| YouTube Channel

दीक्ष (dIkSa)

 
शब्दसागरः
English
दीक्ष r. 1st cl. (दीक्षते)
1. To be shaved.
2. To perform a sacrifice.
3.
To initiate.
4. To teach religious observances.
5. To be selfres-
trained भ्वा० आ० सक० सेट् ।
Wilson
English
दीक्ष r. 1st cl. (दीक्षति)
1 To be shaved.
2 To perform a sacrifice.
3 To initiate.
4 To teach religious observances.
4 To be self-restrained.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दीक्ष - मौण्ड्येज्योपनयनियमव्रतादेषु) दीक्षते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಮುಂಡನ ಮಾಡು /ಕ್ಷೌರ ಮಾಡು
दीक्ष - मौण्ड्येज्योपनयनियमव्रतादेषु) दीक्षते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಯಾಗ ಮಾಡು
दीक्ष - मौण्ड्येज्योपनयनियमव्रतादेषु) दीक्षते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ವೇದಾಧ್ಯಯನಕ್ಕಾಗಿ ಬಾಲಕನಿಗೆ ಉಪನಯನ ಸಂಸ್ಕಾರಮಾಡಿ ಗುರುವಿನಲ್ಲಿ ಕಳುಹಿಸು
दीक्ष - मौण्ड्येज्योपनयनियमव्रतादेषु) दीक्षते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ನಿಯಮದಲ್ಲಿರು /ಕಟ್ಟುಪಾಡಿನಲ್ಲಿರು /ನಿರ್ಬಂಧದಲ್ಲಿರು
दीक्ष - मौण्ड्येज्योपनयनियमव्रतादेषु) दीक्षते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಪವಿತ್ರವಾದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಸಂಸ್ಕಾರಹೊಂದು /ಮಂತ್ರಗ್ರಹಣ ಮೊದಲಾದುದಕ್ಕಾಗಿ ಉಪದೇಶ ಹೊಂದು
दीक्ष - मौण्ड्येज्योपनयनियमव्रतादेषु) दीक्षते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆ /ಅಪ್ಪಣೆಯ ಮೇರೆಗೆ ನಡೆ
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 दीक्ष्
मूलधातुः:
 दीक्ष
धात्वर्थः:
 मौण्ड्य-इज्य-उपनयन-व्रत-आदेशेषु
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 अकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 दीक्षते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
दीक्षँ दीक्ष मौण्ड्ये, इज्या, उपनयन, नियम, व्रतादेशेषु
- दीक्षते । दीक्षा ।दीक्षितः।। 609 ।।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दीक्ष, ङ मौण्ड्ये । इज्यायाम् । ह्योऽर्थे । इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
(भ्वां-आत्मं-अकं-ह्योऽर्थे अकं-सकंच-सेट् ।) मौण्ड्यं मुण्डितमस्तकीभावः । इज्यायजनम् । ह्योऽर्थो नियमव्रतादेशोपनीतयः ।ङ, दीक्षते वटुर्मुण्डितमस्तकः स्यादित्यर्थः ।दीक्षते जनो यजतीत्यर्थः । दीक्षते याज्ञिकोनियमी स्यादित्यर्थः । दीक्षते पण्डितो जनंव्रतमुपदिशतीत्यर्थः । दीक्षते पुत्त्रं विप्रः उप-नयतीत्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दीक्ष मौण्ड्ये यागे उपनयने नियमब्रतयोरादेशे च
भ्वा०
 आ०
सक०
 सेट् । दीक्षते अदीक्षिष्ट । दिदीक्षे दीक्षि-ष्यते । “दीक्षस्व सह रामेण त्वरितं तुरगाध्वरे” भट्टिः“यज्ञादुह वा एष पुनर्जायते यो दीक्षते” ऐत० व्रा० २ । २२“कथं नोमध्येऽदीक्षिष्ट” ऐत० ब्रा० २ । १९ “ब्रह्मसत्रेणदीक्षिष्यमाणः” भाग० ३ । १ । ६ क्वचित् वेदे पदत्ययः“ते ह देवयजनं दिदीक्षुः पञ्चमी० ब्रा० २४ । १८ णिच् ।दीक्षयति “राजानं दीक्षयामासुः सर्पसत्रात्यये तदा” भा०आ० २०१७ श्लो० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
दीक्षँ दीक्ष मौण्ड्यं, इज्या, उपनयन, नियम, व्रतादेशेषु
-(अर्थविवरणम्) मौण्ड्यं वपनम्
(अर्थविवरणम्) इज्या यमनम्
(अर्थविवरणम्) उपनयनम् मौर्वीबन्धः
(अर्थविवरणम्) नियमः संयमः
(अर्थविवरणम्) व्रतादेशः संस्कारादेशकथनम्
दीक्षते दीक्षित्वा दीक्षा सूददीपदीक्षश्च (32153) इति युच् - नास्ति- दीक्षिता अन्ये दीक्ष मौण्ड्येज्योपनयनादौ चेत्याहुः ज्यवते जीनः 603
धातुवृत्तिः
Sanskrit
दीक्षँ दीक्ष (अर्थः) मौण्ड्ये, इज्या, उपनयन, नियम, व्रतादेशेषु
(दीक्षतेइत्यादि) "अनुदात्ततेश्च''इति युच् "सूददीपदीक्षश्च'' इति निषेधाद्दीक्षितेति सामग्न्यस्तु न भवति 601
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दीक्ष मौण्ड्य-इज्या-उपनयन-नियम व्रतादेशेषु”@} 2 3 मौण्ड्यम् = वपनम्।
इज्या = यजनम्।
उपनयनम् = मौर्वीबन्धः।
नियमः = संयमः।
व्रतादेशः = संस्कारादेशकथनम्।
इति क्षीरस्वामी।
यथासंभवं सकर्मकाकर्मकत्वे ज्ञेये।
“अस्यार्थो व्रतसम्प्राप्तिः, तद्भेदाः कथिता इमे।
सा च मौण्ड्यात् क्वचित्, क्वापि दीक्षणीयादिकेज्यया।।
उपनीत्या क्वचित्, क्वापि नियमग्रहमात्रतः।
क्वचिद् गुर्वादिनन्दे ते 4 व्रतमस्त्विति शासनात्।।
…दीक्षते वाग्मी यजमानस्तु माणवः।
तपसे च महानाम्न्यै 5 तत्र ह्यादेशना व्रतम्।।” इति धा।
का।
व्याख्याने 6 प्रोक्तम्।
दीक्षकः-क्षिका, दीक्षकः-क्षिका, दिदीक्षिषकः-षिका, देदीक्षकः-क्षिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि तक्षतिवत् 7 ज्ञेयानि।
अस्य धातोः आत्मने- पदित्वात् शानचि दीक्षमाणः इति रूपमिति विशेषः।
दीक्षिता 8।
9 दीक्षितः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८४३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६०९। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [पृष्ठम्०७४९+ ३१]
04
=>
 (?)
05
=>
 (?)
06
=>
 (१-७७)
07
=>
 (६९२)
08
=>
 [[१। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘सूददीपदीक्षश्च’ (३-२-१५३) इति युच्प्रतिषेधात् तृन्नेव।]]
09
=>
 [[आ। ‘संक्लेशितस्वकथदक्षणदीक्षितं तं प्रेक्ष्यैष जन्मफलमीषितवान् महात्मा।।’ धा। का। १। ७७।]]