) vache difficile à traire.
दुःखम् (ac. de दुःख) péniblement.
दुःखयोनि a. qui a pour origine ou pour essence la douleur.
दुःखान्त m.
  n.
  (अन्त) la fin de la souffrance.
दुःखार्त्त a. (अर्द्) accablé de douleur,  de chagrin,  de
malheurs.
दुःखालय m.
  (आलय) le monde [séjour des douleurs].
दुःखाये (dénom. ) éprouver de la douleur.

Stchoupak

French

 दुःख-
 a. pénible,  désagréable,  douloureux 
 difficile,  malaisé 
nt. douleur,  peine,  chagrin,  détresse,  souci 
 mal,  malheur,  désagrément, 
ennui,  malaise,  difficulté,  embarras 
 -आत् -एन difficilement, 
péniblement,  à grand'peine 
 -अम् id. 
 impers. il est difficile de
(inf. ) 
 -तर- compar. plus difficile,  etc. 
 nt. peine ou difficulté plus
grande que (abl.) 
 -अम् आस्- être triste 
 mal à son aise 
 -अं कृ-
causer de la peine,  affliger,  attrister 
 -ता- f.
  peine,  malaise,  tristesse.
°कर- -ई- °कारिन्- a. qui cause de la peine à (gén. ),  pénible.
°गत- nt. malheur,  calamité.
°ग्रह- a. difficile à saisir,  à comprendre.
°चारिन्- a. qui se livre à la douleur,  affligé.
°च्छेद्य- a. v. difficile à trancher. à surmonter,  à détruire, 
à conquérir.
°जीविन्- a. qui vit dans la peine,  dans la détresse.
°दुःखिन्- a. qui ne cesse d'éprouver des chagrins,  des malheurs.
°दुःखेन adv. à grand'peine.
°निवह- m.
  grand nombre de douleurs,  de maux 
 a. pénible,  douloureux.
°परीताङ्ग- a. aux membres endoloris 
°परीतात्मन्- à l'âme pleine d'angoisse,  de douleur.
°प्राय- a. plein ou comblé de douleurs.
°भागिन्- °भाज्- a. dont le sort est malheureux,  toujours
malheureux.
°भेषज- (qui guérit les douleurs) m.
  ép. de Kṛṣṇa.
°मरण- a. qui succombe à une mort cruelle.
°मोह- m.
  désolation,  désespoir.
°यन्त्र- nt. instrument de torture,  torture.
°योग- m.
  fait d'infliger une peine,  une souffrance 
 pénitence.
°योनि- m.
  ou f.
  source de souffrance.
°लब्धिका- f.
  n.
  d'une princesse.
°वसति- f.
  °वास- m.
  séjour difficile,  séjour qui comporte des
souffrances 
 °वासं वस्- mener une vie difficile.
°विश्रम- m.
  apaisement de la douleur.
°व्याभाषित- a. v. prononcé avec difficulté.
°शील- a. qui a mauvais caractère,  irascible 
 accoutumé à la
douleur,  à la difficulté.
°शोक-परित्राण- nt. refuge contre la douleur et le chagrin 
 m.
  ép.
de Kṛṣṇa 
 °शोकसमन्वित- a. v. °शोकवन्त्- a. affligé de misère
et de chagrin ou d'une vive douleur.
°संस्पर्श- °स्पर्श- a. désagréable à toucher.
°संचार- a. (temps) qui passe désagréablement.
°स-ब्रह्म-चारिन्- m.
  -(ण्)ई- f.
  compagnon de malheur.
°हन्- ag. qui détruit la souffrance.
दुःखाकर- m.
  = °निवह-।
दुःखाकुल- a. plein de chagrin,  douloureusement ému.
दुःखाचार- a. difficile à manier,  d'un commerce difficile.
दुःखानर्ह- a. qui ne mérite pas d'être malheureux ou peiné.
दुःखान्त- m.
  terme de la souffrance.
दुःखाभिज्ञ- a. accoutumé à la souffrance,  à la douleur.
दुःखार्त- a. v. affligé,  peiné.
दुःखालय- m.
  séjour de souffrance.
दुःखासिका- f.
  malaise.
दुःखोत्तर- दुःखोदर्क- a. qui a pour conséquence la douleur,  le
chagrin. 
दुःखोपघात- m.
  douleur violente.
दुःखोपचर्य- a. = दुःखाचार-।
दुःखोपहत- a. v. frappé de douleur.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.