| YouTube Channel

दिश् (diz)

 
शब्दसागरः
English
दिश्
f.
 (-दिक् दिशौ दिशः) Region, space, quarter, part.
E.
 दिश् to show,
affix क्विन्ः also with टाप् added, दिशा,
f.
 (-शा) or with ङीप्, दिशी.
Capeller Eng
English
1 दिश् दि॑देष्टि दिश॑ति दि॑देष्टि दिश॑°ते
pp.
 दिष्ट॑
(q.v. ) point out, show, produce (a witness)
assign, grant, bestow
order, command, bid (inf. ).
C.
 देशयति, °ते show, assign, direct,
bid.
I.
 दे॑दिष्टे exhibit, show, bid, order or direct urgently
देदिश्यते show or prove one's self. —अति assign, transfer, extend
to (gen. ). अनु point at (acc. ), direct, bid, assign. समनु assign.
अप the same
indicate, state, denounce
feign, pretend. व्यप
designate, name
feign, pretend. आ aim at, menace, challenge (acc. ),
assign, announce, teach, designate, term
foretell, prophesy of a
pers.
(acc. ,
P.
w.
nom.
 )
direct, order, appoint to (loc. ,
dat.
 ,
inf.
 , or
अर्थम्).
C.
 indicate, show. उपा assign, give in marriage to (gen. )
announce, tell. प्रत्या direct, order, recommend
invite, summon
reject, despise
vanquish, surpass. व्या assign or distribute
(separately)
explain, indicate, teach
direct, order, appoint to (loc. ,
dat.
 , or प्रति)
foretell, prophesy of a
pers.
 (acc. ,
P.
w.
nom.
 ).
समा assign, impart, communicate (dat. or
gen.
 )
teach, designate,
name (2
acc.
 )
direct, appoint to (dat. ,
inf.
 , or अर्थम्), also =
C.
order, command (absol. ). उद् stretch out towards (acc. )
indicate,
explain, teach, designate as, mean by (2
acc.
 ), predict or prophesy of
(acc. )
point out
i.e.
 propose or offer as (2
acc.
 ). समुद् mention,
enumerate
designate, name (2
acc.
 ). उप point to (acc. ), show
indicate, explain, mention, speak of (acc. )
advise, recommend
inform,
instruct, teach (2
acc.
 )
command, rule over (acc. ). प्रत्युप teach in
return (2
acc.
 ). समुप point to (acc. ), teach, show (2
acc.
 ). निस्
point to (acc. ), assign, destine, designate, name, regard as, take for
(2
acc.
 )
mention, proclaim, predict
advise, suggest (2
acc.
 ).
अभिनिस् name, designate (2
acc.
 )
settle, determine. विनिस् assign,
destine for (loc. )
indicate, proclaim
designate, name (2
acc.
 )
resolve, determine
appoint to, charge with (loc. ). परि indicate,
state. प्र the same + announce, proclaim, direct, order
assign,
grant, impart. संप्र indicate, designate, state. सम् assign,
destine for
direct, instruct, order
appoint to, charge with (2
acc.
 ).
प्रतिसम् give a
pers.
 (acc. ) a commission (in return) to (gen. )
direct,
command. — Cf. उद्दिश्य, निरादिष्ट, समुद्दिश्य.
2 दि॑श्
f.
 point,
esp.
 cardinal point, quarter of the sky
(4—10), region, place, (foreign) country, space (opp. काल)
direction, precept, rule
manner, way. —दिशि दिशि in all directions,
everywhere
दिशोऽन्तात् from the end of the world
pl.
 all quarters, the
whole world
दिशोऽवलोक्य staring into the air.
Yates
English
दिश् (श, ञ, औ) दिशति, ते 6.
c. To
shew, to order, to command, to
give. With अप to disguise
with आ to order, shew, sum-
mons
with उत् to proclaim,
shew
with उप to advise
with
निर to shew, speak aloud
with
प्र to appoint
with सं to exhi-
bit, to inform
with प्रति and सं
to send back
with वि and अप
to plead in excuse
with वि
and निर् to declare
with सं and
आ to allow
with सं and उप to
point at with the finger.
दिश् (दिक्) 5.
f.
 Region, space.
Wilson
English
दिश्
f.
 (-दिक्-दिशौ-दिशः) Region, space, quarter, part.
E.
 दिश to shew, affix क्विन्
also with टाप् added, दिशा,
f.
(-शा) or with ङीप्, द्रिशी.
Apte
English
दिश् [diś], 6
U.
 (दिशति-ते, दिष्ट
desid.
 दिदिक्षति-ते)
To point out, show, exhibit, produce (as a witness)
साक्षिणः सन्ति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः
Ms.*
 8.57, 52, 53.
To assign, allot
इष्टां गतिं तस्य सुरा दिशन्ति
Mb.
To give, grant, bestow upon, deliver or make over to
बाणमत्रभवते निजं दिशन्
Ki.*
 13.68
R.*
 5.3
11.2
16.72.
To pay (as tribute).
To consent to
भृत्यभावि दुहितुः परिग्रहाद्दिश्यतां कुलमिदं निमेरिति
R.*
 11.49.
To direct, order, command.
To allow, permit
स्मर्तुं दिशन्ति न दिवः सुरसुन्दरीभ्यः
Ki.*
 5.28.
Caus.
 (देशयति-ते)
To show, point out, allot, assign.
To teach, communicate, tell, inform.
To direct, order.
To confer, bestow.
दिश् [diś],
f.
 [दिशति ददात्यवकाशं दिश्-क्विप्] (Nom.
sing.
 दिक्- ग्)
A direction, cardinal point, point of the compass, quarter of the sky
दिशः प्रसेदुर्मरुतो वबुः सुखाः
R.*
 3.14
दिशि दिशि किरति सजलकणजालम्
Gīt.*
 4.
(a) The mere direction of a thing, hint, indication (of the general lines)
इति दिक् (oft en used by commentators
&c.
 )
इत्थं लौकिक- शब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितम् Sk. (b) (Hence) Mode, manner, method
मुनेः पाठोक्तदिशा S. D.
दिगियं सूत्रकृता प्रदर्शिता
दासीसभं नृपसभं रक्षःसभमिमा दिशः Ak.
Region, space, place in general.
A foreign or distant region.
A point of view, manner of considering a subject.
A precept, order.
The number 'ten'.
A side or party.
The mark of a bite. 'दिग्दष्टे वर्तुलाकारे करिका नखरेखिका' इति वैजयन्ती
परिणतदिक्करिकास्तटीर्बिभर्ति
Śi.*
 4.29. [N. B. In
comp.
 दिश् becomes दिग् before words beginning with vowels and soft consonants, and दिक् before words beginning with hard consonants
e. g. दिगम्बर, दिग्गज, दिक्पथ, दिक्करिन्,
&c.
 ]
Comp.
 -अन्तः end of the direction or horizon, remote distance, remote place
दिगन्ते श्रूयन्ते मदमलिनगण्डाः करटिनः
Bv.*
 1.2
Māl.
 2.9
R.*
 3.4
5.67
16.87. नानादिगन्तागता राजानः
&c.
अन्तरम् another direction.
the intermediate space, atmosphere, space.
a distant quarter, another or foreign country
संचारपूतानि दिगन्तराणि कृत्वा दिनान्ते निलयाय गन्तुम्
R.*
 2.15.-अम्बर, -वासस्
a.
 having only the directions for his clothing, stark naked, unclothed
दिगम्बरत्वेन निवेदितं वसु
Ku.*
 5.72
एकाकी गृहसंत्यक्तः पाणिपात्रो दिगम्बरः
Pt.*
 5.15
Ms.*
 11.21.
(रः) a naked mendicant (of the Jaina or Buddha sect.)
a mendicant, an ascetic.
an epithet of (1) Śiva
(2) Skanda.
darkness. (-री) an epithet of Durgā. -अम्बरकः a naked mendicant (of the Jaina sect). -अवस्थानम् the air -आगतa. Come from a distance
Y.*
 2.254. -इभः See दिक्करिन्
&c.
 दिगिभाः पूर्णकलशैः
Bhāg.*
 8.8.14
5.14.4. -ईशः -ईश्वरः regent of a quarter
चतुर्दिगीशानवमत्य मानिनी
Ku.*
 5.53
see अष्टदिक्पाल. -कन्या, -कान्ता, -कामिनी, -वधू a region of the sky (considered as a virgin).
करः a youth, youthful man.
an epithet of Śiva. -करिका, -करी a young girl or woman. -करिन्, -गज, -दन्तिन्, -वारणः
m.
 one of the eight elephants said to guard and preside over the eight cardinal points
(see अष्टदिग्गज)
दिग्दन्तिशेषाः ककुभश्चकार Vikr.7.1. -ग्रहणम्, -बन्धः observation of the quarters of the compass
Bṛi.
S.*
 24.9. संपूज्य शारिकांदेवीं दिग्बन्धादिपुरःसरम्
Ks.*
 73.116.
चक्रम् the horizon
Ratn.*
 3.5.
the whole world.-जयः, -विजयः 'conquest of the directions, the conquest of various countries in all directions, conquest of the world
सुनिश्चितपुरं चक्रे दिग्जये कृतनिश्चयः Rāj. T. 4.183
स दिग्विजयमव्याजवीरः स्मरः इवाकरोत् Vikr.4.1.-तटम् the horizon.
दर्शनम् showing merely the direction, pointing out only the general mode or manner.
a general outline or survey.
a compass. -दर्शिन्
a.
 looking on all sides, having a general view.-दाहः preternatural redness of the horizon
दैग्दाहः 'a conflagration of the regions of the sky' (regarded as an evil omen)
N.*
 12.92
cf.
Ms.*
 4.115.
देशः a distant region or country
दृश्यन्ते कुलनिम्नगा अपि परं दिग्देशकालाविमौ Rāj. T.4.38, 417.
region, country
H.*
 1.
नागः an elephant of the quarter of the compass
see दिग्गज.
N.
 of a poet said to be a contemporary of Kālidāsa. (This interpretation is based on Mallinātha's gloss on दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूल- हस्तावलेपान्
Me.*
 14
which is, however, very doubtful.) -पतिः, -पालः the regent or guardian of a quarter
Rāj. T.4.225 (for the names of the several regents, see अष्टदिक्पालः
cf.
Ms.*
 5.96
7.33 also)
सूर्यः शुक्रः क्षमापुत्रः सैंहिकेयः शनिः शशी । सौम्यस्त्रिदशमन्त्री च प्राच्यादिदिगधीश्वराः ॥ -Jyotistattvam. -पथः the surrounding region
सैन्यैर्नाना- पथायातैर्नदद्भिर्व्याप्तदिक्पथः Rāj. T.5.342. -भागः a point of the compass, direction. -भ्रमः perplexity about points of the compass, mistaking the way or direction
Vikr.5.66. -मण्डलम्
=
 दिक्चक्रम् q.v. -मात्रम् the mere direction or indication. -मुखम् any quarter or part of the sky
हरति मे हरिवाहनदिङ्मुखम्
V.*
 3.6
Amaru.*
 5.-मोहः mistaking the way or direction. -यात्रा a procession in different directions. -वसन, -वस्त्र
a.
 stark naked, unclothed.
(स्त्रः) a Jaina or Buddhist mendicant of the दिगम्बर class.
an epithet of Śiva. -विभा- वित
a.
 renowned or celebrated in all quarters. -शूलम् a bad yoga in Astronomy
cf.
 शुक्रादित्यदिने न वारुणदिशं न ज्ञे कुजे चोत्तरां मन्देन्दोश्च दिने न शक्रककुभं याम्यां गुरौ न व्रजेत् । शूलानीति विलङ्घ्य यान्ति मनुजा ये वित्तलाभाशया भ्रष्टाशाः पुनरापतन्ति यदि ते शुक्रेण तुल्या अपि ॥ Jyotissārasaṅgraha. -साधनम् a means to make the journey in various quarters successful.
Apte 1890
English
दिश् {c6c} U. (दिशति-ते, दिष्ट
desid. दिदिक्षति-ते) 1 To point out, show, exhibit, produce (as a witness)
साक्षिणः संति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः Ms. 8. 57, 52, 53.
2 To assign, allot
इष्टां गतिं तस्य सुरा दिशांति Mb.
3 To give, grant, bestow upon, deliver or make over to
बाणमत्रभवते निजं दिशन् Ki. 13. 68
R. 5. 30, 11, 2, 16. 72.
4 To pay (as tribute).
5 To consent to
R. 11. 49.
6 To direct, order, command.
7 To allow, permit
स्मर्तुं दिशंति न दिवः सुरसुंदरीभ्यः Ki. 5. 28.
Caus. (देशयति-ते) 1 To show, point out, allot, assign.
2 To teach, communicate, tell, inform.
3 To direct, order.
4 To confer, bestow.
दिश् f. [दिशति ददात्पवकाशं दिश्-क्विप्] (Nom. sing. दिक्-ग्) 1 A direction, cardinal point, point of the compass, quarter of the sky
दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R. 3. 14
दिशि दिशि किरति सजलकणजालं Gīt. 4.
2 (a) The mere direction of a thing, hint, indication (of the general lines)
इति दिक् (often used by commentators &c.)
इत्थं लौकिकशब्दानां दिङ्मात्रमिह दर्शितं Sk. (b) (Hence) Mode, manner, method
मुनेः पाठोक्तदिशा S. D.
दिगियं सूत्रकृता प्रदर्शिता
दासीसभं नृपसभं रक्षःसभमिमा दिशः Ak.
3 Region, space, place in general.
4 A foreign or distant region.
5 A point of view, manner of considering a subject.
6 A precept, order.
7 The number ‘ten’.
8 A side or party.
9 The mark of a bite. (N. B. In comp. दिश् becomes दिग् before words beginning with vowels and soft consonants, and दिक् before words beginning with hard consonants
e. g. दिगंबर, दिग्गज, दिक्पथ, दिक्करिन्, &c.)
Comp.
अंतः end of the direction or horizon, remote distance, remote place
Bv. 1. 2
Māl. 2. 9
R. 3. 4, 5. 67, 16. 87
नानादिगंतागता राजानः &c.
अंतरं {1} another direction. {2} the intermediate space, atmosphere, space. {3} a distant quarter, another or foreign country.
अंबर a. having only the directions for his clothing, stark naked, unclothed
दिगंबरत्वेन निवेदितं वसु Ku. 5. 72. (
रः) {1} a naked mendicant (of the Jaina or Buddha sect.). {2} a mendicant, an ascetic. {3} an epithet of ( 1) Śiva
(
2) Skanda. {4} darkness. (
री) an epithet of Durgā.
अंबरकः a naked mendicant (of the Jaina sect).
ईशः
ईश्वरः the regent of a quarer
Ku. 5. 53
see अष्टदिक्पाल.
कन्या,
कांता,
कामिनी a region of the sky (considered as a virgin).
करः {1} a youth, youthful man. {2} an epithet of Śiva.
करिका,
करी a young girl or woman.
करिन्,
गजः,
दंतिन्,
वारणः m. one of the eight elephants said to guard and preside over the eight cardinal points
(see अष्टदिग्गज)
दिग्दंतिशेषाः ककुभश्चकार Vikr. 7. 1.
ग्रहणं observation of the quarters of the compass.
चक्रं {1} the horizon. {2} the whole world.
जयः,
विजयः ‘conquest of the directions, ’ the conquest of various countries in all directions, conquest of the world
स दिग्विजयमव्याजवीरः स्मर इवाकरोत् Vikr. 4. 1.
तटं the horizon.
दर्शनं {1} showing merely the direction, pointing out only the general mode or manner. {2} a general outline or survey. {3} a compass.
दाहः preternatural redness of the horizon.
नागः {1} an elephant of the quarter of the compass
see दिग्गज. {2} N. of a poet said to be a contemporary of Kālidāsa. (This interpretation is based on Mallinātha's gloss on Me. 14 which is, however, very doubtful).
पतिः,
पालः the regent or guardian of a quarter
(for the names of the several regents, see अष्टदिक्पाल
cf. Ms. 5. 96
7. 303. also).
पथः the surrounding region.
भागः a point of the compass, direction.
मंडलं = दिक्चक्रं q. v.
मात्रं the mere direction or indication.
मुखं any quarter or part of the sky
हरति मे हरिवाहनदिङ्मुखं V. 3. 6
Amaru. 5.
मोहः mistaking the way or direction.
वस्त्र a. stark naked, unclothed. (
स्त्रः) {1} a Jaina or Buddhist mendicant of the दिगंवर class. {2} an epithet of Śiva.
विभावित a. renowned or celebrated in all quarters.
Monier Williams Cologne
English
1. दिश्
cl.
 3.
P.
 दि॑देष्टि (Imper. दि॑देष्टु,
RV.
cl.
 6. दिश॑ति, °ते [later the only
Pres.
 stem]
pf. दिदे॑श, दिदिशे॑
fut. देक्ष्यति, °ते [देष्टा,
Siddh.
 ]
aor.
 अदिक्षत्,
ŚBr.
&c.
अदिक्षि, अ॑दिष्ट,
RV.
inf.
 देष्टुम्,
MBh.
 etc.
दि॑शे,
RV.
 )
to point out, show, exhibit,
RV.
 viii, 82, 15
to produce, bring forward (as a witness in a court of justice),
Mn.
 viii
to promote, effect, accomplish,
Kir.
 , i, 18
to assign, grant, bestow upon (dat.
RV.
 ii, 41, 17
AV.
 xiv, 2, 13
gen.
MBh.
 iii, 14278
xiii, 1843
loc.
R.
 i, 2, 28)
to pay (tribute),
Hariv.
 16061
to order, command, bid (inf. ),
Kir.
 v, 28 :
Pass.
 दिश्यते,
MBh.
&c.
 :
Caus.
 देशयति, °ते
aor.
 अदीदिशत्, to show, point out, assign,
MBh.
R.
to direct, order, command, ib.
teach, communicate, tell, inform, confess,
Buddh.
 :
Desid.
 दिदिक्षति, °ते, to wish to show
&c.
 :
Intens.
 दे॑दिष्टे, 3.
pl.
 °शते, (p.
f.
pl.
 °शतीस्) to show, exhibit, manifest,
RV.
to order, command, ib. :
Pass.
 देदिश्यते, to show or approve one's self,
AV.
VS.
दिश् [cf. Z. dis
Gk. δείκνυμι
Lat.
 dīco, in-dĭcare
&c.
Goth.
 teihan
O.E. téon (fr. tíhan).]
2. दिश्
f.
 quarter or region pointed at, direction, cardinal point,
RV.
AV.
ŚBr.
&c.
(four in number, viz. प्राची, east
दक्षिणा, south
प्रतीची, west
and उदीची, north,
AV.
 xv, 2, 1
ĀśvGṛ.
 iv, 8
&c.
Sometimes a 5th, ध्रुवा,
AV.
 iii, 9, 15
ŚBr.
 ix, 4, 3, 10
and a 6th, ऊर्ध्वा,
AV.
 iii, 27, 1
ŚBr.
 xiv, 6, 11, 5
and a 7th, व्य्-अध्वा,
AV.
 iv, 40, l
ŚBr.
 ix, 5, 2, 8
but oftener 8 are given i.e. the 4 cardinal and the 4 intermediate quarters, S.E., S.W. ,
N.
W.
 , and
N.
 E.,
Mn.
 i, 13 [cf. उप-]
and even a 9th, and 10th, तिर्यक् or अधस् and ऊर्ध्वम्,
ŚBr.
 vi, 2, 2, 34
MBh.
 i, 729
दिशाम् पति [cf. दिक्-पति below]
=
 Soma,
RV.
 ix, 113, 2, or
=
 Rudra,
VS.
 xvi, 17)
quarter, region, direction, place, part (pl. , rarely sg. the whole world, e.g. दिशि दिशि, in all directions, everywhere,
Bhartṛ.
 i, 86
दिग्भ्यस्, from every q°,
BhP.
 i, 15, 8
दिशो दिशस्, hither and thither,
Pañc.
 ii, 116/117
दिशोऽवलोक्य, looking into the q° of the sky i.e. into the air,
Ratn.
 iv, 4/5 दि॑शो ऽन्तात्, from the extremities of the world, ib., Introd. 6)
country,
esp.
 foreign country, abroad (cf. दिग्-आगत and -लाभ, below)
space (beside काल),
Kap.
 ii, 12
the numeral 10 (cf. above),
Śrutab.
Sūryas.
a hint, reference, instance, example,
Suśr.
Sāh.
 , Sch.
precept, order, manner,
RV.
दिश् [cf. δίκη O. H. G. zeiga (see also दिशा)]
mark of a bite,
L.
N.
 of a river,
MBh.
 vi, 327.
3. दिश् a vulgar form for दृश्, to see,
Pāṇ.
 i, 3, 1,
Vārtt.
 13,
Pat.
Monier Williams 1872
English
दिश् 1. दिश्, cl. 3. and in later Sanskrit
cl. 6. P. (rarely A.) दिदेष्टि, दिशति, -ते,
दिदेश, दिदिशे, देक्ष्यति, -ते, अदिक्षत्, अदिक्-
षत (Ved. अदिष्ट), देष्टुम्, to point out, show,
exhibit, produce, bring forward (as a witness in a
court of justice)
to assign
to bestow upon (with
gen.)
grant, give, deliver
to pay (tribute)
to
direct, order, command (with inf.)
to point to,
denote: Pass. दिश्यते: Caus. देशयति, -यितुम्,
अदीदिशत्, to show, point out, assign
to teach, com-
municate, tell, inform
to direct, order, command,
govern
to confer: Desid. दिदिक्षति, -ते, to wish
to show, &c.: Intens. देदिश्यते, देदेष्टि, (A.)
to exhibit exceedingly, show, show one's self, &c.
(P.) to order or direct urgently
[cf. Zend diś
Gr. δείκ-νυ-μι, δείκελος, δείξ-ις, δεῖγμα, δίκ-η,
δικ-εῖν, δίκτνον, δειδίσκομαι, δίσκος
Lat. in-dic-
are, ju-dex, causi-dic-us, dic-ere
Goth. teih-an,
taikns, taiknyan
Angl. Sax. tihian, tihhan,
taecan, tácn, tácen, tier for tihher, tiid, tíd
Old
Germ. zeig-ōn, zīt for zig-ti, zeinyan
probably also
Lith. źénklas, ‘a sign.’]
2. दिश्, क्, f. direction pointed at, point of the
compass, quarter of the sky, cardinal point, quarter,
region, place, space, part (e. g. दिशि दिशि, in all direc-
tions, in every quarter
दिग्भ्यस्, from all regions
or quarters
दिशोदिशस्, hither and thither: the four
chief quarters or cardinal points are प्राची, east
दक्षिणा, south
प्रतीची, west
and उदीची, north:
sometimes five are enumerated, i. e. the preceding
four with ध्रुवा, q. v.: sometimes six or seven are
given, but oftener eight, i. e. the four cardinal and the
four intermediate quarters, S. E., S. W., N. W., and N. E.,
cf. उप-दिश्: or sometimes ten, viz. the preceding
eight with तिर्यक्, horizontally, and ऊर्ध्वम्,
perpendicularly, or अधस्, underneath, and ऊर्ध्-
वम्, overhead: दिशो दश, towards the ten quarters,
i. e. in all directions
दिशाम् पतिस्, ‘the lord of the
quarters, ’ is a N. of Soma and Rudra in the Veda,
cf. दिक्-पति below
in Viṣṇu-Purāṇa I. VIII. the
collective दिशस्, ‘the regions or quarters, ’ is men-
tioned as one of the wives of the eight manifestations
of Rudra)
the numeral ten
side, party, people
a foreign or distant quarter or region, cf. दिग्-
आगत
a hint, reference
precept, order, manner
manner of thinking, point of view, method of con-
sidering a subject
the mark of a bite
N. of a
river.
—दिक्-कन्या, f. a region of the sky con-
sidered as a virgin or mistress.
—२। दिक्-कर, अस्, m.
= अरुण, q. v. = शम्भु, q. v.
(अस्, ई, अम्), juve-
nile, youthful
[cf. 1. दिक्कर at p. 412, col. 1.]
—दिक्-
कर-वासिनी, f., N. of a goddess
[cf. दिक्-कामिनी
and दिक्-सुन्दरी।]
—दिक्करिका, f. (fr. the next),
N. of a river.
—दिक्-करिन्, ई, m. ‘elephant of the
quarter, ’ an elephant of one of the eight quarters or
points, i. e. a mythical elephant standing in one of the
four or eight regions of the sky and supporting with
the others the earth
[cf. दिग्-इभ, दिग्-गज, दिग्-
दन्तिन्, दिग्-वारण, दिङ्-नाग, दिङ्-मातङ्ग,
दिशा-गज।]
—दिक्-कान्ता, f. or दिक्-कामिनी, f. =
दिक्-कन्या.
—दिक्-कुमार, आस्, m. pl. the youths
of the quarters
(with Jainas) a class of deities be-
longing to the Bhavanādhīśas.
—दिक्-चक्र, अम्, n.
the circuit of the quarters of the compass, the horizon
the compass, the whole world
[cf. दिङ्-मण्डल।]
—दिक्-तट, अस्, m. the horizon, the line of the
horizon.
—दिक्-तस्, ind. from the regions of the
sky.
—दिक्-पति, इस्, or दिक्-पाल, अस्, m. the regent
or guardian of a quarter of the world, (the guardian
of the eight points are Indra of the east, Agni of the
south-east, Yama of the south, Nirṛti of the south-
west, Varuṇa of the west, Vāyu or Marut of the
north-west, Kuvera of the north, Iśāna or Śiva of the
north-east
these are generally regarded as identical
with the regents of the quarters, but other lists sub-
stitute Sūrya ‘the sun’ and Candra or Soma ‘the moon’
for Nirṛti and Iśāna, and others again give the sun
and moon and the six planets
cf. Manu V. 96, VII.
303.)
—दिक्-पथ, अस्, m. ‘the path of the horizon, ’
the surrounding region or quarter.
—दिक्-प्रवि-
भाग, अस्, m. a point, direction, quarter
[cf. दिग्-
भाग and दिग्-विभाग।]
—दिक्-शूल, अम्, n.
‘stake of the sky, ’ any inauspicious planetary con-
junction as for the sun and Venus to be in the west,
&c.
N. of particular days on which it is not
allowed to travel in certain directions.
—दिक्शूल-
लक्षण, आनि, n. pl., N. of a chapter of the
Purāṇa-sarva-sva.
—दिक्-सम, अस्, आ, अम्, having
the same direction.
—दिक्-सुन्दरी, f. = दिक्-
कन्या.
—दिक्-स्रक्ति, इस्, इस्, इ, having the angles
or corners towards the four cardinal points.
—दिक्-
स्वामिन्, ई, m. = दिक्-पति.
—दिग्-अन्त, अस्, m. the
end of the horizon or of space, remote distance
(अस्,
आ, अम्), being at the end of the horizon or in
the remote distance.
—दिग्-अन्तर, अम्, n. another
region, a distant quarter, a foreign country
space,
the atmosphere.
—दिग्-अम्बर, अस्, आ, अम्, ‘sky-
clothed, ’ having only the sky or atmosphere for
raiment, clad by the regions of space, unclad, un-
clothed, stark naked
(अस्), m. a naked mendicant
(especially of the Jaina or Bauddha sect
cf. 1. क्ष-
पण)
a mendicant or ascetic in general
an epithet
of Śiva
also of Skanda
darkness
(ई), f. an epithet
of Durgā
[cf. दिग्-वस्त्र and दिग्-वासस्।]
—दिग्-
अम्बरक, अस्, m. a naked mendicant (especially of
the Jaina sect).
—दिगम्बर-त्व, अम्, n. entire
nakedness.
—दिग्-आगत, अस्, आ, अम्, come from a
distant region or country.
—दिग्-इभ, अस्, m. = दिक्-
करिन्, q. v.
—दिग्-ईश्वर, अस्, m. = दिक्-पति, q. v.
—दिग्-गज, अस्, m. = दिक्-करिन्, q. v.
—दिग्-ग्र-
हण, अम्, n. observation of and fixing the quarters
of the compass.
—दिग्-जय, अस्, m. the conquest of
various countries in all directions
[cf. दिग्-विजय।]
—दिग्-दन्तिन्, ई, m. = दिक्-करिन्, q. v.
—दिग्-
दर्शन, अम्, n. the act of looking to every side, a
general survey.
—दिग्-दर्शिन्, ई, इनी, इ, looking
round on all sides, taking a general view.
—दिग्-
दाह, अस्, m. preternatural redness of the horizon,
as if on fire
(also called दिशां दाहस्।)
—दिग्-दे-
वता, f. the deity of a quarter, = दिक्-पति, q. v.
—दिग्-देश, अस्, m. the country in various direc-
tions, various regions, distant countries.
—दिग्-दै-
वत, अम्, n. = दिग्-देवता, q. v.
—दिग्-नाग, see
दिङ्-नाग.
—दिग्-भाग, अस्, m. a point, direction,
quarter
दिग्-भागेषु, loc. pl. in all directions
[cf. दिक्-प्रविभाग and दिग्-विभाग।]
—दिग्-
भ्रम, अस्, m. or दिग्-भ्रमण, अम्, n. a wan-
dering about in every direction.
—दिग्-मण्डल,
see दिङ्-मण्डल.
—दिग्-लाभ, अस्, m. profit or
gain in a distant region.
—दिग्-वस्त्र, अस्, आ, अम्,
or दिग्-वासस्, आस्, आस्, अस्, = दिग्-अम्बर.
—दिग्-
वारण, अस्, m. = दिक्-करिन्.
—दिग्-विजय, अस्, m.
‘the subjugation of various countries in all directions, ’
N. of a part of the Mahā-bhārata (Sabhā-parva 983,
describing the victories of the four younger Pāṇḍavas
and the subjugation of all the neighbouring princes
of India under their eldest brother Yudhi-ṣṭhira,
which led to his performance of the Rāja-sūya
sacrifice)
N. of a work by Śaṅkarācārya showing
the superiority of the Vedānta over the other systems
of philosophy.
—दिग्विजय-क्रम, अस्, m. invasion
of various countries, going forth to conquer the
whole world.
—दिग्-विदिक्-स्थ, अस्, आ, अम्, situated
towards the cardinal and intermediate points, encom-
passing.
—दिग्-विधान, अम्, n., N. of a chapter of
the Tantra-sāra.
—दिग्-विभाग, अस्, m. = दिग्-
भाग, q. v.
—दिग्-विभावित, अस्, आ, अम्, celebrated
or known in all quarters.
—दिग्-विलोकन, अम्, n.
looking vacantly towards the sky, gazing vacantly
in the air.
—दिग्-व्यापिन्, ई, इनी, इ, spreading through
all space or every quarter.
—दिङ्-नाग, अस्, m. =
दिक्-करिन्
N. of a Buddhist author
(also read
दिग्-नाग।)
—दिङ्-मण्डल, अम्, n. the circle of
the quarters of the compass, the horizon, the com-
pass, all regions or quarters
[cf. दिक्-चक्र
also
read दिग्-म्°।]
—दिङ्-मातङ्ग, अस्, m. = दिक्-करिन्,
q. v.
—दिङ्-मार्ग, अस्, m. a country road, a road to
a distant country.
—दिङ्-मुख, अस्, ई, अम्, facing
any point or quarter
(अम्), n. ‘face of the sky, ’
any quarter or part of the heavens, (दिङ्-मुखेषु,
loc. pl. in all regions)
a place.
—दिङ्-मूढ, अस्,
आ, अम्, confused about the quarters of the compass,
not able to find out the bearings of any place
any-
thing or place about the direction of which one is
doubtful.
—दिङ्-मोह, अस्, m. perplexity about the
quarters of the compass or the exact situation and
bearings of any place, mistaking the way or direction.
—दिशो-दण्ड, अस्, m. (दिशो for दिशस्, gen. case),
‘the staff of a quarter of the sky, ’ a particular appear-
ance in the sky
[cf. दण्ड।]
—दिशो-भाग, अस्, आ,
अम्, one who runs away or takes to his heels.
Macdonell
English
दिश् DIŚ, Ⅵ. diśá, Ⅲ. P. dideṣṭi, (V.) 🞄point out, show
produce (witness)
assign, 🞄grant
pay (tribute)
direct, command
🞄bid (inf. ): pp. diṣṭá, directed
determined, 🞄ordained
ordered
cs. deśaya, show, direct. 🞄ati, transfer or extend to (g.)
specify. anu, 🞄refer to (ac.)
assign anything (ac.) to (d., lc.)
🞄order. sam-anu, assign something (ac.) to 🞄(d.), indicate to (d.). apa, state, indicate
🞄report, denounce
feign, pretend. vi‿apa, represent, 🞄[Page120-2] 🞄designate, name
designate falsely, 🞄feign. ā, aim at
assign to (d.)
indicate, 🞄announce, declare
impart, teach
designate
🞄specify
predict of any one (ac.)
prescribe
🞄order, command, bid (with d., lc., inf. , or -artham)
🞄banish to (lc.)
undertake (a vow)
🞄cs. point out (a way). nir-ā, pp. paid out. 🞄prati‿ā, prescribe
summon
decline, reject
🞄repel
overcome
surpass. vi‿ā, indicate in 🞄detail
assign
explain, teach
prescribe
🞄order, command (d. or lc. of object, lc. of destination)
🞄despatch to (d. or prati)
declare, 🞄predict of (ac.). sam-ā, assign, prescribe
🞄state, declare
announce to, inform (d., g.)
🞄teach
determine, designate
predict of, declare 🞄any one (ac.) to be (ac. or iti with oratio 🞄recta)
order, charge, command (with d., inf. , 🞄or -artham)
cs. command. prati-sam-ā, 🞄reply
order. ud, point out, indicate, determine
🞄adduce (evidence)
refer to, mean
designate 🞄as, mean by (2 ac.)
design for, propose 🞄as (2 ac.)
predict of (ac.)
teach, explain: 🞄pp. uddiṣṭa, meant in the sense of 🞄(lc.: lex.)
gd. uddiśya, aiming at, referring 🞄to = prp. (go) towards, (speak) to or about
🞄(throw) at, (place) on
for, on account of
🞄in the name of
regarding, in connexion with. 🞄sam-ud, enumerate, mention
designate as, 🞄call (2 ac.): gd. samuddiśya, aiming at = 🞄prp. towards, at
for, on account of
regarding
🞄in honour of. upa, point to (ac.)
point 🞄out, indicate
teach, instruct
advise
recommend
🞄ordain, prescribe
mention, speak of
🞄rule over, govern. prati‿upa, teach in return. 🞄nis, point to (ac.)
assign to (d., g.)
designate, 🞄specify, name
determine
declare to be, 🞄regard as (2 ac.): pp. nirdiṣṭa, entrusted 🞄to, under the protection of (g.). abhi-nis, 🞄designate as, call (2 ac.). vi-nis, declare
🞄designate as, call (2 ac.). pari, state, declare. 🞄pra, point out, indicate, designate
declare
🞄reveal
fix, ordain
prescribe
assign, apportion. 🞄sam, assign to (d.)
promise
charge 🞄or commission any one (ac., d., g.) with (ac.)
🞄order any one (ac.)
give an order
despatch 🞄on a message to (d.). prati-sam, give any 🞄one (ac. or haste with g.) a message in return, 🞄to (g.)
order.
दिश् díś,
f.
 direction, point of the compass, 🞄quarter (four, N., S., E., W.
eight, 🞄the same + NE., SE., SW., and NW.
or ten, 🞄the same + above and below, are most commonly 🞄spoken of)
region, place
space
foreign 🞄country
indication, reference, instance
🞄manner:
pl.
 all quarters, all directions (ac. 🞄with verb of looking, to express fear)
diśi 🞄diśi, every where
in all directions
diśo'ntāt, 🞄= from the end of the world.
Benfey
English
1. दिश् दिश्, i. 6, Par., Ātm.
1.
To show, to produce, Man. 8, 57.
2.
To denote, Rām. 3, 30, 14.
3. To give,
Ṛt. 6, 34.
4. To command, Kir. 5, 28.
Ptcple. of the pf. pass. दिष्ट।
1.
Shown, Bhaṭṭik. 2, 32.
2. Determined,
MBh. 3, 8847
with गति, Death, Rām.
2, 30, 40.
n.
1. Command, Bhāg. P. 4,
28, 1.
2. Fate, MBh. 14, 1551.
Comp.
पूर्व-,
n.
 fate, Bhāg. P. 6, 17, 17.
Caus. देशय,
1. To point out, Rām.
3, 78, 13.
2. To order, MBh. 4, 670.
3. To govern, Rām. 2, 61, 34 Gorr. --
With the prep. अति अति,
1. To assign
to, Bhāg. P. 5, 1, 19.
2. To promise,
4, 9, 26. -- With अनु अनु, To order, Rām.
6, 89, 21.
Comp.
 ptcple. of the pf. pass.
एकानुदिष्ट, i. e.
एक-,
n.
 obsequies to a
single ancestor, Man. 4, 111. -- With
अप अप,
1. To state, Man. 8, 54.
2.
To denounce, Daśak. in Chr. 193, 4.
3. To pretend, Daśak. in Chr. 190, 19.
-- With व्यप वि-अप,
1. To design,
MBh. 3, 16189.
2. To name,
Bhāg. P. 5, 4, 9.
3. To name falsely, Rām.
3, 54, 24.
4. To pretend, MBh. 13,
1458. -- With आ आ,
1. To aim at,
MBh. 7, 1234.
2. To assign to, Rām.
4, 41, 7.
3. To mark, Bhāg. P. 6, 8, 7.
4. To show, Bhāg. P. 8, 32, 5.
5. To
teach, Man. 4, 80.
6. To design,
Bhāg. P. 8, 22, 4.
7. To order, prescribe,
Rām. 5, 38, 19
Man. 11, 192 (193).
8.
To banish, Kathās. 2, 19.
9. To un-
dertake, Rām. 2, 52, 65 (a vow).
10. To
try, MBh. 3, 11986. आदिष्ट,
n.
 Com-
mand, Lass. 67, 13. Caus.
1. To point
out, Mṛcch. 138, 4. -- With उपा उप
-आ,
1. To assign to, MBh. 1, 7239.
2.
To declare, Bhāg. P. 1, 12, 29.
3. To
order, Bhāg. P. 2, 9, 7. -- With निरा
निस्-आ, To pay, Man. 8, 162. -- With
प्रत्या प्रति-आ,
1. To prescribe,
Bhāg. P. 2, 9, 22.
2. To advise, Rām. 5, 81,
4.
3. To report again, MBh. 3, 14717.
4. To summon, Hit. 71, 16.
5. To
countermand, Vikr. 56, 1.
6. To decline,
Śāk. 73, 3.
7. To overcome, MBh. 14,
2460. -- With व्या वि-आ,
1. To assign to,
MBh. 14, 1921.
2. To teach, Prab. 107,
5.
3. To order, MBh. 1, 7689.
4. To
declare, Mālav. 69, 13 v. r. -- With समा
सम्-आ,
1. To assign to, Man. 1, 91.
2. To declare, Bhāg. P. 1, 16, 1.
3.
To teach, Kām. Nītis. 15, 2.
4. To
determine, Rām. 1, 8, 14.
5. To order,
Arj. 3, 10. Caus. To order, Pañc.
171, 8. -- With प्रतिसमा प्रति-सम्-आ,
1. To answer, Daśak. 124, 3.
2. To
order, Rām. 5, 24, 35. -- With उद् उद्,
1. To point out, Rām. 2, 56, 4.
2. To
defy, Śāk. 94, 1.
3. To predict, Śāk.
71, 11.
4. To denote, Mārk. P. 26, 17.
5. To teach, Bhartṛ. 2, 54.
Comp.
ptcple. of the pf. pass. एक-उद्दिष्ट,
n.
Obsequies to a single ancestor, Man. 4,
110. Absol. उद्दिश्य,
1. Against, on,
Rām. 3, 50, 17.
2. To, Rām. 1, 33, 17
3, 2, 14.
3. For, Rām. 1, 13, 31.
4.
In remembrance of, Rājat. 5, 120.
5.
On account of, Kathās. 2, 17.
6. In the
name of, Rām. 1, 80, 21 Gorr.
7. Re-
ferring to, Bhartṛ. 1, 56. Repeated उद्-
दिश्योद्दिश्य, To one (this) -- to another
(that), MBh. 15, 414. -- With समुद्
सम्-उद्,
1. To mention, Man. 5, 17.
2. To name, Varāh. Bṛh. S. 47, 52.
Absol. समुद् अ,
1. Against, on,
MBh. 1, 4573.
2. For, MBh. 4, 742
Rām. 2, 15, 34 Gorr.
3. In remem-
brance of, MBh. 15, 1094.
4. With
regard to, MBh. 1, 489. -- With उप
उप,
1. To point out, Rām. 2, 55, 2
Gorr.
2. To teach, Chr. 22, 16.
3. To
advise, Hit. 57, 1.
4. To mention,
Man. 3, 14.
5. To name, Bhāg. P. 5,
26, 9.
6. To ordain, Man. 2, 190.
7.
To govern, Kumāras. 1, 2.
Comp.
ptcple. of the pf. pass. काल-अत्यय-
उपदिष्ट, Produced too late, the desig-
nation of an argument which, however
plausible, is precluded by higher evi-
dence, Bhāṣāp. 70. -- With प्रत्युप प्रति
-उप, To teach in one's turn, Mālav.
d. 5. -- With समुप सम्-उप,
1. To
point out, MBh. 3, 2328.
2. To assign
to, Rām. 3, 45, 18. -- With निस् निस्,
1.
To point to, Śāk. 63, 10.
2. To assign
to, Rām. 1, 15, 18 Gorr.
3. To declare,
Man. 3, 199.
4. To denounce, Daśak.
in Chr. 197, 23.
5. To determine,
Bhāg. P. 7, 6, 22.
6. To mention,
Man. 7, 144
with परिगणनया, To
number, Megh. 22.
7. To order, Man.
11, 146.
8. To advise, Hit. iii. d. 39.
अ-निर्दिष्ट,
adj.
 Allowed (by the
Veda), Man. 5, 11. -- With अभिनिस्
अभि-निस्,
1. To point to, Rām. 3, 63,
15.
2. To determine, MBh. 12, 6991.
3. To call, Man. 10, 20. -- With विनिस्
वि-निस्,
1. To direct, Bhāg. P. 6, 8, 8.
2. To determine, Bhāg. P. 7, 11, 35.
3. To declare, Yājñ. 2, 111.
4. To
order, Rām. 5, 37, 32. -- With परि
परि, परिदिष्ट, Known, MBh. 3, 12497.
-- With प्र प्र,
1. To show, MBh. 3,
2209.
2. To declare, Bhag. 8, 28.
3.
To ordain, MBh. 12, 7050.
4. To
impel, Rām. 3, 66, 9.
5. To assign to,
Rām. 1, 14, 13.
6. To grant, MBh. 1,
6472 (i. 4, Par.). Caus. To impel,
MBh. 3, 2727. -- With अभिप्र अभि-प्र,
Caus. To impel, Rām. 2, 32, 6. -- With
प्रति प्रति, Caus. To teach, MBh. 12,
13943. -- With सम् सम्,
1. To assign
to, Rām. 1, 22, 29.
2. To promise,
Yājñ. 2, 232.
3. To declare, MBh. 5,
7534.
4. To order, Rām. 2, 52, 59.
Caus. To invite to speak, MBh. 14,
458. -- With प्रतिसम् प्रति-सम्,
1. To
give an order in one's turn, Rām. 6, 98,
37.
2. To give an order, MBh. 1, 748.
-- Cf. δείκνυμι, δείκελος, δίκη, δικεῖν, δίκτυον, δειδίσκομαι
(frequent. with
inchoat. σκ for δειδικ + σκ), δίσκος
Lat.
in-dicare, ju-dex, dicere, perhaps dignus
(but cf. यशस्)
Goth. teihan, A.S.
tihian, tihhan, O.H.G. zeigôn
A.S.
taecan
probably Goth. taikns, A.S.
tácn, tácen, taecan'
O.H.G. zīt (for zig
+ ti)
A.S. tiid. tíd
O.H.G. zeinjan.
2. दिश् दिश्,
f.
1. A region, or
quarter, or point of the compass, Pañc.
ii. d. 64.
2. pl. The parts of the earth,
Sund. 2, 26.
3. pl. Different directions,
Rām. 1, 55, 22
2, 106, 27
repeated
तिशो-दिशस् (The one) hither -- (the other)
thither, Pañc. 129, 20
also sing. (but
with सर्वतस्), Nal. 16, 5.
4. There
are variously reckoned four, eight, or
ten quarters of the world, Kathās. 15,
137
Man. 1, 13
MBh. 1, 729.
5. The
number ten, Śrut. 36.
6. A foreign
country, Yājñ. 2, 254.
7. The name
of a river, MBh. 6, 327.
--
Comp.
वि-,
f.
an intermediate point of the compass.
Apte Hindi
Hindi
दिश्
"तुदा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"संकेत करना, दिखलाना, प्रदर्शन करना, प्रस्तुत करना"
दिश्
"तुदा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
अधिन्यस्त करना
नियत करना
दिश्
"तुदा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"देना, स्वीकार करना, प्रदान करना, अर्पण करना, सौंपना"
दिश्
"तुदा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
देना
दिश्
"तुदा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
स्वीकृति देना
दिश्
"तुदा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"निदेश देना, आदेश देना, हुक्म देना"
दिश्
"तुदा* उभ*- , ,
पुं*
 " - -
"अनुज्ञा देना, इजाजत देना"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"दिशा, दिग्बिन्दु, चार दिशाएँ, परिधि का बिन्दु, आकाश का चौथाई"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"वस्तु का केवल निर्देश, इंगित"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"संकेत, इतिदिक्"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"रीति, रूप, प्रणाली"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"प्रदेश, अन्तराल, स्थान"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
विदेश या दूरस्थ प्रदेश
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"दृष्टिकोण, विषय को सोचने की रीति"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"उपदेश, आदेश"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
’दस’ की संख्या
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
"पक्ष, दल"
दिश्
"स्त्री* , कर्तृ* ए* ब*, " - दिशति ददात्यवकाशम् दिश् + क्विप्
काटने का चिह्न
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವ ಪಶ್ಚಿಮ ಮೊದಲಾದ ದಿಕ್ಕು /ದಿಶೆ
निष्पत्तिः - > दिश (अतिसर्जने) - "क्विन्" (३-२-५९)
व्युत्पत्तिः - > दिशति ददात्यवकाशम्
प्रयोगाः - > "कुबेरगुप्तां दिशमुष्णरष्मौ गन्तुं प्रवृत्ते समयं विलङ्घ्य । दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन व्यलीकनिश्वासमिवोत्ससर्ज ॥"
उल्लेखाः - > कुमा० २-२५
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಂತಕ್ಷತ /ಹಲ್ಲಿನಿಂದ ಕಚ್ಚಿದ ಗಾಯ
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಜ್ಞೆ /ಅಪ್ಪಣೆ
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಾನ /ಕೊಡುಗೆ
निष्पत्तिः - > दिश - भावे "क्विप्" (वा० ३-३-९४)
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹತ್ತು ಸಂಖ್ಯೆ
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೀತಿ /ಪ್ರಕಾರ
प्रयोगाः - > "मुनेः पाठोक्तदिशा" ।
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅವಕಾಶ /ಅಂತರಾಳ ಪ್ರದೇಶ
दिश्
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂಚನೆ ಕೊಡು /ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಮಾರ್ಗ ತೋರಿಸು
प्रयोगाः - > "इति दिक्" । "इति दिङ्मात्रप्रदर्शनम्" ।
L R Vaidya
English
diS {% vt. 6U (pp. दिष्ट
pres. दिशति-ते
caus. देशयति-ते
desid. दिदिक्षति-ते) %} 1. To produce, to point out, साक्षिणः संति मेत्युक्त्वा दिशेत्युक्तो दिशेन्न यः M.viii.57
2. to assign, e.g. इष्टां गतिं तस्य सुरा दिशंति
3. to grant, to give, to deliver, to bestow upon, to make over to, R.v.30, xi.2
4. to allow, स्मर्तुं दिशंति न दिवः सुरसुंदरीभ्यः Kir.v.28.With अति-, to extend the application of, to extend by analogy, e.g. अतः प्रधानमल्लनिबर्हणन्यायेनातिदिशति S.Bh. With अप-, 1. to say, to tell, to announce, M.viii.54
2. to pretend, मित्रकृत्यमपदिश्य पार्श्वतः प्रस्थितम् R.xix.31, कंठसीत्रमपदिश्य 32, रोगशांतिमपदिश्य 54
3. to have reference to, to refer to, गुणशेषामपदिश्य (v.l. for उपदिश्य) भामिनीम् R.viii.73.With आ-, 1. to order, to command, आदिक्षदस्याभिगमं वनाय Bt.iii.9, vii.28, R.i.54
2. to point out, to single out
3. to instruct, to advise
4. to lay down, to prescribe.With उद्-, 1. to allude to, to refer to, to have reference to, K.S.iv.38, Bg.xvii.21
2. to aim at, to direct towards, तमुद्दिश्य क्षेत्रपतिना लगुडः प्रक्षिप्तः Hit.i.
3. to denote, to mean, e.g. अनेडमूक उद्दिष्टः शठे
4. to teach, सतां केनोद्दिष्टं विषममसिधाराव्रतमिदम् Bhartr.ii.64.With उप-, 1. to advise, to instruct, M.ii.206, Bg.iv.34
2. to prescribe, to lay down, to sanction, न द्वितयिश्च साध्वीनां क्वचिद्भर्तोपदिश्यते M.v.162
3. to announce, किं कुलेनोपदिष्टेन शीलमेवात्र कारणम् Mrich.ix.
4. to have reference to, to refer to, R.viii.73.With निस्-, 1. to point out, to indicate, परिगणनया निर्दिशंतो बलाकाः Megh.i. (considered to be spurious by Mall.), निर्दिष्टां कुलपतिना स पर्णशालाम् R.i.95
2. to predict
3. to assign to, to give
4. to allude to, to make mention of.With प्र-, 1. to point out, to assign, तस्याधिकारपुरुषैः प्रणतैः प्रदिष्टां (नवोपकार्याम्) R.v.63, ii.39
2. to give, to grant, to offer, to bestow on, प्रदिशसि जलं याचितश्चातकेभ्यः Megh.ii.51, R.ix.9.With प्रत्या-, 1. to repulse, to shun, to reject, R.vi.25
2. to defeat, to put in the back ground, R.i.61, x.68.With व्यप-, 1. to name, to call
2. to name or call falsely, मित्रं च मां व्यपदिशस्यपरं च यासि Mrich.iv.
3. to pretend.With सम्-, 1. to give, to make over, Bt.vi.141
2. to order, to direct, to instruct, Sis.ix.61
3. to send as a messenger, अथ विश्वात्मने गौरी संदिदेश मिथः सखीम् K.S.vi.1.
diS {% f. (nom. sing. दिक्-ग्) %} 1. Direction, quarter, cardinal point, point of the compass, R.iii.14, 30
2. indication, direction, mode, method, manner, e.g. दिङ्मात्रेणोदाहरणम् R.G., Kull. on M.vii.126
3. a foreign or distant region
4. point of view, method of considering a subject
5. precept, order, manner
6. the number ‘ten’
7. a tooth bite (as in दिक्कर).
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
४, अपस्, अब्धि, अम्बु, अम्बुधि, अम्बुनिधि, अम्भोधि, अम्भोनिधि, अय, अर्णव, आप, आम्नाय, आय, आश्रम, उदधि, उदन्वान्, उपाय, कषाय, कृत, केन्द्र, कोष्ठ, गति, जल, जलधि, जलनिधि, तुरीय, तुर्य, तोय, दिक्, दिश्, दिशा, ध्यान, नदी, निगम, निम्नगेश, नीरधि, नीरनिधि, पयोधि, पयोनिधि, पाथ, पाथोधि, पितामहास्य, प्रणिम्नगेश, बन्ध, बन्धु, ब्रह्मोद्भव, महोर्मि, महोर्मिक, माल, युग, लवणोद, लोकपाल, वर्ण, वारिधि, वारिनिधि, वार्धि, विषधि, विषनिधि, वेद, श्रुति, सञ्ज्ञा, समुद्र, सलिलाकर, सागर, सुख
८, अनीक, अनुष्टुभ्, अहि, इभ, उरग, करटिन्, करिन्, करेणु, कर्मन्, कुज्जर, गज, गहन, गह्वर, तक्ष, तनु, दन्तिन्, दिक्, दिग्गज, दिङ्नाथ, दिश्, दुरित, द्विप, द्विरद, धी, धीगुण, नाग, नागेन्द्र, पद्मी, पन्नग, पवनभुक्, पीलुक, पुष्करिन्, प्रधान, प्रभावक, फणिन्, बुद्धिगुण, भद्र, भुजग, भुजङ्ग, भुजङ्गम, भूति, मङ्गल, मतङ्गज, मति, मद, मातङ्ग, यूथप, वन, वसु, वारण, विषभृद्वपु, व्याल, श्रिय, सर्प, सिद्धगुण, सिद्धि, सिन्धुर, सुण्डिप, स्तम्बेरम, स्तम्भेरम, हस्तिन्
१०, अङ्गुलि, अङ्गुली, अवतार, आशा, ककुभ्, कर्म, काष्ठ, काष्ठा, दिक्, दिक्पाल, दिश्, दिशा, पङ्क्ति, रावणशिरस्, हरित्
Bopp
Latin
दिश् 6. P. A. दिशामि, दिशे, अदिक्षम्, अदिक्षि, दे-
ष्टास्मि, देष्टाहे, देक्ष्यामि, देक्ष्ये.
1) monstrare,
ostendere. MAN. 8. 57.: साक्षिणः सन्ति मे ऽत्य् (*) उ-
क्त्रा दिशे ऽत्य् उक्तो दिशेन् न यः.
2) decernere. A. 9.
31.: दिष्टम् अत्रे ऽति.
3) dare, largiri. RAGH. 16. 72.:
यत् (जैत्राभरणम्)…रामः कुशाय राज्येन समन् दिदे-
श (Schol. दत्तवान्). (Gr. δείϰνυμι, δίϰη, δοϰέω =
Caus. देशयामि, abjecto i diphthongi ए
fortasse εἴϰω
e δείϰω sicut scrt. अश्रु q. v. e दश्रु = δάϰϱυ
lat. dico,
decet = देशयतिं (v. आदिश् jubere), decus
licet, mu-
tato d in l
goth. TIH, ga-teiha dico, narro, nuntio (ga-
taih, ga-tihum)
taikns signum, taiknja monstro
germ.
vet. zîhu, zeigôm
nostrum zeihe, zeige
fortasse lith.
źénklas signum huc pertinet, sicut źibbu ad दिव्.)
c. अप
1) monstrare, indicare. MAN. 8. 54.: अपदिश्या
ऽपदेश्यम्.
2) simulare, praetexere. RAGH. 19. 31.: मि-
त्रकृत्यम् अपदिश्य
ibd. 54.: रोगशान्तिम् अपदिश्य.
c. अप praef. वि
1) falso, simulate indicare. R. Schl. I.
9. 41.: स्वम् आश्रमपदन् तस्य व्यपदिश्या ऽविदूरतः.
2) appellare, nominare (v. व्यपदेश apud Wils.). MAH.
3. 16189.: भ्रातरम्…धनेश्वरम् व्यपदिशन् कथन् न
लज्जसे.
c. आ
1) docere. In. 3. 9.: गीतवादित्रनृत्यानि भूय
एवा "दिदेश ह.
2) jubere. N. 17. 21.: शीघ्रम् मे या-
नम् आदिश
HIT. 40. 9.: यद् यद् आदिशति प्राणेश्व-
रस् तत् तद् एवा ऽहम् अविचारितङ् करोमि.
3) col-
lineare, dirigere telum ad alqd., telo petere. DR. 8. 35.:
विद्रुतं सैन्यम्…आदिश्या "दिश्य नाराचैर् आजघान
A. 3. 34.: ब्रह्मास्त्रम् अहम् आदिशम्.
c. आ praep. उप assignare, dare in matrimonium. MAH. 1.
7239.: तस्य कृष्णाम् उपादिश.
c. आ praef. प्रति
1) renarrare, c. acc. pers. MAH. 3. 14717.:
यत् कथयेत् पतिस् ते पर्रिक्षितव्यम्
काचित् सप-
त्नी तव तम् प्रत्यादिशेत्.
2) revocare. HIT. 71. 14.
3) rejicere, repellere, zurückweisen. RAGH. 1. 61. 6. 25.
39. Supervacaneum reddere, superare. RAGH. 10. 69.:
तेना ऽप्रतिमतेजसा रक्षागृहगतदीपाः प्रत्यादिष्टा इ-
वा ऽभवन्.
c. आ praef. वि jubere, c. acc. pers. SU. 3. 11. RAGH. 11.
43. R. Schl. I. 12. 27.
c. आ praef. सम्
1) id. SU. 2. 12. N. 17. 38.
2) monstrare.
N. 20. 22.
c. उत्
1) monstrare. N. 9. 24.
2) respicere, rationem ha-
bere. BH. 17. 21.: फलम् उद्दिश्य.
3) scopum petere,
zielen. HIT. 23. 12.: तम् उद्दिश्य क्षेत्रपतिना लगुडः
प्रक्षिप्तः.
4) decernere. SA. 4. 3.: व्रतन् त्रिरात्रम्
उद्दिश्य.
c. उत् praef. सम्
1) explicare, docere. MAH. 12. 82.
2) decernere. MAH. 3. 10.: तयोर् वधं समुद्दिश्य.
c. उप monstrare, docere. N. 14. 7. A. 8. 8. SA. 4. 16.
MAN. 12. 107.
c. उप praef. सम् monstrare. N. 9. 32.
c. निस् (निर्दिश्)
1) demonstrare, explicare. BH. 12. 3.
MAN. 11. 143.
2) decernere. A. 10. 15.: मानुषो मृत्युर्
एतेषान् निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा.
c. निस् praef. वि
1) monstrare, indicare. N. 21. 28.
2) decernere. MAH. 5. 413.
c. प्र
1) monstrare, ostendere. N. 5. 19. 20. 21.
2) dare.
MAH. 3. 1700.: इदन् दिव्यम् (अस्त्रम्) ते प्रदिशामि
NALOD. 1. 52. -- Caus. incitare. N. 17. 34.: तया प्र-
देशितो राजा ब्राह्मणान् वशवर्तिनः प्रास्थापयत्.
c. सम्
1) docere, edocere. N. 14. 26.
2) mandare, jubere,
c. acc. pers. N. 16. 2. IN. 5. 31.
3) dare. BHATT. 6. 141.:
भ्रात्रि राज्यं सन्दिश्य.
(*) contra regulam pro म इत्य्.
2. दिश् f. (r. दिश्) plaga, regio coeli. H. 1. 18.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
गो
पुस्त्री
गो, बाण, वाच्, पशु, भूमि, दिश्, रश्मि, जल, अक्षि, स्वर्ग, मातृ, वज्र, अग्नि, मुख, तत्त्व, वारि, वाजिन्, दृष्टि, दीधिति
बाणे वाचि पशौ भूमौ दिशि रश्मौ जलेऽक्षिणि ।
स्वर्गे मातरि वज्रेऽग्नौ मुखे तत्वे च गोध्वनिः ॥ १७ ॥
दिग्दृष्टि-दीधिति-स्वर्ग-वारि-वाग्वाण-वाजिषु ।
भूमौ पशौ च गोशब्दो विद्वद्भिर्दशसु स्मृतः ॥ १८ ॥
verse 1.1.1.17
page 0002
Indian Epigraphical Glossary
English
diś, diśā (IE 7-1-2), ‘ten’
rarely used to indicate
‘four’ also.
Lanman
English
√diś (diśáti
didéśa
ádikṣat, ádiṣṭa
[883]
dekṣyáti
diṣṭá
déṣṭum
-díśya
diśyáte
deśáyati). point
direct
show.
[cf. δείκνυμι, ‘show’
Lat. dīco, ‘show,
tell’
AS. tāh, Ger. zieh, ‘pointed out (as
guilty), accused’
Ger. zeigen, ‘show’
also AS. tāh-te, tǣh-te, Eng. taught, ‘showed,
instructed’
AS. tācn, Eng. token.]
+ apa, show
make a false show of.
+ vy-apa, make a false show of.
+ ā, point out to, give a direction to,
direct.
+ sam-ā, point out to, direct
command.
+ ud, point out
aim towards
uddiśya,
w. acc., with an aiming towards, equiv. to
the prep. at, 26^22.
+ upa, show to, teach, instruct
give advice
to, advise.
+ pra, point out, designate
direct.
díś, f. just like Eng. point, i. e. cardinal
point, quarter of the heaven (N., E., S.,
W.)
aṣṭau diśas, eight regions (N., E.,
S., W., and NE., SE., SW., NW.), 57^12.
[√diś, ‘to point.’]
Kridanta Forms
Sanskrit
दिश् (दि॒शँ॑ अतिसर्जने - तुदादिः - अनिट्)
ल्युट् = देशनम्
अनीयर् = देशनीयः - देशनीया
ण्वुल् = देशकः - देशिका
तुमुँन् = देष्टुम्
तव्य = देष्टव्यः - देष्टव्या
तृच् = देष्टा - देष्ट्री
क्त्वा = दिष्ट्वा
ल्यप् = प्रदिश्य
क्तवतुँ = दिष्टवान् - दिष्टवती
क्त = दिष्टः - दिष्टा
शतृँ = दिशन् - दिशन्ती / दिशती
शानच् = दिशमानः - दिशमाना
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 दिश्
मूलधातुः:
 दिश
धात्वर्थः:
 अतिसर्जने (दानं)
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 दिशति
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
1. दिश् °hervorbringen, schaffen, Kir. I, 18. — Mit अन्वा jemandem (Akk.) befehlen, Jātakam. 20
Befehl geben, 22. — Mit अभ्या °zuweisen, verleihen, Kir. XVI, 32
XVIII, 44. — Mit समा Z. 3 lies 231, 16. — Mit उद् auch abweisen, R. ed. Bomb. 3, 46, 35. — Mit सम् Abschied nehmen von (Akk.), Divyāvad. 446, 25.
2. दिश् 1. दिशो दिग्भ्यः in allen Richtungen, Divyāvad. 163, 24.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दिश्, दिक्, दिग्
noun
नियतस्थानस्य पूर्वापरविस्तारः।
"कस्यां दिशि गच्छति भोः।"
Synonyms:
 दिश्
noun
एका नदी ।
"दिशः उल्लेखः महाभारते वर्तते"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
घनोपलस्तु करकः काष्ठाशा दिग्धरित्ककुप् ॥ १६६ ॥
-wordlist-
घनोपल (पुं), करक (त्रि), काष्ठा (स्त्री), आशा (स्त्री), दिश् (स्त्री), हरित् (स्त्री), ककुभ् (स्त्री)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
आशा
आशा, ककुभ्, काष्ठा, हरित्, दिश्
आशाः ककुभः काष्ठा हरितश्च दिशः समाख्याताः ।
verse 1.1.1.100
page 0013
एकाक्षरनाममाला
Sanskrit
गो, वाणी, बाण, भू, रश्मि, वज्र, स्वर्ग, अक्षि, वारि, दिश्, धेनु, श्रुतैश्वरी, गणेश
गौर्वाणीबाणभूरश्मिवज्रस्वर्गाक्षिवारिषु ।
दिशि धेनौ श्रुतैश्वर्यां गणेशे वाऽपि गौः स्मृतः ॥ १३ ॥
verse 1.1.1.13
page 0120
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: दिक्
Root: दिश्
Gender: स्त्री
Number: all
अर्थः ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
Meaning(s):
⇒ Quarter of the compass
Shloka(s):
2|1|2|2 ► दिग्दिशाशा ककुब्दीर्णी हरिद्देववधूः सरिः॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
2|1|3|1 ► अव्ययीभावोऽपदिशमवान्तरदिशा विदिक्। (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|2|2 ⇢ दिक् (दिश्) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|2|2 ⇢ दिशा (दिशा) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|2|2 ⇢ आशा (आशा) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|2|2 ⇢ ककुप् (ककुभ्) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|2|2 ⇢ दीर्णी (दीर्णी) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|2|2 ⇢ हरित् (हरित्) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|2|2 ⇢ देववधूः (देववधू) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|2|2 ⇢ सरिः (सरि) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|3|1 ⇢ अपदिशम् (अपदिशम्) (अव्य) ⇒ Intermediate
Point of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|3|1 ⇢ अवान्तरदिशा (अवान्तरदिशा) (स्त्री) ⇒ Intermediate point of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
➠ 2|1|3|1 ⇢ विदिक् (विदिश्) (स्त्री) ⇒ Quarter of the compass ⇒ पूर्वपश्चिमदक्षिणोत्तरादिरूपा
Related word(s):
जातिः ➡ दिक्
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ दिङ्मध्यम्
परा_अपरासंबन्धः ➡ शार्वी
Mahabharata
English
Diś, a river. § 574 (Jambūkh.): VI, 9, 327.
Vedic Reference
English
Diś, ‘direction, ’ is a word very frequently used in the Rigveda
and later^1 to denote a quarter of the sky. As a general rule,
four quarters are mentioned — east, south, west, north.^2 But
the number of the ‘directions’ is sometimes increased up to
ten by the addition to these four of various others. The five
points include the zenith (ūrdhvā)
^3 the six, the zenith and
the nadir (ūrdhvā and avācī)
^4 the seven, the zenith, the
ground on which one stands (dhruvā), and the air (antarikṣa)
between these two (vyadhvā)
^5 the eight include the inter-
mediate quarters (S.E., S.W., N.E., N.W.)
^6 the nine add to
these the zenith
^7 the ten, zenith and nadir.^8 The number
five is sometimes made up by the ground beneath the observer's
feet (dhruvā), ^9 and the number six by that point (dhruvā) and
the zenith (ūrdhvā)
^10 the ‘lofty’ (bṛhatī)^11 sometimes taking
the place of the ‘vertical’ (ūrdhvā).
1) Rv. i. 124, 3
183, 5
iii. 30, 12
Av. iii. 31, 4
xi. 2, 12, etc.
2) Rv. vii. 72, 5
x. 36, 14
42, 11
Av. xv. 2, 1 et seq., etc.
3) Taittirīya Saṃhitā, vii. 1, 15
Maitrāyaṇī Saṃhitā, ii. 8, 9.
4) Maitrāyaṇī Saṃhitā, iii. 12, 8
Vājasaneyi Saṃhitā, xxii. 24
Bṛhad-
āraṇyaka Upaniṣad, iv. 2, 4.
5) Rv. ix. 114, 3
Av. iv. 40, 1
Śatapatha Brāhmaṇa, vii. 4, 1, 20
ix. 5, 2, 8
Taittirīya Āraṇyaka, i. 7.
6) Taittirīya Saṃhitā, vii. 1, 15
Satapatha Brāhmaṇa, i. 8, 1, 40, etc.
7) Śāṅkhāyana Śrauta Sūtra, xvi.
28, 2.
8) Rv. i. 164, 14
viii. 101, 13
Śata-
patha Brāhmaṇa, vi. 2, 2, 34
viii. 4,
2, 13, etc.
9) Av. viii. 9, 15
xiii. 3, 6
xv. 14,
1-5
Vājasaneyi Saṃhitā, ix. 32
Śatapatha Brāhmaṇa, ix. 4, 3, 10, and
cf. Dhruvā.
10) Av. iii. 27, 1
iv. 14, 8
xii. 3,
55
xv. 4, 1 et seq.
xviii. 3, 34
Aitareya Brāhmaṇa, viii. 14, etc. Cf.
Rv. x. 14, 16.
11) Vājasaneyi Saṃhitā, xiv. 13,
Kāṭhaka Saṃhitā, xvii. 8.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 359
Weber, Proceedings of the Berlin Academy,
1895, 846
Indische Studien, 17, 293.
294
18, 153
St. Petersburg Dic-
tionary, s.v.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: दिक्
Root: दिश्
Gender: स्त्री
Number: all
Meaning(s):
⇒ quarter
⇒ direction
Shloka(s):
1|3|1|1 ► दिशस्तु ककुभः काष्ठा आशाश्च हरितश्च ताः। (दिग्वर्गः)
3|3|25|2 ► लक्ष्यदृष्ट्या स्त्रियां पुंसि गौर्लिङ्गं चिह्नशेफसोः॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|3|1|1 ⇢ दिक् (दिश्) (स्त्री)
➠ 1|3|1|1 ⇢ ककुप् (ककुभ्) (स्त्री) ⇒ peak, space, summit, beauty, splendour, zAstra or science, rAgiNI or mode of music, region or quarter of the heavens, wreath of Campaka flowers [Magnolia champaca - Bot.], unornamented hair or the hair hanging down like a tail
➠ 1|3|1|1 ⇢ काष्ठा (काष्ठा) (स्त्री) ⇒ top, aim, sun, form, goal, mark, pitch, limit, water, summit, course, solstice, raceground, race-ground, highest limit, cardinal point, measure of time, place for running, form of appearance, quarter or region of the world, sixteenth part of the disk of the moon, Temu lawak ginger [Curcuma xanthorrhiza - Bot.]
➠ 1|3|1|1 ⇢ आशा (आशा) (स्त्री)
➠ 1|3|1|1 ⇢ हरित् (हरित्) (स्त्री) ⇒ bay, tawny, fallow, rivers, turmeric, bay mare, greenish, pale red, yellowish, pale yellow, fawn-coloured, quarter of the sky, grass or a species of grass, female horse of a reddish colour
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (स्त्री)
➠ 3|3|25|2 ⇢ गौः (गो) (पुं)
Related word(s):
जातिः ➡ दिक्
परा_अपरासंबन्धः ➡ मध्यमात्रदिशः_नाम
गुण-गुणी-भावः ➡ दिग्भवम्
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ दिग्भवम्
अन्यसंबन्धाः ➡ दिग्भवम्
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दिश् स्त्री दिशति ददात्यवकाशं दिश--क्विन् । १ आशायाम्प्राच्यादिव्यवहारहेतौ काष्ठायाम् । “कृत्वैकमवधिंतस्मादिदं पूर्वञ्च पश्चिमम् । इति निर्दिश्यते देशोयया सा दिगिति स्मृतेति” उक्तेस्तस्या दैशिकपरत्वाप-रत्वा समवायिकारणत्वम् । सा चैका नित्या विभ्वी चेति“कालखात्मदिशां सर्वगतत्वं परमं महत्” भाषा० ।दिक्परीक्षा च कलाद सूत्रोपस्करयोर्यथा“इत इदमिति यतस्तद्दिश्यं लिङ्गम्” सू० । “काल-लिङ्गप्रकरणं समाप्य इदानीं दिग्लिङ्गप्रकरणमारभ-माण आह । दिश इदं दिश्यं दिगनुमापकम् इतो-ऽल्पतरसंयुक्तसंयोगाश्रयादिदं बहुतरसंयुक्तसंयोगाधि-करणं परम् इतश्च संयुक्तसंयोगभूयस्त्वाधिकरणादिदंसयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वाधिकरणमपरमिति नियतदिग्दे-शयोः समानकालयोः पिण्डयोर्यतो द्रव्याद्भवति सादिगित्यर्थः । न हि तादृश द्रव्यमन्तरेण भूयसां संयुक्त-संयोगानामल्पीयसां वा पिण्डयोरुपनयनायकमन्यदस्तिन च तदुपनयमन्तरेण तत्तद्विशिष्टबुद्धिः न च तामन्त-रेण परत्वापरत्वयोरुत्पत्तिः न च तदुत्पत्तिं विना तद्वि-शिष्टप्रत्ययव्यवहारौ । न च काल एव संयोगोपनाय-कोऽस्तु किं द्रव्यान्तरेणेति वाच्यं कालस्य नियतक्रियोप-नायकत्वेनैव सिद्धेः, अनियतपरधर्मोपनायकत्वकल्पना-यान्तु काश्मीरकुङ्कुमपङ्करागं कार्णाटकामिनीकुचकलसंप्रत्युपनयेत् आकाशात्मनोरपि तथा परधर्म्मोपसंक्रा-मकत्वे म एव प्रसङ्गः, दिशस्तु अनियतपरधर्म्मोपसंक्रा-सकतयैव सिद्धत्वान्नातिप्रसङ्गः एवञ्च क्रियोपनायकात्कालात् संयोगोपनायिका दिक् पृथगेव । किञ्चास्मात्पूर्वमिदम् अस्माद्दक्षिणमिदम् अस्मात्पश्चिममिदम् अस्मा-दुत्तरमिदम् अस्माद्दक्षिणपूर्वमिदम् अस्माद्दक्षिणपश्चिम-मिदम् अस्म त्पश्चिमोत्तरमिदम् अस्मादुत्तरपूर्वमिदम्अस्मादधस्तादिदम् अस्मादुपरिष्टादिदम् इत्येते प्रत्ययाइत इदमितीत्यनेन संगृहीताः एतेषां प्रत्ययानां निमि-त्तान्तरासम्भवात् । किञ्च नियतोपाध्युन्नायकः कालःअनियतोपाध्युन्नायिका दिक्, भवति हि यदपेक्षया योवर्त्तमानः स तदपेक्षया वर्त्तमान एव, दिगुपाधौ तु नैवंनियमः यं प्रति या प्राची तं प्रत्येव कदाचित्तस्याःप्रतीचीत्वात् एवमुदीच्यादिष्वपि वाच्यम्, यदपेक्षयासूर्य्योदयाचलसन्निहिता या दिक् सा तदपेक्षया प्राचीयदपेक्षया सूर्य्यास्ताचलसन्निहिता या दिक् सा तद-पेक्षया प्रतीची, सन्निधानन्तु संयुक्तसंयोगाल्पीयस्त्वं तेच सूर्य्यसंयोगा अल्पीयांशो भूयांसो वा दिगुपनेयाः ।एवं प्राच्यभिमुखपुरुषवामप्रदेशावच्छिन्ना दिगुदीची, ता-दृशपुरुषदक्षिणभागावच्छिन्ना दिक् दक्षिणा, वामत्व-दक्षिणत्वे तु शरीरावयववृत्तिजातिविशेषौ । गुरुत्वा-समवायिकारणकक्रियाजन्यसंयोगाश्रयोदिक् अधः ।अदृष्टवदात्मसंयोगजन्याग्निक्रियाजन्यसंयोगाश्रयोदिगूर्द्ध्वा ।एवञ्चेन्द्राग्नियमनिरृतिवरुणवायुसोमेशाननागब्रह्माधि-ष्ठानोपलक्षिता दश दिश इति व्यपदेशान्तरं प्राच्यादि-व्यपदेशात्” उप० वृ० । “द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते”सू० । दिशो द्रव्यत्वं नित्यत्वञ्च वायुपरमाणुवदित्याह ।“गुणवत्त्वाद्द्रव्यत्वम् अनाश्रितत्वाच्च नित्यत्वमित्यर्थः” वृ० ।एकत्वमतिदिशन्नाह । “तत्त्वम्भावेन” सू० । “दिग्-लिङ्गाविशेषाद्विशेषलिङ्गाभावाच्च सत्त्वावदेकत्वं तदनुवि-धानादेकपृथक्त्वम्” वृ० । ननु यद्येकैव दिक् कथं तर्हिदश दिशं इति प्रतीतिव्यवहारावित्यत आह । “कार्य्य-विशेषेण नानात्वम्” सू० । “कार्य्यविशेषः कार्य्यभेदस्तेननानात्वोपचार इत्यर्थः” वृ० । तमेव कार्य्यभेदं दर्शय-न्नाह । “आदित्यसंयोगाद्भूतपूर्वाद्भविष्यतो भूताच्च प्राची”सू० । “प्राक् अस्यां सविता अञ्चतीति प्राची तथाचयस्यां दिशि मेरुप्रदक्षिणक्रमेण भ्रमत आदित्यस्य प्रथमंसंयोगो भूतपूर्वो भविष्यन् वा सा दिक् प्राची अत्र पुरु-षाभिसन्धिभेदमाश्रित्य कालत्रयोपवर्णनम्, भवति हिकस्यचित्पूर्वेद्युः प्रातरस्यां दिशि आदित्यसंयोगः प्रथमंवृत्त इतीयं प्राचीति प्राचीव्यवहारः कस्यचिदपरेद्युरस्यांआदित्यसंयोगः प्रथमं भावीत्यभिसन्धाय प्राचीव्यवहारःकस्यचिदिदानीं अस्याम् आदित्यसंयोगो भवन्नस्तीत्यभि-सन्धाय प्राचीव्यवहारः, भूतादिति आदिकर्म्मणि क्तप्र-त्ययः तेनाभिसन्धेरनियमात् यदाप्यादित्यसंयोगो नास्तिरात्रौ मध्याह्नादौ तत्रापि प्राचीव्यवहारानुगमः सिद्ध्य-तीति भावः” उप० वृ० । दिगन्तरव्यवहारेऽपीममेव प्रकार-मतिदिशन्नाह “तथा दक्षिणा प्रतीची उदिची च” सू० ।“तद्वदेव दक्षिणदिग्वर्त्तिनगादिना सहादित्यसंयोगाद्भूत-पूर्वाद्भविष्यतो भूताद्वा दक्षिणव्यवहारः एवं प्रतीच्युदि-च्योरपि व्यवहार उन्नेयः । वामत्वदक्षिणत्वे निरुक्तेएव” उप० वृ० । दिगन्तरालव्यवहारेऽपीममेव प्रकार-मतिदिशन्नाह “एतेन दिगन्तरालानि व्याख्यातानि” सू० ।“प्राचीदक्षिणयोर्दिशोर्लक्षणसाङ्कर्य्येण दक्षिणपूर्वादिगितिव्यवहारः एवं दक्षिणपश्चिमा पश्चिमोत्तरोत्तरपूर्वेत्यूह्यम्एते चादित्यसंयोगा येन विभुना द्रव्येणोपनीयन्ते सादिगिति कणादरहस्ये व्युत्पादितं विस्तरतः” उप० वृ० ।झलि पदान्ते च कुः । दिक् । “दिग्दक्षिणा गन्धवहं मुखेन” ।“प्रसन्नदिक् पांशुविविक्तवातम्” कुमा० । सा चोपाधिभेदात्दशधा “पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैरृती पश्चिना तथा ।वायवी चोत्तरैशानी ऊर्द्धा चाधोदिशोदशेति” वराह-पुराणम् । आशाशब्दे तत्सत्त्वे प्रमाणं प्राच्यादिभेदे उपा-धिस्वरूपञ्च८३५ पृ० दृश्यम् । “यया दिशा धावति वेधसःस्पृहा” नैष० “परस्परालापमिवामला दिशः” किरा०भागुरिमते वा टाप् दिशाप्यत्र । दिशागज दिशापाल-शब्दे दृश्यम् दिशाञ्च यात्राद्युपपयोगिसंज्ञाभेदः ज्यो० त०उक्तो यथा “अङ्गारिणी दिग्रविविप्रयुक्ता यस्यांरविस्तिष्ठति सा प्रदीप्ता । प्रधूमिता यास्यति यांदिनेशः शेषाः प्रशस्ताः शुभदाश्च ताः स्युः” । “यत्रपूर्वादिकाष्ठायां वृषराश्यादिगोरबिः । सा दिगस्तमिताज्ञेया शेषास्तिस्रः सदोदिताः । यात्रा युद्धं विवादश्च द्वारंप्रासादहर्म्ययोः । न कर्तव्यं शुभं चान्यदस्ताशाभिमुखंनरैः” । “अस्ताशायां स्थितं यस्य नाम्नः प्रथममक्षरम् ।स आर्त्तः सर्वकार्येषु ज्ञेयोदैवहतो नरः” ज्योति० त०दिक्करशब्दोक्ते २ दन्तक्षते च वैजयन्ती ३ दशसंख्यायाम्४ तत्संख्यान्विते च । “दिग्भिर्गुणैरष्टयमैः शरैवैः” नील०ता० । ५ श्रोत्राधिष्ठातृदेवताभेदे “दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विब्रह्मेन्द्रोपेन्द्रमृत्युकाः” शारदातिलकम् । कः प्रजापतिःदिशि भवं दिगा० यत् । दिश्य दिग्भवे
त्रि०
 । दिशा निर्वृ-त्तम् ठञ् । दैशिक दिक्कृते
त्रि०
 दैशिकपरत्वापरत्वे ।
Capeller
German
1. दिश् दि॑देष्टि, दिश॑ति zeigen, aufweisen,
zuweisen, anordnen, befehlen. p.p. दिष्ट॑
(s. auch bes.) gezeigt, angewiesen, festgesetzt,
bestimmt Caus. देशयैत् zeigen,
anweisen, mitteilen. अति hinüberweisen,
übertragen (g.). अनु u. समनु jemd. (Dat.)
etwas (Acc.) anweisen, zuweisen. अप
dass., anzeigen, (fälschlich) angeben,
vorschützen. व्यप bezeichnen, nennen
vorgeben, vorschützen. आ anzeigen,
jemd. (Dat.) etwas (Acc.) anweisen
bestimmen, befehlen
jemd. (Acc.) zu
etwas (Loc., Dat. o. Inf. ) anstellen
verkünden, vorhersagen (von jemd.
Acc., beim Pass. Nom)
abzielen auf
(Acc.), bedrohen. Caus. zeigen, angeben.
प्रत्या anweisen, anbefehlen
abweisen,
zurückweisen, verstoßen, verschmähen,
übertreffen. व्या anweisen, lehren, verkünden,
befehlen, jemd. (Acc.) anstellen
zu (Loc., Dat. o.) प्रति)। समा anweisen,
bezeichnen, aussagen, bestimmen, jemd.
(Acc.) anstellen o. beauftragen zu (Dat.
o. Inf. ). उद् anzeigen, bestimmen, verkünden,
lehren, bezeichenen, meinen.
Ger. उद्दिश्य s. bes. उप zeigen, bezeichenen,
angeben, andeuten, erwähnen
lehren,
vorschreiben
belehren, unterrichten,
jemd. etwas beibringen (2 Acc.)
befehlen,
beherrschen (Acc.). प्रत्युप jemd.
(Dat.) etwas (Acc.) zurücklehren. समुप
zeigen, hinweisen auf
lehren (2 Acc.).
निस् zeigen, hinweisen auf (Acc.), zuweisen,
bestimmen, bezeichnen, meinen,
annehmen als (2 Acc.) verkünden, voraussagen
p.p. निर्दिष्ट jemd. (Gen. ) zugeweisen,
schutzbefohlen. परि anzeigen,
angeben, verkünden. प्र u. संप्र
dass., anordnen, befehlen. सम् jemd.
(Dat. o. Gen. ) etwas (Acc.) anweisen
o. auftragen (auch 2 Acc.)
jemd. (Acc.)
beauftragen, anweisen zu (प्रति)
etwas
erklären, bestimmen. प्रतिसम् jemd.
anweisen, befehlen, jemd. (Dat., Gen.
o. Acc.) etwas (Acc.) auftragen.
2. दि॑श्
f.
 Hinweis, Andeutung, Art und
Weise, Richtung, Gegend, Ort, Raum,
Himmelsgegend (4—10), Zone (in
weitester Bed.). Pl. (auch Sgl.) alle
Zonen, d. i. die ganze Welt. दिशां पति
m.
 der Länderherr (Soma
) दिशि दिशि
überall (hin)
दिश्, विनिस् anzeigen, bestimmen.
Grassman
German
√diś [Cu. 〔14〕], 1〉 eine Richtung [A.] zeigen
2〉 zeigen, sehen lassen, aufweisen, intens. [Page607] dass. in verstärktem Sinne
3〉 jemand [D.] etwas [A.] zuweisen, zutheilen
4〉 etwas [A.] als Geschenk anweisen
ebenso intens.
5〉 intens., sehr aufzeigen, d. h. verherrlichen.
Mit ánu, auffordern, in án-ānudiṣṭa.
áva 1〉 Liebes [A.] erweisen
2〉 intens., jemand [A.] etwas [A.] berichten.
ā́ 1〉 auf jemand [A.] zielen, es auf ihn abgesehen haben, vgl. ādíś
2〉 auf jemand [A.] in feindlichem Sinne zielen, um ihn zu tödten, zu verwunden u. s. w.
ebenso intens.
3〉 auf jemand [A.] mit Worten zielen, ihn auffordern, aufrufen.
abhí ā́, es auf jemand [A.] abgesehen haben.
prá 1〉 etwas [A.] anweisen, anordnen, vorschreiben, vgl. pradíś
2〉 intens., aufmuntern.
Stamm I. diśá s. Part.
Stamm II. dídiś, stark dídeś:
-eṣṭu 3〉 rékṇas (nas) {556, 2}.
didiś, stark dideś:
-iḍḍhi 3〉 prajā́m nas {223, 6}
{232, 17}.
-iṣṭana [2. p.] 3〉 stómam rudrā́ya {918, 9}. — áva 1〉 priyā́ {958, 6}.
-iṣṭa [3. s. me.] 4〉 saptatím ca saptá ca {919, 15}.
Stamm III. dídeśa:
-ati ā 2〉 nas {42, 2}
{959, 4}
asmā́n {764, 4}
{960, 2}. — 3〉 pūṣáṇam {497, 1} (karambhā́d íti).
Aor. ádikṣ, vor t: ádiṣ (betont nur {390, 6}):
-kṣi [1. s. me.] prá 1〉 námauktim {397, 9}.
-ṣṭa [3. s. me.] 2〉 róhitau {390, 6}
paúṃsiam {702, 15}.
Stamm des Intens. dédiś (betont nur {385, 3}
{640, 6}):
-śam [Co.] áva 2〉 satyám tvā {683, 15}.
-ṣṭe [3. s. me.] 2〉 indriyā́ṇi {385, 3} (índras).
-śate [3. p. me.] 2〉 (tvákṣāṃsi tanū́ṣu ā́ {640, 6}).
Imperf. Intens. ádediś (betont nur {265, 21}):
-ṣṭa [3. s. me.] 2〉 paúṃsiam {665, 26}. — 4〉 gā́s {265, 21} (gópatis).
Part. diśát [Stamm I.]:
-ántā [du.] 2〉 prācī́nam jyótis {936, 7}.
Part. Med. diśámāna [Stamm I.]:
-as prá 1〉 sūnṛ́tās {265, 21}.
Part. Intens. dédiśat:
-at [N. s. m.] pra 2〉 {928, 10}.
-atīs [N. p. f.] 5〉 gíras {711, 13}.
dédiśāna:
-as ā 2〉 śurúdhas {782, 5} (śaryahā́‿iva).
-ān abhí ā: abhiṣeṇā́n {485, 17}.
Part. II. diṣṭá:
-ā́m 1〉 díśam {183, 5}.
-ās [A. p. f.] prá 1〉 díśas {264, 12}.
Verbale als Inf. díś:
-íśe ā 1〉 venám {733, 5}
kétam {733, 6}. — 3〉 tám (pūṣáṇam) {489, 14}
in passivem Sinne ná téna devás 〰 {497, 1}
vgl. das Folgende und die Zusammensetzungen ādíś, pradíś.
diś, f. [von diś 1], 1〉 Richtung
2〉 Himmelsrichtung, Weltgegend
3〉 Art und Weise (eigentlich Richtung)
4〉 in {95, 3} und {325, 3} ist statt ánu prá díśam zu lesen ánu pradíśam.
-íśam 1〉 {183, 5} (diṣṭā́m). — 4〉 {95, 3}
{325, 3} (s. oben).
-iśā́ 3〉 {85, 11} (táyā)
{132, 4} (samāniā́).
-íśas [N. p.] 2〉 {826, 3} (nā́nāsūriās)
{916, 14}
{119, 2} sám ayante ā́ 〰, bildlich, d. h. von allen Seiten kommt alles herbei.
-íśas [A. p.] 1〉 {782, 9}
(ná mināti) {124, 3}
{264, 12}
{434, 4}. — 2〉 {501, 2} (neben súar, uṣásas)
{890, 2} (patáyanti ā́ 〰)
{31, 14}
wo vielleicht prá diśas (von diś) statt prá díśas zu lesen ist.
-iśām (unbetont) 2〉 〰 pate (soma) {825, 2}.
Burnouf
French
*दिश् दिश्। दिशामि, दिशे 6, et qqf. दिश्यामि
4
p. दिदेश, दिदिशे
f2. देक्ष्यामि, देक्ष्ये
a1.
अदिक्षम्, अदिक्षि। {@Ps.@} दिश्ये
pp. दिष्ट। Montrer, faire
voir.
Démontrer
prouver par témoin.
Exposer
raconter
dire
indiquer, ordonner.
Produire, donner: तन् नो दिदेष्टु
देवी que la déesse nous accorde cela, Vd.
Gr. δείϰνυμι, δίϰη, δοϰέω.
Lat. dico [dans indico, etc.], decet, dignus, etc.
दिश् दिश्।
f.
 région, plage
espace céleste, point cardinal:
दिशो न जाने je ne reconnais plus les points de l'horizon
[ma vue est troublée].
दिशस्
f.
 et दिशा
f.
 mms.
दिश्य a. [en compos.] qui est d'une certaine region:
पूर्वदिश्य oriental.
Stchoupak
French
१ दिश्-
{%diśati -te
dideśa didiśe
adikṣat
dekṣyati -te
diśyate %}
{%deśayati -te didikṣati
diṣṭa- deṣṭum °diśya %} -- montrer, indiquer,
relever, exhiber
produire, citer (en justice), provoquer, effectuer
assigner
à (gén. loc.), ordonner, astreindre à (inf. )
caus. montrer, faire voir
exposer, expliquer, enseigner
ordonner
dés. vouloir montrer, etc., être
prêt, disposé à montrer, etc.
२ दिश्-
(iic. {%dik° dig° diṅ°
%} nom. दिक्)
f.
 (point indiqué),
direction, sens, point de l'horizon cardinal ou intermédiaire (au nombre de 4
à 10, ord. 8)
région, quartier du ciel, région en général, endroit
ciel,
espace, (ord.
pl.
 )
indication, marque
n.
 de direction (gramm. )
n.
 d'une
rivière
दिशि दिशि dans tous les sens, partout, de tous côtés
दिशो
दिशस् deçà delà.
दिक्-कन्या- °कान्ता-
f.
 région céleste personnifiée sous les traits
d'une jeune fille.
°करिक- a. qui porte des marques d'ongles et des traces de morsures.
°करिन्-
m.
 éléphant mythique censé garder chaque point cardinal.
°चक्र- nt. horizon
°चक्र-वाल- espace visible, étendue,
panorama.
°छब्द- (°शब्द-)
m.
 mot qui indique la direction (gramm. ).
°तट-
m.
 horizon, espace lointain.
°पति- °पाल-
m.
 gardien ou protecteur de chacune des régions célestes
°पालता-
f.
 état ou fonctions de °पाल-।
दिग्-अन्त-
m.
 horizon, espace qui s'étend à perte de vue, région
lointaine.
°अन्तर- nt. autre région ou direction, pays étranger, lointain
point.
intermédiaire (de l'horizon)
espace, atmosphère.
°अम्बर- (vêtu d'espace) a tout nu
m.
 mendiant religieux, ascète
qui va tout nu
-त्व- nt. nudité complète.
°इभ- °गज-
m.
 = °करिन्-।
°ईश- °ईश्वर-
m.
 = °पति-।
°दाह-
m.
 embrasement, rougeoiement du ciel, de l'horizon.
°देवता- °दैवता-
f.
 divinité qui préside à chaque région
céleste.
°देश-
m.
 région, contrée, quartier.
°नाग-
m.
n.
 d'un célèbre logicien bouddhiste.
°बन्ध-
m.
 fait de déterminer un point de l'horizon.
°भाग-
m.
 région, quartier céleste.
°वधू-
f.
 = °कन्या-।
°वारण-
m.
 = °करिन्-।
°वासस्- a. et
m.
 = °अम्बर-।
°विजय-
m.
 titre d'une section du MhBh.
°विभाग-
m.
 région, point, direction, quartier.
°विलय-
m.
 nt. univers.
°व्यापिन्- a. qui pénètre toutes les régions, s'étend dans toutes les
directions.
दिङ्-नाग-
m.
 = °करिन्-।
°मण्डल- nt. = °चक्र-।
°मुख- nt. quartier céleste, point de l'horizon, direction.
°मूढ- a. v. qui confond les points cardinaux, égaré.
°दिशो-भाजं कृ- s'enfuir.
°यायिन्- a. qui s'étend dans tous les sens.