| YouTube Channel

दीपः (dIpaH)

 
Apte
English
दीपः [dīpḥ], [दीप्-णिच् अच्]
A lamp, light
नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अन्तरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥
Pt.*
 1. 221. न हि दीपौ परस्परस्योपकुरुतः Ś. B.
so ज्ञानदीपः
&c.
Comp.
 -अङ्कुर
the flame or light of a lamp
दीपाङ्कुरच्छाया- चञ्चलमाकलय्य
Bh.*
 3.68. कुरण्टकविपाण्डुरं दधति धाम दीपाङ्कुराः Vb.
अन्विता the day of new moon (अमा).
=
 दीपाली q. v. -आराधनम् worshipping an idol by waving a light before it.
आलिः, ली, आवली, उत्सवः a row of lights, nocturnal illumination.
particularly, the festival called Diwali held on the night of new moon in आश्विन. -उच्छिष्टम् soot, lamp-black.
कलिका the flame of a lamp.
N.
 of a com. on Yajñavalkya. -किट्टम् lamp-black, soot. -कूपी, -खोरी the wick of a lamp. -द
a.
 one who gives a lamp
दीपद- श्चक्षुरुत्तमम्
Ms.*
 4.229. -दण्डः A lamp-post.
ध्वजः lamp-black.
lamp-stand. -पुष्पः the Champaka tree.-भाजनम् a lamp
वामनार्चिरिव दीपभाजनम् (अभूत्)
R.*
 19.51. -माला lighting, illumination
अद्यापि तां धवलवेश्मनि रत्नदीपमालामयूखपटलैर्दलितान्धकारे Ch.
P.*
 18. -वर्तिः the wick of a lamp.
वृक्षः a lampstand. कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षम् (आसनम्) Bu. Ch.5.44. तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव
Mb.
 * 12.22.9. A treelike column of building (Mar. दीपमाळ)
Rām.*
 2.6.18
also दीपपादय (a candle-stick).
a light.
a lantern.
the tree called devadāru q. v. -शत्रुः a moth.
शिखा the flame of a lamp. अनङ्गमङ्गलावासरत्नदीपशिखामिव
Ks.*
 18.77.
lamp-black. -शृङ्खला a row of lights, illumination.
Apte 1890
English
दीपः [दीप्-णिच् अच्] A lamplight
नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अंतरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥ Pt. 1. 221
न हि दीपौ परस्परस्योपकुरुतः Ś. B.
so ज्ञानदीप &c.
Comp.
अन्विता {1} the day of new moon (अमा). {2} = दीपाली q. v.
आराधनं worshipping an idol by waving a light before it.
आलिः,
ली,
आवली,
उत्सवः {1} a row of lights, nocturnal illumination. {2} particularly, the festival called Diwali held on the night of new moon in आश्विन.
कलिका the flame of a lamp.
किट्टं lamp-black, soot.
कूपी,
खोरी the wick of a lamp.
ध्वजः {1} lamp-black. {2} lamp-stand.
पुष्पः the Campaka tree.
भाजनं a lamp
R. 19. 51.
माला lighting, illumination.
वृक्षः {1} a lampstand. {2} a light. {3} a lantern. {4} the tree called devadāru q. v.
शत्रुः a moth.
शिखा {1} the flame of a lamp. {2} lamp-black.
शृंखला a row of lights, illumination.
Hindi
Hindi
दीपक
Apte Hindi
Hindi
दीपः
पुं*
 - दीप् + णिच् + अच्
"लैम्प, दीवा, प्रकाश"
दीपः
पुं*
 - दीप्+णिच्+अच्
"लैम्प, दीपक"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दीपः
noun
प्रकाशोत्सर्गिकः वस्तुविशेषः।
"दीपस्य निर्वापनेन प्रकोष्ठे अन्धःकारः जातः।"
Synonyms:
 दीपः, प्रकाशः, दीपिका
noun
विद्युत्प्रवाहेन प्रकाशितम् उपकरणम्।
"कृपया अनुपस्थितौ दीपस्य वियुतनं कृत्वा कक्षात् निर्गच्छतु।"
Synonyms:
 दीपः, प्रदीपः, दीपकः, दीपिका, वर्ती, वर्तिः, शिखावान्, शिखी, कज्जलध्वजः, दशाकर्षः, दशेन्धनम्, दोषास्यः, स्नेहाशः, स्नेहप्रियः
noun
मृद्धात्वादिभिः विनिर्मितं भाजनं यस्मिन् तैलदिषु वर्तिः निधाय प्रकाशार्थे प्रज्ज्वल्यते।
"सन्ध्यासमये ग्रामे दीपाः प्रज्वलन्ति।"
Tamil
Tamil
தீ3ப: : விளக்கு, பிரகாசம்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: दीपः
Root: दीप
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ lamp
⇒ light
⇒ lantern
Shloka(s):
2|6|138|2 ► गेन्दुकः कन्दुको दीपः प्रदीपः पीठमासनम्॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|138|2 ⇢ दीपः (दीप) (पुं)
➠ 2|6|138|2 ⇢ प्रदीपः (प्रदीप) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ उपकरणम्
अन्यसंबन्धाः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ गार्हिकोपकरणम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दीपः,
पुं,
 (दीप्यते दीपयति वा स्वं परञ्चेति ।दीप् दीपि वा + “इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ।” ३ ।१ । १३५ । इति कः ।) वर्त्तिस्थज्वलदग्निशिखा ।तत्पर्य्यायः । प्रदीपः २ स्नेहाशः ३ दीपकः४ कज्जलध्वजः ५ शिखातरुः ६ गृहमणिः ७ज्योत्स्नावृक्षः ८ दशेन्धनः ९ दोषातिलकः १०दोषास्यः ११ नयनोत्सवः १२ । इति शब्द-रत्नावली ॥
(यथा, मनौ । ४ । २२९ ।“वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः ।तिलप्रदं प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥
”)तदर्थं स्नेहादिनियमो यथा, --“घृतं तैलञ्च दीपार्थे स्नेहान्यन्यानि वर्ज्जयेत् ।”इत्याद्ये वह्निपुराणे आह्गिकतपोनामाध्यायः ॥
अन्यच्च ।“पुरश्चरणकृत्यञ्च दीपं शृण्विह भैरव ! ।दीपेन लोकान् जयति दीपस्तेजोमयः स्मृतः ॥
चतुर्व्वर्गप्रदो दीपस्तस्माद्दीपैर्यजेत् श्रिये ॥
”इत्युपक्रम्य, --“घृतप्रदीपः प्रथमस्तिलतैलोद्भवस्ततः ।सार्षपः फलनिर्यासजातो वा राजिकोद्भवः ॥
दधिजश्चाणुजश्चैव प्रदीपाः सप्त कीर्त्तिताः ।पद्मसूत्रभवा दर्भगर्भसूत्रभवाथवा ॥
शणजा वादरी वापि फलकोषोद्भवाथवा ।वर्त्तिका दीपकृत्येषु सदा पञ्चविधाः स्मृताः ॥
* ॥
तैजसं दारवं लौहं मार्त्तिक्यं नारिकेलजम् ।तृणध्वजोद्भवं वापि दीपपात्रं प्रशस्यते ॥
* ॥
दीपवृक्षाश्च कर्त्तव्यास्तैजसाद्यैश्च भैरव ! ।वृक्षेषु दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदाचन ॥
सर्व्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्बयम् ।अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापं तथैव च ॥
तस्माद्यथा तु पृथिवी तापं नाप्नोति वै तथा ।दीपं दद्यान्महादेव्यै अन्येभ्योऽपि च भैरव ! ॥
कुर्व्वन्तं पृथिवीतापं यो दीपमुत्सृजेन्नरः ।स ताम्रतापं नरकमाप्नोत्येव शतं समाः ॥
सुवृत्तवर्त्तिसस्नेहपात्रेऽभग्ने सुदर्शने ।मृण्मये वृक्षकोटौ तु दीपं दद्यात् प्रयत्नतः ॥
लभ्यते यस्य तापस्तु दीपस्य चतुरङ्गुलात् ।न स दीप इति ख्यातो ह्योघवह्निस्तु स स्मृतः
नेत्राह्लादकरः स्वर्च्चिर्दूरतापविवर्ज्जितः ।सुशिखः शब्दरहितो निर्धूमो नातिह्रस्वकः ॥
दक्षिणावर्त्तवर्त्तिस्तु प्रदीपः श्रीविवृद्धये ।दीपवृक्षस्थिते पात्रे शुद्धस्नहप्रपूरिते ॥
दक्षिणावर्त्तवर्त्त्या तु चारुदीप्तः प्रदीपकः ।उत्तमः प्रोच्यते पुत्त्र ! सर्व्वतुष्टिप्रदायकः ॥
वृक्षेण वर्ज्जितो दीपो मध्यमः परिकीर्त्तितः ।विहीनः पात्रतैलाभ्यामधमः परिकीर्त्तितः ॥
शाणं वा वादरं वास्त्रं जीर्णं मलिनमेव वा ।उपयुक्तन्तु नो दद्यात् वर्त्तिकार्थन्तु साधकः ॥
उपादद्यान्मूलमेव सततं श्रीविवृद्धये ॥
* ॥
कोषजं रोमजं वस्त्रं वर्त्तिकार्थं न चाददेत् ।न मिश्रीकृत्य दद्यात्तु दीपं स्नेहान् घृतादिकान् ॥
कृत्वा मिश्रीकृतं स्नेहं तामिस्रं नरकं व्रजेत् ।वसामज्जास्थिनिर्यासैः स्नेहैः प्राण्यङ्गसम्भवैः ॥
प्रदीपं नैव कुर्य्यात्तु कृत्वा पङ्के विषीदति ।अस्थिपात्रेऽथवा गव्ये दुगन्धाद्युपवासिनि ॥
नैव दीपः प्रदातव्यो विबुधः श्रीविवृद्धये ।नैव निर्व्वापयेद्दीपं कदाचिदपि यत्नतः ॥
सततं लक्षणोपेतं देवार्थमुपकल्पितम् ।न हरेज्ज्ञानतो दीपं तथा लोभादिना नरः ॥
दीपहर्त्ता भवेदन्धः काणो निर्व्वापको भवेत् ।उद्दीप्तदीपप्रतिमः काष्ठकाण्डसमुद्भवः ॥
विल्वेध्मोद्भवमेवाथ दीपालाभे निवेदयेत् ।उल्मूकं नैव दीपार्थे कदाचिदति चोत्सृजेत् ॥
प्रसन्नार्थन्तु तं दद्यादुपचाराद्बहिःकृतम् ।एवं वां कथितो दीपो धूपञ्च शृणुतं सुतौ ॥
”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
श्राद्धे वस्त्रवर्त्तियुक्तदीपनिषेधो यथा, --“दीपं वर्जेत् वस्त्रवर्त्त्या प्रत्यक्षं तैलमेव च ।”इति योगिनीतन्त्रे प्रथमतमे २ भागे ५ पटलः ॥
कार्त्तिकमासे दीपदानस्य माहाल्म्यं यथा, --“शृणु दीपस्य माहाल्म्यं कार्त्तिके च हरि-प्रिय ! ।यस्य श्रवणमात्रेण दीपदाने मतिर्भवेत् ॥
सूर्य्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्म्मदायां शशिग्रहे ।तुलादानस्य यत् पुण्यं तदूर्ज्जे दीपदानतः ॥
घृतेन दीपकं यस्तु तिलतैलेन वा पुनः ।ज्वालयेन्मुनिशार्द्दूल ! अश्वमेधेन तस्य किम् ॥
तेनेष्टं क्रतुभिः सर्व्वं कृतं तीर्थावगाहनम् ।दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः ॥
तावद्गर्ज्जन्ति पापानि देहेऽस्मिन् मुनि-सत्तम ! ।यावत् कार्त्तिकमासेन दीपदानं कृतं भवेत् ॥
तावद्गर्ज्जन्ति पुण्यानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले ।यावत्तु ज्वलते दीपः कार्त्तिके केशवाग्रतः ॥
श्रूयतेऽत्रापि पितृभिर्गाथा गीता महामुने ! ।भविष्यन्ति कुलेऽस्माकं कदाचित्ते सुता भुवि ॥
कार्त्तिके दीपदानैर्ये तोषयिष्यन्ति केशवम् ।अपि नस्ते भविष्यन्ति कुले सुचरिता गुणैः ।दीपदानं कार्त्तिके ये दास्यन्ति हरितुष्टिदम् ॥
गयायां पिण्डदानेन कृतं न प्रीणनं सुतैः ।यैश्चापि कार्त्तिके दत्तो दीपस्तुष्टिकरो हरेः ॥
दीपं दास्यन्ति ये पुत्त्रास्तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः ।कार्त्तिके तैर्मुनिश्रेष्ठ ! नरकादुद्धृता वयम् ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं शुद्धिहीनं जनार्द्दन ! ।व्रतं संपूर्णतां यातु कार्त्तिके दीपदानतः ॥
अनेनैव हि मन्त्रेण दीपं संकल्पयेन्मुने ! ।मधुसूदनतुष्ट्यर्थं कार्त्तिके मुनिपुङ्गवः ॥
”इति पाद्मे उत्तरखण्डः ॥
अपि च ।“दास्यते देवदेवाय दीपपुष्पानुलेपनम् ।अपि नः स कुले भूयादेकादश्यां तिथौ नरः ॥
करिष्यत्युपवासन्तु सर्व्वपातकहानिदम् ।इत्थं पितॄणां वचनं श्रुत्वा नृपतिसत्तमः ॥
ददौ च दीपान् विधिवत् विष्णोरायतने बलिः ।सुगन्धतैलसंपूर्णान् दीपान् सघृततौलकान् ॥
सर्षपस्य सुतैलेन मधुकातसिसम्भवैः ।दीपप्रदानान्नरकानन्धतामिस्रसंज्ञकान् ।तीर्त्वा सभार्य्यया ब्रह्मन् । विष्णुलोकमगात्ततः ॥
”इति वामनपुराणम् ॥
दीपं स्पृष्ट्वा वैधकर्म्मकरणे दोषो यथा, --“दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि ! मम कर्म्माणि कारयेत् ।तस्यापराधाद्वै भूमे ! पापं प्राप्नोति मानवः ।तच्छृणुष्व महाभागे ! कथ्यमानं मयानघे ! ॥
जायते षष्टिवर्षाणि कुष्ठी गात्रपरिप्लुतः ।चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेव न संशयः ॥
एवं भूत्वा तु तत् कर्म्म मम क्षेत्रे मृतो यदि ।मद्भक्तश्चैव जायेत श्रुद्धे भागवते गृहे ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि ।तरन्ति मनुजा येन कष्टं चाण्डालयोनिषु ॥
यस्य कस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे च द्बादशी ।चतुर्थभक्तमाहारमाकाशशयने स्वपेत् ॥
दीपं दत्त्वापराधाद्बै तरन्ति मनुजा भुवि ।शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्म्म पथे स्थितः ॥
एतत्ते कथितं देवि ! स्पर्शनात् दीपकस्य तु ।संसारशोधनञ्चैव यत् कृत्वा लभते शुभम् ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
* ॥
पुरुषस्य दीपनिर्व्वापणे दोषो यथा, --“दीपनिर्व्वापणात् पुंसः कुष्माण्डच्छेदनात् स्त्रियः ।अचिरेणैव कालेन वंशनाशो भवेद्ध्रुवम् ॥
* ॥
देवार्थकल्पितदीपस्य निर्व्वापणे दोषो यथा, --नैव निर्व्वापयेद्दीपं देवार्थमुकल्पितम् ।दीपहर्त्ता भवेदन्धः काणो निर्व्वापको भवेत् ॥
”इत्येकादशीतत्त्वे कालिकापुराणम् ॥
कार्त्तिककृष्णचतुर्द्दश्यां मरकनिवृत्तये दीपदानंयथा, --“नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः ।”इति तिथितत्त्वधृतलिङ्गपुराणम् ॥
* ॥
पृथिव्यां दीपो न संस्थाप्यः । यथा, --“सर्व्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्बयम् ।अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापस्तथैव च ॥
”इत्येकादशीतत्त्वधृतकालिकापुराणम् ॥
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दीपी दीप्तौ”@} 2 दीपकः-पिका, दीपकः-पिका, दिदीपिषकः-षिका, देदीपकः-पिका
दीपिता-त्री, दीपयिता-त्री, दिदीपिषिता-त्री, देदीपिता-त्री
-- दीपयन्-न्ती, दीपयिष्यन्-न्ती-ती
-- दीपमानः, दीपयमानः, दिदीपिषमाणः, देदीप्यमानः
दीपिष्यमाणः, दीपयिष्यमाणः, दिदीपिषिष्यमाणः देदीपिष्यमाणः
प्रदीप्-प्रदीपौ-प्रदीपः
-- -- 3 4 दीप्तम्, दीप्तः-तवान्, दीपितः, दिदीपिषितः, देदीपितः-तवान्
5 दीपः, 6 दीपिता, 7 8 दीपनीयम्, 9 दीप्रः 10, सन्दीपी, 11 सन्दीपनः, प्रदीपः, दिदीपिषुः, देदीपः
दीपितव्यम्, दीपयितव्यम्, दिदीपिषितव्यम्, देदीपितव्यम्
12 प्रणिदीपनीयम्-प्रनिदीपनीयम्, दीपनीयम्, दिदीपिषणीयम्, देदीपनीयम्
दीप्यम्, दीप्यम्, दिदीपिष्यम्, देदीप्यम्
ईषद्दीपः-दुर्दीपः-सुदीपः
-- -- दीप्यमानः, दीप्यमानः, दिदीपिष्यमाणः, देदीप्यमानः, दीपः, दीपः, दिदीपिषः, देदीपः
दीपितुम्, दीपयितुम्, दिदीपिषितुम्, देदीपितुम्
13 दीप्तिः, दीपना, दिदीपिषा, देदीपा
दीपनम्, दीपनम्, दिदीपिषणम्, देदीपनम्
दीपित्वा, दीपयित्वा, दिदीपिषित्वा, देदीपित्वा
सन्दीप्य, प्रदीप्य, प्रदिदीपिष्य, प्रदेदीप्य
दीपम् २, दीपित्वा २, दीपम् २, दीपयित्वा २, दिदीपिषम् २, दिदीपिषित्वा २, देदीपम् २
देदीपित्वा २। 14
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८४६)
02
=>
 (४-दिवादिः-११५०। अक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [पृष्ठम्०७५३+ २६]
04
=>
 [[१। ‘श्वीदितो निष्ठायाम्’ (७-२-१४) इतीण्णिषेधो निष्ठायाम्।]]
05
=>
 [[२। इगुपधलक्षणः कप्रत्ययः कर्तरि भवति।]]
06
=>
 [[३। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति प्राप्तस्य युचः, ‘सूददीपदीक्षश्च’ (३-२-१५३) इति निषेधात्, औत्सर्गिकः ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तृन्।]]
07
=>
 [[आ। ‘दीपितारं दिनारम्भे निरस्तध्वान्तसञ्चयम्।।’ भ। का। ७। १७।]]
08
=>
 [[४। दीपयतीति दीपनीयम् औषधम्। बाहुलकात् कर्तर्यनीयर् इति प्र। सर्वस्वे।]]
09
=>
 [[५। तच्छील-तद्धर्मं-तत्साधुकारिष्वर्थेषु ‘नमिकम्पिस्म्यजसकमहिंसदीपो रः’ (३-२-१६७) इति रप्रत्यये रूपम्। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधः।]]
10
=>
 [[B। ‘ततो दशास्यः क्षुभिताहिकल्पं दीप्राङ्गुलीयोपलमूढरत्नम्।’ भ। का। १२। १३।]]
11
=>
 [[६। सम्यक् दीपयतीति सन्दीपनः। नन्द्यादित्वात् कर्तरि ल्युः। तस्यापत्यमित्यर्थे, ‘अत इञ्’ (४-१-९५) इतीञि सान्दीपनिः इति भवति।]]
12
=>
 [[७। ‘शेषे विभाषाऽकखादावषान्त उपदेशे’ (८-४-१८) इति नेर्णत्वविकल्पः।]]
13
=>
 [[८। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति प्राप्तम् अकारप्रत्ययं बाधित्वा, ‘क्तिन् आबादिभ्यः’ (वा। ३-३-९४) इति क्तिन्। आबादयः = आपॢधातुप्रकाराः दीर्घोपधाः, हलादयोऽजादयो वा धातवः, येषां प्रयोगे क्तिन् दृश्यते।]]
14
=>
 [पृष्ठम्०७५४+ २८]