दीपान्वित (dIpAnvita)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
वाचस्पत्यम्
Sanskritदीपान्वित ६ त० । १ दीपयुक्ते गृहादौ श्मशानचत्व-रादिषु देयदीपयुक्तायां मुख्याश्विनस्व गौणकार्त्तिकस्य२ अमावास्यायाम् स्त्री तत्कर्त्तव्यादि यथाभविष्यपुराणे “येयं दीपान्विता राजन् । ख्याता पञ्च-दशी भुवि । तस्यां दद्यान्न चेद्दत्तं पितॄणां वै महा-लये । प्रदोषसमये लक्ष्मीं पूजयित्वा यथाक्रमम् ।दीपवृक्षास्तथा कार्य्या भक्त्या देवगृहेष्वपि । चतुष्पथेश्मशानेषु नदीपर्वतसानुषु । वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु हत्वरेषुगृहेषु च । वस्त्रैः पुष्पैः शोभितव्याः क्रयविक्रय-भूमयः । दीपमालापरिक्षिप्ते प्रदोषे तदनन्तरम ।ब्राह्मणान् भोजयित्वादौ विभज्य च बुभुक्षितान् ।अलङ्कृतेन भोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना । स्निग्धैर्मुग्धै-र्विदग्धैश्च बान्धवैर्भृतकैः सह” तिथित० ।निर्णयसिन्धौ तत्र विशेष उक्तो यथाकालादर्शे “प्रत्यूष अश्वयुग्दर्शे कृताभ्यङ्गादिमङ्गलः ।भक्त्या प्रपूजयेद्देवीमलक्ष्मीविनिवृत्तये” अस्य व्याख्यानेआदिशब्दात्पञ्चत्वगुदकस्नानादेरुपसंग्रहः तदुक्तं पद्मपु-राणे “स्वातिस्थिते रवाविन्दुर्यदि स्वातिगतो भवेत् । पञ्च-त्वगुदकस्नायी कृताभ्यङ्गविधिर्नरः । नीराजितो महाल-क्ष्मीमर्चयन् श्रियमश्नुते । अश्वयुग्दर्श इति दर्शशब्दःप्रत्यूषे स्वातियुक्ततिथिपरः तदुक्तं व्राह्मे “ऊर्जेशुक्लद्वितीयायां तिथिषु स्वातिऋक्षगे । मानवो मङ्गल-स्नायी नैव लक्ष्म्या वियुज्यते” । तत्रैव “इषेभूते च दर्शेच कार्त्तिकपथमे दिने । यदा स्वाती तदाभ्यङ्गम्नानंकुर्याद्दिनोदये” । कश्यपमंहितायां तु दीपाबलिदर्शं प्रकम्य“इन्दुक्षयेऽपि संक्रान्तौ रवौ पाते दिनक्षये । तत्राभ्यङ्गोन टोषाय पातः पापापनुत्तये” इति । स्वातियोगं विना-प्यभ्यङ्ग उक्तः । मात्स्ये “दीपैर्नाराजनादत्र सैषा दी-पाबली स्मृता” । अत्र विशेषो हेमाद्रौ भविष्ये “दिवातत्र न भोक्तव्यमुते वालातुराज्जनात् । प्रदोषसमयेलक्ष्मीं पूजयित्वा ततः क्रमात् । दीपवृक्षाश्च दातव्याःशक्त्या देवगृहेषु च” तत्रैवाभ्यङ्गमभिधाय “एवं प्रभा-तसमये त्वमावास्यां नराधिप! । कृत्वा तु पार्वणश्राद्धंदधिचोरघृतादिभिः । दीपान् दत्त्वा प्रदोषे तु लक्ष्मींपूज्य यथाविधि । स्वलङ्कृतेन भोक्तव्यं सितवस्त्रोपशो-भिना” । अयं प्रदोषव्यापी ग्राह्यः “तुलासंस्थे सह-स्रांशौ प्रदीषे भूतदर्शयोः । उल्काहस्ता नराः कुर्युःपितॄणां मार्गदर्शनम्” इति ज्योतिषोक्तेः “दिनद्वयेतस्य सत्त्वे परः “दण्डैकरजनीयोगे दर्शः स्यात्तु परे-ऽहनि । तदा विहाय पूर्वेद्युः परेऽह्नि सुखरात्रिका”इति तिथतत्त्वे ज्योतिर्वचनात् । दिवोदासीये तु प्रदोषस्यकर्मकालत्वात् “अर्द्धरात्रे भवत्येव लक्ष्मीराश्रयितुंगृहान् । अतः स्वलङ्कृता लिप्ता दीपैर्जाग्रज्जनोत्सवाः ।सुधाघवलिताः कार्याः पुष्पमालोपशोभिताः” इति ब्राह्मो-क्तेश्व । प्रदोषार्द्धरात्रव्यापिनी मुख्या, एकैकव्याप्तौ परैव ।प्रदोषस्य मुख्यत्वादर्धरात्रेऽनुष्ठेयाभावाच्च । यत्तु “अप-राह्णे प्रकर्त्तव्यं श्राद्धं पितृपरायणैः । प्रदोषसमयेराजन्! कर्त्तव्या दीपमालिका” इति क्रमः स सम्पूर्णति-थावेव प्राप्तेरनुवादो न विधिः । तत्तत्कर्मकालव्याप्तेर्बलसत्त्वात् सम्पूर्ण्णितिथौ प्राप्त्या खण्डतिथावप्राप्त्या विध्य-नुवादविरोधाच्चेत्युक्तम् । अत्रैव दर्शेऽपररात्रेऽलक्ष्मीनिःसारणमुक्तं मदनरत्ने भविष्ये “एवं गते निशीथेतु जने निद्रार्द्रलोचने । तावन्नगरनारीभिः शूर्पडि-ण्डिमवादनैः । निष्काश्यते प्रहृष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहा-ङ्गणात्” । दीपाबली (देओयार्ला) इति ख्याता तत्रार्थे
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.