| YouTube Channel

दीप (dIpa)

 
शब्दसागरः
English
दीप r. 4th cl. (ई ऋ) ऋदीपी (दीप्यते) To shine, to blaze, to be luminous
or light. दिवा० आ० अक० सेट् ।
दीप
m.
 (-पः) A lamp.
E.
 दीप् to shine, affix, क, अच् or घञ् ।
Capeller Eng
English
दीप
m.
 light, lamp.
Yates
English
दीप (पः) 1.
m.
 A lamp.
Spoken Sanskrit
English
दीप - dIpa -
m.
 - lamp
मृद्दीप - mRddIpa -
m.
 - lamp
नेयदीप - neyadIpa -
m.
 - lamp
अनलदीप - analadIpa -
m.
 - gaslamp
पटलदीप - paTaladIpa -
m.
 - tablelamp
विद्युद्दीप - vidyuddIpa -
m.
 - electriclamp
आपद्दीप - ApaddIpa -
m.
 - emergencylamp
यदि विद्युत् अस्ति तर्हि दीपः ज्वलति - yadividyutastitarhidIpaHjvalati -
sent.
 - Ifthereiselectricitythenthelampwillburn.
प्रदीपक - pradIpaka -
adj.
 - lamp
दीपमल्ली - dIpamallI -
f.
 - lamp
दीपिका - dIpikA -
f.
 - lamp
मल्लिका - mallikA -
f.
 - lamp
प्रदीप - pradIpa -
m.
 - lamp
दीपक - dIpaka -
m.
 - lamp
मल्लक - mallaka -
m.
 - lamp
विद्युद्दीप - vidyuddIpa -
m.
 - lamp
अंशुधारय - aMzudhAraya -
m.
 - lamp
अग्निसिख - agnisikha -
m.
 - lamp
कज्जलध्वज - kajjaladhvaja -
m.
 - lamp
केतु - ketu -
m.
 - lamp
दीप dIpa
m.
 lamp
दीप dIpa
m.
 lantern
दीप dIpa
m.
 light
मार्ग-दर्शक-दीप mArga-darzaka-dIpa
m.
 beacon
Wilson
English
दीप r. 4th cl. (ई ऋ) ऋदीपी (दीप्यते) To shine, to blaze, to
be luminous or light.
दीप
m.
 (-पः) A lamp.
E.
 दीप to shine, affix क or घञ्.
Apte
English
दीपः [dīpḥ], [दीप्-णिच् अच्]
A lamp, light
नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अन्तरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥
Pt.*
 1. 221. न हि दीपौ परस्परस्योपकुरुतः Ś. B.
so ज्ञानदीपः
&c.
Comp.
 -अङ्कुर
the flame or light of a lamp
दीपाङ्कुरच्छाया- चञ्चलमाकलय्य
Bh.*
 3.68. कुरण्टकविपाण्डुरं दधति धाम दीपाङ्कुराः Vb.
अन्विता the day of new moon (अमा).
=
 दीपाली q. v. -आराधनम् worshipping an idol by waving a light before it.
आलिः, ली, आवली, उत्सवः a row of lights, nocturnal illumination.
particularly, the festival called Diwali held on the night of new moon in आश्विन. -उच्छिष्टम् soot, lamp-black.
कलिका the flame of a lamp.
N.
 of a com. on Yajñavalkya. -किट्टम् lamp-black, soot. -कूपी, -खोरी the wick of a lamp. -द
a.
 one who gives a lamp
दीपद- श्चक्षुरुत्तमम्
Ms.*
 4.229. -दण्डः A lamp-post.
ध्वजः lamp-black.
lamp-stand. -पुष्पः the Champaka tree.-भाजनम् a lamp
वामनार्चिरिव दीपभाजनम् (अभूत्)
R.*
 19.51. -माला lighting, illumination
अद्यापि तां धवलवेश्मनि रत्नदीपमालामयूखपटलैर्दलितान्धकारे Ch.
P.*
 18. -वर्तिः the wick of a lamp.
वृक्षः a lampstand. कनकोज्ज्वलदीप्तदीपवृक्षम् (आसनम्) Bu. Ch.5.44. तथेह पञ्चेन्द्रियदीपवृक्षा ज्ञानप्रदीप्ताः परवन्त एव
Mb.
 * 12.22.9. A treelike column of building (Mar. दीपमाळ)
Rām.*
 2.6.18
also दीपपादय (a candle-stick).
a light.
a lantern.
the tree called devadāru q. v. -शत्रुः a moth.
शिखा the flame of a lamp. अनङ्गमङ्गलावासरत्नदीपशिखामिव
Ks.*
 18.77.
lamp-black. -शृङ्खला a row of lights, illumination.
Apte 1890
English
दीपः [दीप्-णिच् अच्] A lamplight
नृपदीपो धनस्नेहं प्रजाभ्यः संहरन्नपि । अंतरस्थैर्गुणैः शुभ्रैर्लक्ष्यते नैव केनचित् ॥ Pt. 1. 221
न हि दीपौ परस्परस्योपकुरुतः Ś. B.
so ज्ञानदीप &c.
Comp.
अन्विता {1} the day of new moon (अमा). {2} = दीपाली q. v.
आराधनं worshipping an idol by waving a light before it.
आलिः,
ली,
आवली,
उत्सवः {1} a row of lights, nocturnal illumination. {2} particularly, the festival called Diwali held on the night of new moon in आश्विन.
कलिका the flame of a lamp.
किट्टं lamp-black, soot.
कूपी,
खोरी the wick of a lamp.
ध्वजः {1} lamp-black. {2} lamp-stand.
पुष्पः the Campaka tree.
भाजनं a lamp
R. 19. 51.
माला lighting, illumination.
वृक्षः {1} a lampstand. {2} a light. {3} a lantern. {4} the tree called devadāru q. v.
शत्रुः a moth.
शिखा {1} the flame of a lamp. {2} lamp-black.
शृंखला a row of lights, illumination.
Monier Williams Cologne
English
दीप
m.
 a light, lamp, lantern,
ĀśvGṛ.
Mn.
MBh.
&c.
Monier Williams 1872
English
दीप, अस्, m. a light, lamp, lantern
[cf. जगद्-द्°।]
—दीप-किट्ट, अम्, n. ‘the sediment of a lamp, ’
lamp-black, soot.
—दीप-कूपी, f. ‘lamp-well, ’ the
wick of a lamp.
—दीप-खट्वा, f. a bedstead upon
which the sun shines, (perhaps for दीप्त-ख्°।)
—दीप-
खरी, f. the wick of a lamp.
—दीपङ्-कर, अस्,
m. ‘light-maker, ’ N. of a Buddha.
—दीपङ्कर-
ज्ञान, अस्, m. ‘having the knowledge of a Buddha, ’
N. of a man.
—दीप-दान, अम्, n. ‘giving light, ’
N. of a chapter of the Purāṇa-sarva-sva.
—दीप-
दान-विधि, इस्, m., N. of the 115th chapter of the
Bhaviṣyottara-Purāṇa or second part of the Bha-
viṣya-Purāṇa.
—दीप-ध्वज, अस्, अम्, m. n. ‘lamp-
sign, ’ lamp-black, the condensed smoke or soot of a
lamp.
—दीप-निर्वाण-गन्ध, अस्, m. the smell of
an extinguished lamp.
—दीप-पादप, अस्, m. ‘a
lamp-tree, ’ a candlestick, lamp-stand
[cf. दीप-
वृक्ष।]
—दीप-पुष्प, अस्, m. ‘lamp-flower, ’ N.
of the plant Michelia Champaka (= चम्पक)।
—दीप-भाजन, अम्, n. ‘vessel of light, ’ a lamp.
—दीप-माला, f. a row of lamps
an illumination
[cf. दीपाली and दीपावलि।]
—दीपमालिकोत्सव
(°क-उत्°), अस्, m. ‘the feast of illumination, ’ N. of
the 125th chapter of the Bhaviṣyottara-Purāṇa
[cf. दीपाली।]
—दीप-माहात्म्य, अम्, n. ‘the glory
of the Dīpa, ’ N. of a chapter of the Bhaviṣya-
Purāṇa.
—दीप-वत्, आन्, अती, अत्, ‘containing lights, ’
illuminating, making bright
(अती), f., N. of a river
in Kāmākhyā.
—दीप-वृक्ष, अस्, m. ‘lamp-tree, ’
the stand or stem of a lamp, a candlestick
a light
a lantern
Pinus Longifolia or Deodora (= देव-
दारु).
—दीप-शत्रु, उस्, m. ‘the enemy of a
lamp, ’ a moth.
—दीप-शिखा, f. the flame of a
lamp
lamp-black (especially as used for darkening
the eyelashes, &c.).
—दीप-शृङ्खला, f. a row or
string of lamps.
—दीपान्वित (°प-अन्°), आ, f., scil.
तिथि, ‘furnished with lamps, ’ N. of the Dīwālī
festival
(see the next.)
—दीपाराधन (°प-आर्°),
अम्, n. worshipping an idol by waving a light before
it.
—दीपाली (°प-आली), f. ‘a row of lamps, ’ the day
of new moon in the month Āśvina or Kārttika
(September-October), on which day there is a fes-
tival with nocturnal illuminations in honour of
Kārttikeya
(this festival or feast of lights is com-
monly called Dīwālī.)
—दीपावलि (°प-आव्°), इस्, f.
‘a row of lamps, ’ a nocturnal illumination, the
Dīwālī festival
(see the preceding.)
—दीपोत्सव
(°प-उत्°), अस्, m. the festival of lights
(see the
preceding.)
Macdonell
English
दीप dīp-a,
m.
 lamp, lantern: -ka,
a.
 inflaming
🞄illuminating
m.
 lamp.
Benfey
English
दीप दीप् + अ,
m.
 A lamp, Bhāg. 6,
19.
--
Comp.
निर्वाण-,
m.
 an extin-
guished lamp, Böhtl. Ind. Spr. 1610.
नृप-,
m.
 a king like a lamp, Pañc.
i. d. 251.
Hindi
Hindi
प्रकाश
Apte Hindi
Hindi
दीपः
पुं*
 - दीप् + णिच् + अच्
"लैम्प, दीवा, प्रकाश"
दीपः
पुं*
 - दीप्+णिच्+अच्
"लैम्प, दीपक"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दीप
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೀಪ /ದೀವಿಗೆ /ಎಣ್ಣೆ ಮತ್ತು ಬತ್ತಿಯ ಸಾಹಾಯ್ಯದಿಂದ ಬೆಳಕನ್ನು ಕೊಡುವ ಒಂದು ಜ್ವಾಲೆ
निष्पत्तिः - > दिपी (दीप्तौ) + णिच् - "अच्" (३-१-१३४)
व्युत्पत्तिः - > दीपयति
प्रयोगाः - > "सुकृतः परिशुद्ध आगमः कुरुते दीप इवार्थदर्शनम्" । "रतौ ह्रिया यत्र निशाम्य दीपान्" ।
उल्लेखाः - > किरा० २-३३, माघ० ३-४५
दीप
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೀಪನ
L R Vaidya
English
dIpa {% m. %} A light, a lamp, निशीथदीपाः सहसा हतत्विषः R.iii.15.
Bopp
Latin
दीप m. (r. दीप् s. अ) lucerna. IN. 1. 34. BH. 6. 19. (Gr.
λαμπάς.)
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Dīpa,
(1) n. of the king of Dīpāvatī: Divy 〔246.9 ff.〕
(2) n. of a serpent king: Mmk 〔18.24〕
(3) m.c. for Dīpaṃkara: buddha Dīpa-nāmā LV 〔393.12〕 (vs).
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
दीप m. N. pr. eines Fürsten, Divyāvad. 246, 9 ff.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
sgron ma
१) आलोक २) ° उल्क ३) उल्का ४) दीप ५) प्रदीप
sgron me
१) उल्का २) दीप ३) दीप्य ४) प्रदीप
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
अञ्जनं कज्जलं दीपः प्रदीपः कज्जलध्वजः ॥ ६८६ ॥
स्नेहप्रियो गृहमणिर्दशाकर्षो दशेन्धनः ।
-wordlist-
अञ्जन (क्ली), कज्जल (क्ली), दीप (पुंक्ली), प्रदीप (पुं), कज्जलध्वज (पुं), स्नेहप्रिय (पुं), गृहमणि (पुं), दशाकर्ष (पुं), दशेन्धन (पुं)
अमरकोशः
Sanskrit
Word: दीपः
Root: दीप
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ lamp
⇒ light
⇒ lantern
Shloka(s):
2|6|138|2 ► गेन्दुकः कन्दुको दीपः प्रदीपः पीठमासनम्॥ (मनुष्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|6|138|2 ⇢ दीपः (दीप) (पुं)
➠ 2|6|138|2 ⇢ प्रदीपः (प्रदीप) (पुं)
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ उपकरणम्
अन्यसंबन्धाः ➡ मनुष्यः
उपाधि ➡ गार्हिकोपकरणम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दीप, ई ङ य ऋ दीपने । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(दिवां-आत्मं-अकं-सेट् ।) दीपनमुज्ज्वली-भावः । ई, दीप्तः । ङ य, दीप्यते निशि चन्द्रमाः ।ऋ, अदीदिपत् अदिदीपत् । इति दुर्गादासः ॥
दीपः,
पुं,
 (दीप्यते दीपयति वा स्वं परञ्चेति ।दीप् दीपि वा + “इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः ।” ३ ।१ । १३५ । इति कः ।) वर्त्तिस्थज्वलदग्निशिखा ।तत्पर्य्यायः । प्रदीपः २ स्नेहाशः ३ दीपकः४ कज्जलध्वजः ५ शिखातरुः ६ गृहमणिः ७ज्योत्स्नावृक्षः ८ दशेन्धनः ९ दोषातिलकः १०दोषास्यः ११ नयनोत्सवः १२ । इति शब्द-रत्नावली ॥
(यथा, मनौ । ४ । २२९ ।“वारिदस्तृप्तिमाप्नोति सुखमक्षय्यमन्नदः ।तिलप्रदं प्रजामिष्टां दीपदश्चक्षुरुत्तमम् ॥
”)तदर्थं स्नेहादिनियमो यथा, --“घृतं तैलञ्च दीपार्थे स्नेहान्यन्यानि वर्ज्जयेत् ।”इत्याद्ये वह्निपुराणे आह्गिकतपोनामाध्यायः ॥
अन्यच्च ।“पुरश्चरणकृत्यञ्च दीपं शृण्विह भैरव ! ।दीपेन लोकान् जयति दीपस्तेजोमयः स्मृतः ॥
चतुर्व्वर्गप्रदो दीपस्तस्माद्दीपैर्यजेत् श्रिये ॥
”इत्युपक्रम्य, --“घृतप्रदीपः प्रथमस्तिलतैलोद्भवस्ततः ।सार्षपः फलनिर्यासजातो वा राजिकोद्भवः ॥
दधिजश्चाणुजश्चैव प्रदीपाः सप्त कीर्त्तिताः ।पद्मसूत्रभवा दर्भगर्भसूत्रभवाथवा ॥
शणजा वादरी वापि फलकोषोद्भवाथवा ।वर्त्तिका दीपकृत्येषु सदा पञ्चविधाः स्मृताः ॥
* ॥
तैजसं दारवं लौहं मार्त्तिक्यं नारिकेलजम् ।तृणध्वजोद्भवं वापि दीपपात्रं प्रशस्यते ॥
* ॥
दीपवृक्षाश्च कर्त्तव्यास्तैजसाद्यैश्च भैरव ! ।वृक्षेषु दीपो दातव्यो न तु भूमौ कदाचन ॥
सर्व्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्बयम् ।अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापं तथैव च ॥
तस्माद्यथा तु पृथिवी तापं नाप्नोति वै तथा ।दीपं दद्यान्महादेव्यै अन्येभ्योऽपि च भैरव ! ॥
कुर्व्वन्तं पृथिवीतापं यो दीपमुत्सृजेन्नरः ।स ताम्रतापं नरकमाप्नोत्येव शतं समाः ॥
सुवृत्तवर्त्तिसस्नेहपात्रेऽभग्ने सुदर्शने ।मृण्मये वृक्षकोटौ तु दीपं दद्यात् प्रयत्नतः ॥
लभ्यते यस्य तापस्तु दीपस्य चतुरङ्गुलात् ।न स दीप इति ख्यातो ह्योघवह्निस्तु स स्मृतः
नेत्राह्लादकरः स्वर्च्चिर्दूरतापविवर्ज्जितः ।सुशिखः शब्दरहितो निर्धूमो नातिह्रस्वकः ॥
दक्षिणावर्त्तवर्त्तिस्तु प्रदीपः श्रीविवृद्धये ।दीपवृक्षस्थिते पात्रे शुद्धस्नहप्रपूरिते ॥
दक्षिणावर्त्तवर्त्त्या तु चारुदीप्तः प्रदीपकः ।उत्तमः प्रोच्यते पुत्त्र ! सर्व्वतुष्टिप्रदायकः ॥
वृक्षेण वर्ज्जितो दीपो मध्यमः परिकीर्त्तितः ।विहीनः पात्रतैलाभ्यामधमः परिकीर्त्तितः ॥
शाणं वा वादरं वास्त्रं जीर्णं मलिनमेव वा ।उपयुक्तन्तु नो दद्यात् वर्त्तिकार्थन्तु साधकः ॥
उपादद्यान्मूलमेव सततं श्रीविवृद्धये ॥
* ॥
कोषजं रोमजं वस्त्रं वर्त्तिकार्थं न चाददेत् ।न मिश्रीकृत्य दद्यात्तु दीपं स्नेहान् घृतादिकान् ॥
कृत्वा मिश्रीकृतं स्नेहं तामिस्रं नरकं व्रजेत् ।वसामज्जास्थिनिर्यासैः स्नेहैः प्राण्यङ्गसम्भवैः ॥
प्रदीपं नैव कुर्य्यात्तु कृत्वा पङ्के विषीदति ।अस्थिपात्रेऽथवा गव्ये दुगन्धाद्युपवासिनि ॥
नैव दीपः प्रदातव्यो विबुधः श्रीविवृद्धये ।नैव निर्व्वापयेद्दीपं कदाचिदपि यत्नतः ॥
सततं लक्षणोपेतं देवार्थमुपकल्पितम् ।न हरेज्ज्ञानतो दीपं तथा लोभादिना नरः ॥
दीपहर्त्ता भवेदन्धः काणो निर्व्वापको भवेत् ।उद्दीप्तदीपप्रतिमः काष्ठकाण्डसमुद्भवः ॥
विल्वेध्मोद्भवमेवाथ दीपालाभे निवेदयेत् ।उल्मूकं नैव दीपार्थे कदाचिदति चोत्सृजेत् ॥
प्रसन्नार्थन्तु तं दद्यादुपचाराद्बहिःकृतम् ।एवं वां कथितो दीपो धूपञ्च शृणुतं सुतौ ॥
”इति कालिकापुराणे ६८ अध्यायः ॥
श्राद्धे वस्त्रवर्त्तियुक्तदीपनिषेधो यथा, --“दीपं वर्जेत् वस्त्रवर्त्त्या प्रत्यक्षं तैलमेव च ।”इति योगिनीतन्त्रे प्रथमतमे २ भागे ५ पटलः ॥
कार्त्तिकमासे दीपदानस्य माहाल्म्यं यथा, --“शृणु दीपस्य माहाल्म्यं कार्त्तिके च हरि-प्रिय ! ।यस्य श्रवणमात्रेण दीपदाने मतिर्भवेत् ॥
सूर्य्यग्रहे कुरुक्षेत्रे नर्म्मदायां शशिग्रहे ।तुलादानस्य यत् पुण्यं तदूर्ज्जे दीपदानतः ॥
घृतेन दीपकं यस्तु तिलतैलेन वा पुनः ।ज्वालयेन्मुनिशार्द्दूल ! अश्वमेधेन तस्य किम् ॥
तेनेष्टं क्रतुभिः सर्व्वं कृतं तीर्थावगाहनम् ।दीपदानं कृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः ॥
तावद्गर्ज्जन्ति पापानि देहेऽस्मिन् मुनि-सत्तम ! ।यावत् कार्त्तिकमासेन दीपदानं कृतं भवेत् ॥
तावद्गर्ज्जन्ति पुण्यानि स्वर्गे मर्त्ये रसातले ।यावत्तु ज्वलते दीपः कार्त्तिके केशवाग्रतः ॥
श्रूयतेऽत्रापि पितृभिर्गाथा गीता महामुने ! ।भविष्यन्ति कुलेऽस्माकं कदाचित्ते सुता भुवि ॥
कार्त्तिके दीपदानैर्ये तोषयिष्यन्ति केशवम् ।अपि नस्ते भविष्यन्ति कुले सुचरिता गुणैः ।दीपदानं कार्त्तिके ये दास्यन्ति हरितुष्टिदम् ॥
गयायां पिण्डदानेन कृतं न प्रीणनं सुतैः ।यैश्चापि कार्त्तिके दत्तो दीपस्तुष्टिकरो हरेः ॥
दीपं दास्यन्ति ये पुत्त्रास्तुष्ट्यर्थं चक्रपाणिनः ।कार्त्तिके तैर्मुनिश्रेष्ठ ! नरकादुद्धृता वयम् ॥
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं शुद्धिहीनं जनार्द्दन ! ।व्रतं संपूर्णतां यातु कार्त्तिके दीपदानतः ॥
अनेनैव हि मन्त्रेण दीपं संकल्पयेन्मुने ! ।मधुसूदनतुष्ट्यर्थं कार्त्तिके मुनिपुङ्गवः ॥
”इति पाद्मे उत्तरखण्डः ॥
अपि च ।“दास्यते देवदेवाय दीपपुष्पानुलेपनम् ।अपि नः स कुले भूयादेकादश्यां तिथौ नरः ॥
करिष्यत्युपवासन्तु सर्व्वपातकहानिदम् ।इत्थं पितॄणां वचनं श्रुत्वा नृपतिसत्तमः ॥
ददौ च दीपान् विधिवत् विष्णोरायतने बलिः ।सुगन्धतैलसंपूर्णान् दीपान् सघृततौलकान् ॥
सर्षपस्य सुतैलेन मधुकातसिसम्भवैः ।दीपप्रदानान्नरकानन्धतामिस्रसंज्ञकान् ।तीर्त्वा सभार्य्यया ब्रह्मन् । विष्णुलोकमगात्ततः ॥
”इति वामनपुराणम् ॥
दीपं स्पृष्ट्वा वैधकर्म्मकरणे दोषो यथा, --“दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि ! मम कर्म्माणि कारयेत् ।तस्यापराधाद्वै भूमे ! पापं प्राप्नोति मानवः ।तच्छृणुष्व महाभागे ! कथ्यमानं मयानघे ! ॥
जायते षष्टिवर्षाणि कुष्ठी गात्रपरिप्लुतः ।चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेव न संशयः ॥
एवं भूत्वा तु तत् कर्म्म मम क्षेत्रे मृतो यदि ।मद्भक्तश्चैव जायेत श्रुद्धे भागवते गृहे ॥
प्रायश्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि ।तरन्ति मनुजा येन कष्टं चाण्डालयोनिषु ॥
यस्य कस्यापि मासस्य शुक्लपक्षे च द्बादशी ।चतुर्थभक्तमाहारमाकाशशयने स्वपेत् ॥
दीपं दत्त्वापराधाद्बै तरन्ति मनुजा भुवि ।शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्म्म पथे स्थितः ॥
एतत्ते कथितं देवि ! स्पर्शनात् दीपकस्य तु ।संसारशोधनञ्चैव यत् कृत्वा लभते शुभम् ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
* ॥
पुरुषस्य दीपनिर्व्वापणे दोषो यथा, --“दीपनिर्व्वापणात् पुंसः कुष्माण्डच्छेदनात् स्त्रियः ।अचिरेणैव कालेन वंशनाशो भवेद्ध्रुवम् ॥
* ॥
देवार्थकल्पितदीपस्य निर्व्वापणे दोषो यथा, --नैव निर्व्वापयेद्दीपं देवार्थमुकल्पितम् ।दीपहर्त्ता भवेदन्धः काणो निर्व्वापको भवेत् ॥
”इत्येकादशीतत्त्वे कालिकापुराणम् ॥
कार्त्तिककृष्णचतुर्द्दश्यां मरकनिवृत्तये दीपदानंयथा, --“नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः ।”इति तिथितत्त्वधृतलिङ्गपुराणम् ॥
* ॥
पृथिव्यां दीपो न संस्थाप्यः । यथा, --“सर्व्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्बयम् ।अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापस्तथैव च ॥
”इत्येकादशीतत्त्वधृतकालिकापुराणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दीप दीप्तौ दि० आत्म० अक० सेट् । दीप्यते अदीपि--अदीपिष्ट ।दिदीपे दीप्तः । णिच् अदीदिपत्--त अदिदीपत् त ।दीप्तिः । दीपनं दीपकः दीप्रः । “दीप्यमानः स्वतेजसा”मनुः । “पुनर्दिदीपे मददुर्द्दिनश्रीः” रघुः “देवाहवेष्व-दीपिष्ट” “सधूमदीप्ताग्निरुचीनि रेजुः” भट्टिः “ततःशकुनयो दीप्ताः मृगाश्च क्रूरभाषिणः” हरिवं० १७१ अ० ।“हिंस्रेषु दीप्रास्त्रधरः कुमारः” भट्टिः “यावत् कर्माणिदीप्यन्ते तावत् संसारवासनाः” कुलार्ण० । उपसर्गपूर्वकस्यतत्तदुपसर्गद्योत्यार्थयुक्ते तदर्थे “आदिक्षदादीप्तकृशा-नुकल्पम्” भट्टिः “यस्य यद्रेतसः प्रथममुददीप्यत” ऐत० ब्रा३ । ३४ “क्रुध्यन्ति परिदीप्यन्ति भूमिजस्याधिष्ठिते” भा०शा० २०३६ श्लो० आर्षः पदव्यत्ययः । “ते शराः खस-मुत्थेन प्रदीप्ताश्चित्रभानुना” भा० उ० १८१ अ०
दीप
पु०
 दीपयति स्वं परञ्च दीप--णिच्--अच् । स्वपर-प्रकाशके तैलादिस्नेहयोगेन १ वर्तिकादाहकशिखान्वितेप्रदीपे कार्त्तिके तद्दानप्रशंसा पाद्मे उत्तरख०यथा “शृणु दीपस्य माहात्म्यं कार्तिके च हरिप्रिय! ।यस्य श्रवणमात्रेण दीपदाने मतिर्भवेत् । सूर्य्यग्रहेकुरुक्षेत्रे नर्मदायां शशिग्रहे । तुलादानस्य यत् पुण्यंतदूर्जे दीपदानतः । घृतेन दीपकं यस्तु तिलतैलेनवा पुनः । ज्वालयेन्मुनिशार्दूल! अश्वमेधेन तस्य किम् ।तेनेष्टं क्रतुभिः सर्वं कृतं तीर्थावगाहनम् । दीपदानंकृतं येन कार्त्तिके केशवाग्रतः । तावद्गर्जन्ति पापानिदेहेऽस्मिन्मुनिसत्तम! । यावत् कार्त्तिकमासे न दीपदानंकृतं भवेत् । तावद्गर्जन्ति पुण्यानि स्वर्गे मर्त्ये रसा-तले । यावत्तु ज्वलते दीपः कार्तिके केशवाग्रतः ।श्रूयतेऽत्रापि पितृभिर्गाथा गीता महामुने! । भवि-ष्यन्ति कुलेऽस्माकं कदाचित्ते सुता भुवि । कार्त्तिकेदीपदानैर्ये तोषयिष्यन्ति केशवम् । अपि नस्ते भवि-ष्यन्ति कुले सुचरिता गुणैः । दीपदानं कार्त्तिके येदीप्यन्ति हरितुष्टिदम् । गयायां पिण्डदानेन कृतंनः प्रीणनं मुतेः । यैश्चापि कार्त्तिके दत्तो दीपस्तुष्टिकरो हरेः । दीपं दास्यन्ति ये पुत्रास्तुष्ट्यर्थं चक्रपा-णिनः । कार्त्तिके तैर्मुनिश्रेष्ठ! नरकादुद्धृता वयम् ।मन्त्रहीनं क्रियाहीनं शुद्धिहीनं जनार्दन! । व्रतं सम्पूर्ण-तां यातु कार्त्तिके दीपदानतः । अनेनैव हि मन्त्रेणदीपं सङ्कल्पयेन्मुने! । मधुसूदनतुष्ट्यर्थं कार्तिके मुनिपुङ्गव!” । वामनपुराणे च “दास्यते देवदेवाय दीप-पुष्पानुलेपनम् । अपि नः स कुले भूयादेकादश्यांतिथौ नरः । करिष्यत्युपवासन्तु सर्वपातकहानिदम् ।इत्थं पितॄणां वचनं श्रुत्वा नृपतिसत्तमः । ददौ चदीपान् विधिवत् विष्णीरायतने वलिः । सुगन्धतैल-संपूर्णान् दीपान् सघृततैलकान् । सर्षपस्य सुतैलेनमधुकातसिसम्भवैः । दोपप्रदानान्नरकानन्धतामिस्रसंज्ञ-कान् । तीर्त्वा स भार्यया ब्रह्मन्! विष्णुलोकमगात्ततः”वराहपुराणे दीपं स्पृष्ट्वा वैधकर्मकरणे दोष उक्तो यथा“दीपं स्पृष्ट्वा तु यो देवि! मम कर्माणि कारयेत् ।तस्यापराधाद्वै भूमे! पापं प्राप्नोति मानवः । तच्छृणुष्वमहाभागे! कथ्यमानं मयानघे! । जायते षष्टिवर्षाणिकुष्ठी गात्रेपरिप्लुतः । चाण्डालस्य गृहे तत्र एवमेवन संशयः । एवं भुक्त्वा तु तत्कर्म मम क्षेत्रे मृतोयटि । मद्भक्तश्चैव जायेत शुद्धे भागवते गृहे । प्राय-श्चित्तं प्रवक्ष्यामि दीपस्य स्पर्शनाद्भुवि । तरन्ति मनुजायेन कष्टं चाण्डालयोनिषु । यस्य कस्यापि मासस्यशुक्लपक्षे च द्वादशी । चतुर्थभक्तमाहारमाकाशशयनेस्वपेत् । दीपं दत्त्वापराधाद्वै तरन्ति मनुजा भुवि ।शुचिर्भूत्वा यथान्यायं मम कर्मपथे स्थितः । एतत्तेकथितं देवि! स्पर्शनात् दीपकस्य तु । संसारशोधनञ्चैवयत् कृत्वा लभते शुभम्” । वर्त्तिस्थज्वलदग्निशिक्षा हिदीपः तदङ्गम्नेहादिनियमो यथा वह्निपुराणे “घृतं तैलञ्चदीपार्थे स्नेहान्यन्यानि वर्जयेत्” । दीपभेदास्तस्द्दशाभेदाश्चकालिका०
पु०
 ६८ अ० उक्ता यथा “पुरश्चरणकृत्याञ्च दीपंशृण्विह भैरव! । दीपेन लोकान् जयति दीपस्तेजो-मयः स्मृतः । चतुर्वर्गप्रदोदीपस्तस्माद्दीपैर्यजेत् श्रिये”इत्युपक्रम्य “घृतप्रदीपः प्रथमस्तिलतैलोद्भवस्ततः ।सार्षपः फलनिर्यासजातो वा राजिकोद्भवः । दधिज-श्चाणुजश्चैव प्रदीपाः सप्त कीर्त्तिताः । पद्मसूत्रभवा दर्भगर्भसूत्रभवाऽथ वा । शणजा वादरी वापि फलकोषो-द्भवाऽथ वा । वर्तिका दीपकृत्येषु सदा पञ्चभिदाः स्मृताः ।तैजसं दारवं लौहं मार्त्तिक्यं नारिकेलजम् । तृण-ध्वजोद्भवं वापि दीपपात्रं प्रशस्यते । दीपवृक्षाश्च कर्तव्यातैजसाद्यैश्च मैरव! । वृक्षेषु दीपोदातव्यो न तु भूमौकदाचन । सर्वंसहा वसुमती सहते न त्विदं द्वयम् ।अकार्य्यपादघातञ्च दीपतापं तथैव च । तस्माद् यथातु पृथिवी तापं नाप्नोति वै तथा । दीपं दद्यान्महादेव्यैअन्येभ्योऽपि च भैरव! । कुर्वन्तं पृथिवीतापं यो दीपसुत्सृजेन्नरः । स ताम्रतापं नरकमाप्नोत्येव शतं समाः ।सुवृत्तवर्त्तिसस्नेहपात्रेऽभग्ने सुदर्शने । मृण्मयेवृक्षकोटौ तु दीपं दद्यात् प्रयत्नतः । लभ्यते यस्यतापस्तु दीपस्य चतुरङ्गुलात् । न स दीप इति ख्यातीह्योघवह्निस्तु स स्मृतः । नेत्राह्लादकरः सार्चिर्दूरतापविवर्जितः । सुशिखः शब्दरहितो निर्धूमी नातिह्रस्वकः । दक्षिणावर्त्तवर्तिस्तु प्रदीपः श्रीविवृद्धये । दीप-वृक्षस्थिते पात्रे शुद्धस्नेहप्रपूरिते । दक्षिणावर्तवर्त्त्यातु चारुदीप्तः प्रदीपकः । उत्तमः प्रोच्यते पुत्र! सर्वतुष्टिप्रदायकः । वृक्षेण वर्जितो दीपो मध्यमः परिकी-र्त्तितः । विहीनः पात्रतैलाभ्यामधमः परिकीर्त्तितः ।शार्ण वा वादरं वास्त्रं जीर्णं मलिनमेव वा । उप-युक्तन्तु नो दद्यात् वर्तिकार्थन्तु साधकः । उपादद्यान्नूत्रमेव सततं श्रीविवृद्धये । कोषजं रोमजं वस्त्रंवर्तिकार्थं न चाददेत् । न मिश्रीकृत्य दद्यात्तु दीपंस्नेहान् घृतादिकान् । कृत्वा मिश्रीकृतं स्नेहं ता-मिस्रं नरकं व्रजेत् । वसामज्जास्थिनिर्यासैः स्नेहैःप्राण्यङ्गसम्भवैः । प्रदीपं नैव कुर्य्यात्तु कृत्वा पङ्केविषीदति । अस्थिपात्रेऽथ वा गव्ये दुर्गन्धाद्युपवासिनि ।नैव दीपः प्रदातव्यो विबुधैः श्रीविवृद्धये । नैव निर्वा-पयेद्दीपं कदाचिदपि यत्नतः । सततं लक्षणोपेतंदेवार्थमुपकल्पितम् । न हरेज्जनतो दीपं तथा लो-भादिना नरः । दीपहर्त्ता भवेदन्धः काणो निर्वापकोभवेत् । उद्दीप्तदीपप्रतिमः काष्ठकाण्डसमुद्भवः । विल्वे-ध्मोद्भवमेवाथ दीपालाभे निवेदयेत् । उल्मूकं नैवदीपार्थे कदाचिदपि चोत्सृजेत् । प्रसन्नार्थन्तु तं दद्या-दुपचाराद्बहिः कृतः । एवं वां कथितो दीपो धूपञ्चशृणुतं सुतौ!” । श्राद्धे वस्त्रवर्तियुक्तदीपनिषेधो यथा“दीपं वर्जत् वस्त्रवर्त्तिप्रत्यक्षं तैलमेव च” । योगिनी० त०२ य भागे ५ पटलः ।पुरुषस्य दीपनिर्वापणे दोषो यथा । “दीपनिर्वापणात्पुसः कुष्माण्डच्छेदनात् स्त्रियः । अचिरेणैव कालेनवंशनाशो भवेद्ध्रुवम्” ति० त० । देवदत्तदीपस्य तु निर्वा-पणम् विधानपारिजाते उक्तं यथा “स्वयं निर्वापितंदीपमाजिघ्रन्ति सुरारयः । तस्मान्निर्वापयेद्दीपं देवानांघ्राणतुष्टये” । कार्त्तिककृष्णचतुर्दश्यां नरकनिवृत्तयेदीपदानं यथा “नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः”तिथितत्त्वधृतलिङ्गपुराणम् ।“स्नाने धूमे तथा दीपे नैवेद्ये भूषणे तथा । घण्टानादंप्रकुर्वीत तथा नीराजनेऽपि च । विधानपारिजातोक्तःदीपदाने घण्टानादोविधेयः । शिवालये दीपोद्दीपनमा-हात्म्यं काशीख० १३ अध्याये दृश्या दिङ्मात्रमत्रोच्यते “सदीपवासनायोगात् बहून् दीपान् प्रदीप्य वै । अलकायाःपतिरभूद्रत्नदीपशिखाश्रयः” । दीपवर्तिश्च कर्पूरगर्भिणीकार्य्या “वर्त्त्या कर्पूर गर्भिण्या सर्पिषातिलजेन वा ।आरोप्य दर्शयेद्दीपानुच्चैः सौरभशालिनः” शारदाति० ।तन्त्रसारे “कर्पूरादियुता वर्त्तिः सा च कार्पास ।निर्मिता । सप्तावृत्ता सुसंकॢप्तो दीपः स्याच्चतुरङ्गुलः”कार्त्तवीर्य्यप्रियार्थदीपविशेषस्तु कार्त्तवीर्यदीपशब्दे १९८४पृ० उक्तः । दीपदानफलादिकम् भा० अनु०९८ अ० उक्तं यथा“दीपदाने प्रवक्ष्यामि फलयोगमनुत्तमम् । यथायेन यदा चैव प्रदेया यादृशाश्च ते । ज्योतिस्तेजः प्र-काशं वाऽप्यूर्द्धगञ्चापि वर्ण्यते । प्रदानं तेजसां तस्मा-त्तेजो वर्द्धयते नृणाम् । अन्धन्तमस्तमिस्रञ्च दक्षि-णायनमेव च । उत्तरायणमेतस्माज्ज्योतिर्दानं प्रश-स्यते । यस्मादूर्द्ध्वगमेतत्तु तमसश्चैब भैषजम् । तस्मा-दूर्द्ध्वगतेर्दाता भवेदत्रेति निश्चयः । देवास्तेजस्विनो य-स्मात् प्रभावन्तः प्रकाशकाः । तामसा राक्षसाश्चैवतस्माद्दीपः प्रदीयते । आलोकदानाच्चक्षुष्मान् प्रभायुक्तोभवेन्नरः । तान् दत्त्वा नोपहिंसेत न हरेन्नोपनाश-येत् । दीपहर्त्ता भवेदन्धस्तमोगतिरसुप्रभः । दीपप्रदःस्वर्गलोके दीपमालेव राजते । हविषा प्रथमः कल्पीद्वितीयश्चौषधीरसैः । वसामेदोऽस्थिनिर्य्यासैर्न कार्यःपुष्टिमिच्छता । गिरिप्रपाते गहने चैत्यस्थाने चतु-ष्पथे । दीपदाता भवेन्नित्यं य इच्छेद्भूतिमात्मनः ।कुलोद्योतो विशुद्धात्मा प्रकाशत्वञ्च गच्छति । ज्योतिषा-ञ्चैव सालीक्यं दीपदाता नरः सदा” दीपस्य शुभाशुभ-लक्षणम् वृ० सं० ८४ अ० उक्तं यथा“वामावर्त्तो मलिनकिरणः सस्फुलिङ्गोऽल्पमूर्त्तिः क्षिप्रंनाशं व्रजति विमलस्नेहवर्त्त्यन्वितोऽपि । दीपः पापंकथयति फलं शब्दवान् वेपनश्च व्याकीर्णार्चिर्विशलभम-रुद् यश्च नाशं प्रयाति । दीपः संहतमूर्त्रिरायततनुर्नि-र्वेपनो दीप्तिमान् निःशब्दोरुचिरः प्रदक्षिणगतिर्वैदूर्यहेमद्युतिः । लक्ष्मीं क्षिप्रमभिव्यनक्ति रुचिरं यश्चोद्यतंदीप्यते शेषं लक्षणमग्निलक्षणसमं योज्यं यथायुक्तितः”“प्रवर्तितो दीप इव प्रदीपात्” निशीथदीपाः सहसाहतत्विषः” रघुः । दीपयत्यर्थान् वा । २ प्रकाशकेयथा चित्रदीपादयः पञ्चदश्याम् ।
Capeller
German
दीप
m.
 Lampe, Leuchte.
Burnouf
French
दीप दीप
m.
 lampe.
दिपक a. (sfx. अक) qui allume, qui fait briller
qui
brûle, qui brille, qui éclaire
au fig. qui embellit
qui donne de
l'ardeur. -- S.
m.
 lampe.
Safran
célosie
cumin
livèche
ajoaën
bot.
Au fig. l'Amour
un des Rāgas ou modes musicaux
personnifiés.
दिपकिट्ट
n.
 noir de fumiée.
दिपकूपी
f.
 et दीपखोरी
f.
 mèche.
दिपध्वज
m.
n.
 fumée d'une lampe
noir de fumée.
दीपन a. (sfx. अन) qui enflamme
qui donne de
l'ardeur
qui embellit. -- S.
m.
 casse
célosie
achyranthes triandra
bot. -- S.
n.
 action d'allumer
inflammation, embrasement
illumination.
दीपनीय
m.
 livèche ajoaën, bot.
दीपपादप
m.
 pied de lampe
flambeau.
दीपपुष्प
m.
 michelia champaca, bot.
दीपयामि (c. de दीप्)
pqp. अदीदिपम् et
अदिदीपम्। Allumer, mettre le feu, incendier: पुरम् une ville.
Enflammer d'ardeur: हृदम् le cœur.
Illuminer, faire
briller.
दीपवृक्ष
m.
 pied de lampe
flambeau.
दीपशिखा
f.
 lumignon
noir de fumée employé comme
collyre au bord des paupières.
दिपाली
f.
 (आली) rangée de lampes
illuminations
du mois kārttika en l'honneur de Kārttikeya.
Stchoupak
French
दीप-
m.
 lumière, éclat
lampe, lanterne, flambeau, torche.
°द- a. qui donne une lampe.
°भाजन- (réceptacle de lumière) nt. lampe.
°माला-
f.
 guirlande de lampes, illumination.
°वर्ति-
f.
 mèche de lampe.
°वृक्ष-
m.
 chandelier, lanterne, pied d'une lampe
lumière.
°शिखा-
f.
 flamme de la lampe
दीपाङ्कुर-
m.
 id.
दीपावलि-
f.
 = °माला-।
दीपोपम- a. comparé à une lampe.