| YouTube Channel

दिनचर्य्या (dinacaryyA)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दिनचर्य्या ७ त० । भावप्र० उक्ते दिने कर्त्तव्यभेदे यथा“मानवो येन विधिना स्वस्थस्तिष्ठति सर्वदा । तमेवकारयेद्वैद्यो यतः स्वास्थ्यं सदेप्सितम् । दिनचर्य्यानिशाचर्य्यां ऋतुचर्यां यथोदिताम् । आचरन् पुरुषःस्वस्थः सदा तिष्ठति नान्यथा” । तत्र स्वस्थस्य लक्षणःमाह सुश्रुतः “समदोषः समाग्निश्च समधातुमल-क्रियः । प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते” ।क्रियात्र कर्म तेन समक्रियः शरीरानुरूपकर्मा । तत्रदिनचर्य्यामाह ब्राह्मे मुहूर्त्ते बुद्ध्येत स्वस्थोरक्षार्थमायुषः । तत्र दुःखप्रशान्त्यर्थं स्मरेद्धि मधुसू-दनम् । दध्यन्नदर्शसिद्धार्थविल्वगोरोचनास्रजाम् ।दर्शनं स्पर्शनं कार्य्यं प्रबुद्धेन शुभावहम् । स्वमाननंघृते पश्येत् यदीच्छेत् चिरजीवितम् । आयुष्यमुषसिप्रोक्तं मलादीनां विसर्जनम् । तदत्र कूजनाध्मानोदर-गौरववारणम् । आदिशब्देन वातमूत्रादीनां ग्रहणम् ।आटोपशूलौ परिकर्त्तिका च सङ्गः पुरीषल्य तयोर्द्ध-वातः । पुरीषमास्यादथवा निरेति पुरीषवेगेऽभिहतेनरस्य । परिकर्त्तिका गुदे परिकर्त्तनवत्पीडा ।पुरीषस्य सङ्गो निराधः । ऊर्द्धवातः उद्गाढबाहुल्यम् ।वातमूत्रपुरीषाणां सङ्गाध्माने क्लमो रुजा । जठांवातजाश्चान्ये रोगाःस्यु वातनिग्रहात् । वस्तिमेहनयोःशूलं मूत्रकृच्छ्रं शिरोरुजाः । विनामो वङ्क्षणानाहस्याल्लङ्गं मूत्रनिग्रहे । विनामः शरीरस्य नम्रता वङ्क्षस्नानाहः वङ्क्षणस्याकर्षणवत्पीडा । न वेगितोऽन्य-कार्य्यः स्यान्न वेगान् धारयेद् बलात् । कामशोकभ-यक्रोधान् मनोवेगान्विधारयेत् । गुदादिमलमार्गाणांशौचं कान्तिबलप्रदम् । पवित्रकरमाख्यानमलक्ष्मीक्लिपापहृत् । प्रक्षालणं मतं पाण्याः पादयोः शुद्धिकार-णम् । मलश्रमहरं वृष्यं चक्षुपां राजसापहम् ।दन्तकाष्ठविधिः भक्षयेद्दन्तपवनं द्वादशाङ्गुलमायतम् ।कनिष्ठिकाग्रवत् स्थूलभृज्वग्रन्धि तथाऽव्रणम् । एकैकंघर्षयेद्दन्तं मृदुना कूर्चकेन तु । दन्तशोधनचूर्णेन दन्त-मांसान्यबाधयन् । क्षौद्रत्रिकटुकाक्तेन तैलसिन्धुभवेनवा । चूर्णेन तेजोवत्याश्च दन्तान्नित्यं विशोघयेत् । तेजो-वती (तेजवल्कल) इति लोके प्रसिद्धा । मधूको मधुरेश्रेष्ठः करञ्जः कटुके तथा । निम्बं स्यात्तिक्तके श्रेष्ठःकषाये स्वदिरस्तथा । समयन्तु समालोक्य दोषञ्च प्रकृतिंतथा । यथोचितैरसैर्वीर्य्यैर्युक्तं द्रव्यं प्रयोजयेत् ।तेनास्य मुखवैरस्यदन्तजिह्वास्यजा गदाः । रुचिवैशद्यलघुता न भवन्ति भवन्ति च । अर्के वीर्य्यं वटे दीप्तिःकरञ्जे विजयो भवेत् । प्लक्षे चैवार्थसम्पत्तिर्वदर्य्यांमधुराशनम् । खदिरे मुखसौगन्ध्यं बिल्वे तुविपुलं धनम् । उदम्बरे तु वाक्सिद्धिराम्रे त्वारोग्यमेवच । कदम्बे तु धृतिर्मेधा चम्पके दृढवाक्श्रुतिः ।शिरीषे कीर्त्तिसौभाग्यमायुरारोग्यमेव च । अपामार्गेधृतिर्मेधा प्रज्ञाशक्तिस्तथासने । दाडिम्यां सुन्दराकारःककुभे कुटजे तथा । जातीतगरमन्दारैर्दुःस्वप्नञ्च विन-श्यति । गुञ्जाकातालहिन्तालं केतकश्च वृहच्छरः ।खर्जूरं नारिकेलञ्च सप्तैते तृणराजकाः । तृणराजसमुत्पन्नं यः कुर्य्याद् दन्तधावनम् । नरश्चाण्डालयोनिःस्याद्यावद्गङ्गान्न पश्यति । न खादेद् गलताल्वोष्ठजिह्वादन्तगदेषु तत् । मुखस्य पाके शोथे च श्वासकासवमीषु च । दुर्बलो जीर्णभुक्तश्च हिक्वामूर्च्छामदा-न्वितः । शिरोरुजार्त्तस्तृषितः श्रान्तः पानक्लमान्वितः ।अर्द्दितः कर्णशूली च नेत्ररीगी नवज्वरी । वर्ज्जयेद्दन्त-काष्ठन्तु हृदामययुतोऽपि च । अजीर्णभुक्तः न जीर्णंभुक्तं यस्य सः । जिह्वानिर्लेखनं हैमं राजतं ताम्रजंतथा । पाटितं मृदु तत् काष्ठं मृदुपत्रमयं तथा । तत्काष्ठं दन्तशोधनयोग्यं काष्ठम् । दशाङ्गुलं मृदु स्निग्धंतेन जिह्वां लिखेत् सुखम् । तज्जिह्वामलवैरस्वदुर्गन्धजडताहरम् । गण्डूषमपि कुर्वीत शीतेन पयसामुहुः । कफतृष्णामलहरं मुखान्तःशुद्धिकारकम् ।मुखोष्णोदकगण्डूषः कफारुचिमलापहः । दन्त-जाड्यहरश्चापि मुखलाघवकारकः । विषमूर्च्छागदा-र्त्तानां शोषिणां रक्तपित्तिनाम् । कुपित्ताक्षिमलक्षीणरूक्षाणां स न शस्यते । मुखोष्णोदकगण्डूषो यथा“मुखप्रक्षालणं शीतपयसा रक्तथित्तजित् । मुखस्यपीडि-काशोषनीलिकाव्यङ्गनाशनम् । कुर्य्याद्वापि कटूष्णेनपयसास्यविशोधनम् । कफवातहर स्निग्धं मुख-शोबविनाशनम् । कटुतैलादि नस्यार्थे नित्याभ्यासेनयोजयेत् । प्रातः श्रेष्मणि मध्याह्णे पित्ते सायं समी-रणे । सुगन्धवदनाः स्निग्धनिःस्वना विमलेन्द्रियाः ।निर्बलीपलितव्यङ्गा भवेयुर्नस्यशीलिनः । सौवीरमञ्जनंनित्यं हितमक्ष्खोस्ततो भजेत् । लोचने भवतस्तेनमनोज्ञे सूक्ष्मदर्शने । सौवीरं (श्वेतसुरमा) दति लोकेप्रसिद्धम् । स्रोतोऽञ्जनं मतं श्रेष्ठं विशुद्धं सिन्धुसम्भ-वम् । दृष्टेः कण्डूयनहरं दाहक्लेदरुजापहम् ।अक्ष्णोरूपावहञ्चैव सहते मारुतातपौ । नेत्रे रोगा नजायन्ते तस्मादञ्जनमाचरेत् । स्रोतोऽञ्जनं (कृष्णसुरमा)इति लोके । विशुद्धं शोधनं विनापि । सिन्धुसम्भवम्सिन्धुर्नाम पर्वतः तत्र सम्भवम् । रात्रौ जागरितःश्रान्तः छर्द्दितो भुक्तवांस्तथा । ज्वरातुरः शिरःस्नातोनाक्ष्णोरञ्जनमाचरेत् । पञ्चरात्रान्नखश्यश्रुकेशरोमाणिकर्त्तयेत् । केशश्मश्रुनखादीनां कर्त्तनं सम्प्रसाधनम् ।वौष्टिकं घनमायुष्यं शौचकान्तिकरं परम् । सम्प्र-साधनम् शोभाजनकम् । उत्पाटयेत्तु लोमानिनासायाः न कदाचन । तदुत्पाटनतो दृष्टेर्दौर्बल्यंत्वरया भवेत् । केशपाशे प्रकुर्वीत प्रसाधग्या प्रसाधनम् ।केशप्रसाधनं केश्यं रजोजन्तुमलापहम् । आदर्शा-लोकनं प्रोक्तं माङ्गल्यं कान्तिकारकम् । पौष्टिकबल्यमायुष्यं पापालक्ष्मीविनाशनम् । लाघवं कर्म-सामर्थ्यं विभक्तघनगात्रता । दोषक्षयोऽग्निवृद्धिश्चव्यायामादुपजायते । व्यायामे दृढगात्रस्य व्याधिर्नास्तिकदाचन । विरुद्धं वा विदग्धं वा मुक्तं शीध्रं विप-च्यते । भवन्ति शीघ्रं नैतस्य देहे शिथिलतादयः । नचैनंसहसाक्रम्य जरा समधिरोहति । न चास्ति सदृशन्तेनकिञ्चित् स्थौल्यापकर्षकम् । स सदा गुणमाधत्ते बलिनांस्निग्धभोजिनाम् । वसन्ते शीतसमये सुतरां स हितोमतः । अन्यदापि च कर्त्तव्यो बलार्द्धेन यथाबलम् ।हृदयस्थो यदा वायुर्वक्त्रं शीघ्रं प्रपद्यते । मुखञ्च शोषंलभते तद् बलार्द्धस्य लक्षणम् । किं वा ललाटे नासायांगात्रसन्धिषु कक्षयोः । यदा सञ्जायते स्वेदो बलार्द्धन्तुतदादिशेत् । भुंक्तवान् कृतसम्भोगः कासी श्वासी कृशः-क्षयी । रक्तपित्ती क्षती शोषी न तं कुर्य्यात् कदाचन ।अतिव्यायामतः कासो ज्वरः छर्द्दिः श्रमः क्लमः । तृष्णा-क्षयः प्रतमको रक्तपित्तञ्च जायते । अभ्यङ्गं कारये-न्नित्यं सर्वेष्वङ्गेषु पुष्टिदम् । शिरःश्रवणपादेषु तंविशेषेण शीलयेत् । सार्षपं गन्धतैलञ्च यत्तैलं पुष्प-वासितम् । अन्यद्रव्ययुतं तैलं न दुष्यति कदाचन ।गन्धतैलम् गन्धद्रव्याणामगुर्वादीनामग्नियोगेन निष्का-शितः स्नेहः । अभ्यङ्गो वातकफहृच्छ्रमशान्तिबलंसुखम् । निद्रावर्णमृदुत्वायुः कुरुते देहपुष्टिकृत् ।अभ्यङ्गः शीलितो मूर्ध्नि सकलेन्द्रियतर्पकः । दृष्टिपुष्टि-करो हन्ति शिरोभूमिगतान् गदान् । केशानां बहुतांदार्ढ्यं मृदुतां दीर्घतां तथा । कृष्णतां कुरुते कुर्य्या-च्छिरसः पूर्णतामपि । न कर्णरोगान्न मलं न च मन्या-हनुग्रहः । नोच्चैःश्रुतिर्न व्याधिर्य्यं खालित्यं कर्ण-पूरणात् । रसाद्यैः पूरणं कर्णे भोजनात् प्राक् प्रश-स्यते । तैलाद्यैः पूरणं कर्णे भास्करेऽस्तमुपागते ।पादाभ्यङ्गश्च तत्स्थैर्य्यं निद्रादृष्टिप्रसादकृत् । पादसुप्तिश्रषस्तम्भसङ्कोचस्फुटनप्रणुत् । व्यायामक्षुण्णवपुषं पद्भ्यांसमर्दितं तथा । व्याधयोनोपसर्पन्ति वैनतेयमिवोरगाः ।लोमकूपं शिराजालं धमनीभिः कलेवरैः । तर्पयेद्बल-माधत्ते स्नेहयुक्तावगाहने । अद्भिः संसिक्तमूलानांतरूणाम्पल्लवादयः । वर्द्धन्ते हिं तथा नृणां स्नेह-संसिक्तधीस्तवः । नवज्वरी अजीर्णी च नाभ्यञ्जेत कथ-ञ्चन । तथा विरिक्तो वान्तश्च निरूढो यश्च मानवः ।निरूढः दत्तो निरूहवस्तिः यस्मै सः । पूर्वयोः कृच्छ्रताव्याधेरसाध्यत्वमथापि वा । शोषाणां नत्विह प्रोक्ताबह्निसादादयो गदाः । पूर्बयोः तरुणज्वरिणोऽजीर्णि-नश्च । उद्बर्त्तनङ्कफद्वरं मेदोघ्नं शुक्रदम्परम् । बल्यंशोणितकृच्चापि त्वकप्रमादमृदुत्वकृत् । मुखलेपात् दृढंचक्षुः पीनोगण्डस्तथाननम् । कान्तमव्यङ्गपिडकं भवे-त्कमलसन्निभम् । दीपनं वृष्यमायुष्यं स्नानमोजोबलप्रदम् । कण्डूमलश्रमखेदतन्द्रातृड्दाहपाकनुत् ।बाह्यैश्च सेकैः शीताद्यैरूम्मान्तर्याति पीडितः । नरस्यस्नातमात्रस्य दीप्यते तेन पावकः । शीतेन पयसा स्नानंरक्तपित्तप्रशान्तिकृत् । तदेवोष्णेन तोयेन बल्यं वात-कफापहम् । शिरःस्नानमचक्षुष्यमत्युष्णेनाम्बुनासदा । वातश्लेष्मप्रकोपे तु हितन्तच्च प्रकीर्त्तितम् ।“अशीतेनाम्भसा स्नानं पयःपानन्नवाः स्त्रियः । एतद्वोमानवा! पथ्यं स्निग्धमल्पञ्च भोजनम् ।” हरिश्चन्द्र-स्यैतत् । यः सदामलकैः स्नानं करोति स विनिश्चितम् ।बलीपलितनिर्मुक्तो जीवेद्वर्षशतन्नरः । स्नानं ज्वरेऽ-तिसारे च नेत्रकर्णानिलार्त्तिषु । आध्मानपीनसाजीर्ण-मुक्तवत्सु च गर्हितम् । स्नानस्यानन्तरं सम्यग्वस्त्रेणा-ङ्गस्य मार्जनम् । कान्तिप्रदं शरीरस्य कण्डूत्वग्दोष-नाशनम् । कौशेयौर्णिकवस्त्रञ्च रक्तवस्त्रन्तथैव च ।वातश्लेष्महरन्तत्तु शीतकाले विधारयेत् । कौशेयंपट्टाम्बरम् तसरवस्त्रञ्च । मेध्यं सुशीतम्पित्तघ्नं कषायंवस्त्रमुच्यते । तद्धारयेदुष्णकाले तत्रापि लघु शस्यते ।कषायं (कोमुकी) इति लोके कषायरागरक्तं वा । शुक्लन्तुशुभदं वस्त्रं शीतातपनिवारणम् । नचोष्णन्न च वाशीतन्तत्तु वर्षासु धारयेत् । यशस्यङ्काम्यमायुष्यं श्रीम-दानन्दवर्द्धनम् । त्वच्यं वशीकरं रुच्यं नवं निर्मल-मम्बरम् । काम्यं कामोद्दीपकम् । कदापि न जनैःसद्भिर्धार्य्यम्मलिनमम्बरम् । तत्तु कण्डूकृमिकरं ग्लान्य-लक्ष्मीकरम्परम् । अलक्ष्मीः अशोभा हारिद्र्यञ्च ।कुङ्कुमञ्चन्दनञ्चापि कृष्णागुरु च मिश्रितम् । उष्णवातकफध्वंसि शीतकाले तदिष्यते । चन्दनं घनसारेणवालकेन च मिश्रितम् । सुगन्धि परमं शीतमुष्णकालेप्रशस्यते । घनसारः कर्पूरः बालकं ह्रीवेरम् । चन्दनंघुसृणोपेतं मृगनाभिसमायुतम् । न चोष्णं नच वाशीतं वर्षाकाले तदिष्यते । घुसृक्षं कुङ्कुमम् । मृग-नाभिः कस्तूरी । अनुलेपस्तृषामूर्च्छादुर्गन्धस्वेद-दाहजित् । सौमाग्यतेजस्त्वग्वणप्रीत्योजोबलबर्द्धनः ।स स्नानानर्हलोकानामनुलेपोऽपि नो हितः । सुगन्धि-पुष्पपत्राणां धारणङ्कान्तिकारकम् । पापरक्षोग्रहहरंकामदं श्रीविबर्द्धनम् । भूषणैर्भूषयेदङ्गं यथायोग्यंविधानतः । शुचिसौभाग्यसन्तोषदायकं काञ्चनं स्मृतम् ।ग्रहरिष्टिहरं पुष्टिकरं दुःसप्ननाशनम् । पापदौर्माग्य-शमनं रत्नामरणधारणम् । माणिक्यंन्तरणेः सुजात्य-ममलं मुक्ताफलम् शीतगोर्माहेयस्य च विद्रुमोनिगदितःसौम्यस्य गारुत्मतम् । देवेज्यस्य च पुष्परागमसुरा-चार्य्यस्य वज्र शनेः नीलन्निर्मलमन्ययोश्च गदिते गोमेद-वैदूर्य्यके । वासःशृङ्गाररत्नानां धारणं प्रीतिवर्द्ध-नम् । रक्षोघ्नमर्थ्यमौजस्यं सौभाग्यकरमुत्तमम् । सततंसिद्धमन्त्रस्य महौषध्यास्तथैव च । रोचनासर्षपादीनांमाङ्गल्यानाञ्च धारणम् । आयुर्लक्ष्मीकरं रक्षोहरंमङ्गलदं शुभम्! हिंस्नादिभयविध्वंसि वशीकरणकार-णम् । ततो भोजनवेलायां कुर्य्यात्माङ्गल्यदर्शनम् ।तस्य प्रदर्शनन्नित्यमायुर्धर्मविवर्द्धनम् । लोकेऽस्मिन्मङ्ग-लान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः । पुष्पस्रक्सर्पिरादित्यआपो राजा तथाष्टमः । पादुकारोहणङ्कुर्य्यात् पूर्बंभोजनतः परम् । पादरोगहरं वृष्य चक्षुष्यञ्चायुषोहितम् । शरीरे जायते नित्यं वाञ्छा नॄणाञ्चतुर्विधा ।वुक्षुक्षा च पिपासा च सुषुप्सा च रतिस्पृहा । भोजने-च्छाविघातात् स्यादङ्गमर्दोऽरुचिः श्रमः । तन्द्रालोचन-दौर्बल्यं धातुदाहो बलक्षयः । विघातेन पिपासायाःशोषः कण्ठास्ययोर्मवेत् । श्रवणस्यावरोधश्च रक्तशोषोहृदि व्यथा । निद्राविघाततो जृम्भा शिरोलोचनगौरवम् ।अङ्गमर्दस्तथा तन्द्रा स्यादन्नापाक एव च । बुभुक्षितो नयोऽश्नाति तस्याहारेन्धनक्षयात् । मन्दीभवति कायाग्निर्यथा चाग्निर्निरिन्धनः । आहारं पचति शिखी दोषा-नाहारवर्जितः । पचति दोषक्षये च धातून् धातुक्षयेच प्राणान् । आहारः प्रीणनः सद्यो बलकृद्दे हधार्तणः ।स्मृत्यायुःशक्तिवर्णौजःसत्वशोभाविबर्द्धनः । यथोक्त-गुणसम्पन्नं नरः सेवेत भोजनम् । विचार्य्य दोषकाला-दीन् कालयोरुभयोरपि । उभयोः कालयोः प्रातः-सायञ्च । तथा च । सायं पातर्मनुष्याणामशनं श्रुतिबो-धितम् । नान्तरा भोजनङ्गुर्य्यादग्निहोत्रसमोविधिः ।प्रातः प्रथमयामादुपरि द्वितीययामादर्वाक् । तथा च ।“याममध्ये न भोक्तव्य यामयुग्मं न लङ्घयेत् । याममध्येरसोत्पत्तिर्य्यामयुग्माद् बलक्षयः” । अन्यच्च । “क्षुत् सम्भ-वति पक्वेषु रसढोषमलेषु च । काले वा यदि वाऽकालेसोऽन्नकाल उदाहृतः” । रसादीनां पाकज्ञानमाहउद्गारशुद्धिरुत्साहो येगात्सर्गो यथोचितः । लघुता क्षुत्पि-पासा च जीर्णाहारस्य लक्षणम् । स्थानमाह आहारन्तुनरः कुर्य्यान्निर्हारमपि सर्वदा । उभाभ्यां लक्ष्म्युपेतःस्यात् प्रकाशें हीयते श्रियाः । निर्हारो मलमूत्रोत्सगः ।आहांरनिर्हारविहारयोगाः स देव सद्भिर्विजने विधेयाः” ।अतः परम आहारविधिः स च आहारशब्दे सुश्रुतोक्तःउक्तप्रायः ।आहारानन्तर कृत्यजातञ्च भावप्रकाशे दर्शितं यथा“एवं भुक्त्वा समाचामेद्रूक्षग्रहणपूर्वकम् । भोजने दन्त-लग्नानि निर्हृत्याचमनं चरेत् । दन्तान्तरगतं चान्नंशोधनेनाहरेत् शनैः । कुर्य्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यांनिष्ट-गन्धताम् । दन्तलग्नमनिर्हार्य्यं लेपं मन्येत दन्ववत् ।न तत्र बहुशः कुर्य्यात् यत्नं निर्हरणं प्रति । आचम्यजलयुक्ताभ्यां पाणिभ्यां चक्षुषी स्पृशेत् । भुक्त्वा चसंस्मरेन्नित्यमगस्त्यादीन् सुखावहान् । विष्णुरात्मातथैवान्नं परिणामश्च वै यथा । सत्येन तेन मद्भुक्तंजीर्य्यत्वन्नमिदन्तथा । अगस्तिरग्निर्वडवानलश्च भुक्तंममान्नं ज्वरयत्वशेषम् । सुखञ्च मे तत्परिणामसम्भवंयच्छन्त्वरोगं मम चास्तु देहम् । अङ्गारकमगस्तिञ्चपावकं सूर्य्यमश्विनौ । पञ्चैतान् संस्मरेन्नित्यं भुक्तंतस्याशु जीर्य्यति । इत्युच्चार्य्य स्वहस्तेन परिमार्ज्यतथोदरम् । अनायासप्रदायीनि कुर्य्यात् कर्म्माण्य-तन्द्रितः । अतन्द्रितः निरन्तरं जाग्रत् तिष्ठेन्नतु स्वप्यात् ।“भुक्तमात्रस्य तु स्वप्नाद्धन्त्यग्निं कुपितः कफः” इति वच-नात् । जीर्णेऽन्ने वर्द्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेधते ।भुक्तमात्रे कफश्चापि क्रमोऽय भोजनोपरि । विदग्धंकिञ्चित् पक्वं किञ्चिदपक्वम् । ततः परं भुक्तमात्रे सञ्जा-तस्य कफस्य प्रतीकारोपाय ताम्बूलादिभक्षणम् तत्रोक्तंतच्च ताम्बूलशब्दे ३२०७ पृ० उक्तम् । खदिरगुणादिं चतत्रोक्तं खदिरशब्दे २४६४ पृ० उक्तम् । ततः कृत्य-शेषास्तत्रोक्ता यथा“भुक्त्वा शतपदं गच्छेच्छनैस्तेन तु जायते । अङ्ग-सङ्घातशैथिल्यं ग्रीवाजानुकटीमुखम् । भुक्तोपविशत-स्तन्द्रा शयानस्य तु पुष्टता । आयुश्चङ्क्रममाणस्य मृत्यु-र्धावति धावतः । चङ्क्रममाणस्य पदशतं शनैर्गच्छतः ।श्वासानष्टौ समुत्तानस्तान् द्विः पार्श्वे तु दक्षिणे ।ततस्तद्द्विगुणान् वामे पश्चात् स्वप्याद् यथासुखम् ।वामदिशायामनली नाभेरूर्द्धेऽस्ति जन्तूनाम् । तस्मात्तुवामपार्श्वे शयीत भुक्तः प्रपाकार्थम् । त्रिदोषशमनीखट्वा तूली वातकफापहा । भूशय्या वृंहणी वृष्याकाष्ठपट्टी तु वातला । अन्यः पुनराह “भूशय्यावातलातीव रूक्षा पित्तास्रनाशिनी । सुशय्या शयनंहृद्यं पुष्टिनिद्राधृतिप्रदम । श्रमानिलहरं वृष्यं विप-रीतमतोन्यथा” । संवाहनं मांसरक्तत्वकप्रसादकरंपरम् । प्रीतिनिद्राकरं वृष्य कफवातश्रमापहम् ।प्रवातरौक्ष्यवैवर्ण्यस्तम्भकृद्दाहपित्तनुत् । स्वेदमूर्च्छा-पिपासाघ्नमप्रवातमतोऽन्यथा । सुखं प्रवातं सेवेतग्रीष्मे शरदि चान्तरा । निर्वातमायुषे सेव्यमारोग्यायच सर्वदा । पूर्वोऽनिलो गुरुः सोष्णः स्निग्धःपित्तास्रदूषकः । विदाही वातलः श्रान्तिकफशोषवतांहितः । स्वादुः पटुरभिष्यन्दी त्वग्दोषार्शोविष-कृमीन् । सन्निपातं ज्वरं श्वासमामवातञ्च कोपयेत् ।स्वादुर्भक्ष्यद्रव्येषु बाहुल्येन मधुररसजनकः । दक्षिणःपवनः स्वादुः पित्तरक्तहरो लघुः । वीर्य्येण शीतलोबल्यश्चक्षुष्यो न तु वातलः । पश्चिमः पवनस्तीक्ष्णःशोषणो बलहृल्लघुः । मेदःपित्तकफध्वसी प्रभञ्जन-विवर्द्धनः । उत्तरो मारुतः शीतः स्निग्धो दोषप्रकोप-कृत् । क्लेदनः प्रकृतिस्थानां बलदो मधुरो मृदुः ।दोषप्रकोपकृत् आतुराणाम् । आग्नेयो दाहकृद्रूक्षोनैरृतो न विदाहकृत् । वायव्यस्तु भवेत्तिक्त ऐशानःकटुकः स्मृतः । विष्वग्वायुरनायुष्यः प्राणिनां बहुरोग-कृत् । अतस्तं नैव सेवेत सेवितः स्यान्न शर्मणे । व्यजन-स्यानिली दाहस्वेदमूर्च्छाश्रमापहः । तालवृन्तभवोवातस्त्रिदोषशमको मतः । वंशव्यजनजस्तूष्णो रक्त-पित्तप्रकोपणः । चामरो वस्त्रसम्भूतो मायूरो येत्रज-स्तथा । एते दोषजिता वाताः स्निग्धाः हृद्याः सुपू-जिताः । दिवास्वापं न कुर्वीत यतोऽसौ स्यात् कफा-पहः । ग्रीष्मवर्ज्येषु कालषु दिवास्वप्नो निषिध्यते ।उचितो हि दिवास्वप्नो नित्यं येषां शरीरिणाम् ।वातादयः प्रकुप्यन्ति तेषामस्वपतां दिवा । व्यायाम-प्रमदाध्ववाहनरतान् क्लान्तानतीसारिणः शूलश्वास-वतस्तृषापरिगतात् हिक्कामरुत्पीडितान् । क्षीणान्क्षीणकफान् शिशून् मदहतान् वृद्धान् रसाजीर्णिनोरात्रीजागरितान्नरान्निरशनान् कामं दिवा स्वापयेत् ।दिवा वा यदि वा रात्रौ निद्रा सात्मीकृता तु यैः ।न तेषां स्वपतां दोषो जाग्रतां चोपजायते । स्वपतांदिवा । जाग्रतां रात्रौ । भोजनानन्तरं निद्रा वातंहरति पित्तहृत् । कफं करोति वपुषः पुष्टिसौख्यन्तनोतिहि । शयनं पित्तनाशाय वातनाशाय मर्द्दनम् । वमनंकफनाशाय ज्वरनाशाय लङ्घनम् । आसीनं चूर्णितंयत्तु नाभिष्यन्दि न रूक्षणम् । अपरानप्युदरेऽन्नस्यसंस्थापनहेतूनाह शब्दान् स्पर्शांश्च रूपाणि रसान्गन्धान् मनःप्रियान् । भुक्तवानपि सेवेत तेनान्नंसाधु तिष्ठति । उदरे इति विशेषः । अन्नस्योदरे-ऽस्थितिहेतूनाह शब्दः स्पर्शस्तथा रूपं रसो गन्धोजुगुप्सितः । भुक्तमप्रयतञ्चान्नमतिहास्यञ्च वामयेत् ।अप्रयतमपवित्रम् । अन्यदपि वर्ज्जनीयमाह शयनंचासनञ्चाति न भजेन्न द्रवाधिकम् । नाग्न्यातपो नप्लवनं न यानं नापि वाहनम् । प्लवनं बाहुभ्यां जल-पतरणं यानं मार्गे चलनं, वाहनमश्वादि । व्यायामञ्चव्यवायञ्च धावनं यानमेव च । युद्ध गीतञ्च पाठञ्चमुहूर्त्तं भुक्तवांस्त्यजेत् । परिवर्जनार्थमजीर्णस्य हेतू-नाह अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाच्च सन्धारणात् स्वप्न-विपर्य्ययाच्च । कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नंन पाकं भजते नरस्य । ईर्ष्याभयक्रोधसमन्वितेन लुब्धेनरुग्दैन्यनिपीडितेन । विद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नंन सम्यक् पारिपाकमेति । सन्धारणात् अधोवात-मलमूत्रादीनाम् । अध्यशनलक्षणमाह अजीर्णेभुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते । तन्निवारयन्नाहप्राग्मुक्ते चानले मन्दे द्विरह्नो न समाचरेत् । अस्याय-मर्थः प्रातर्भुक्तेऽजीर्णे सति अहन्येव पुनर्न भुञ्जीतइत्यर्थः । रात्रौ पुनस्तथापि सति भुञ्जीतैव । यतआह सुश्रुत एव “प्रातराशे त्वजीर्णे तु सायमाशे तुदुष्यति । पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने मुञ्जानो हन्तिपावकम्” । अस्य त्वयमर्थः । पूर्वं भुक्ते रात्रिभुक्तेअन्ने विदग्धे किञ्चित् पक्वे प्रातर्भुञ्जानः पावकं हन्ती-त्यर्थः । यत आह “सायमाशे त्वजीर्णे तु प्रातर्भुक्तविषोपममिति” । सायमाशाजीर्णे भोजनीपायमाहभवेद्यदि प्रातरजीर्णशङ्का तदाऽभयां नागरसैन्धवाभ्याम् ।विचूर्णितां शीतजलेन युक्तां भञ्जीत चान्नं मितमन्नकाले ।आयुःक्षयभयाद्विद्वान्नाह्नि सेवेत कामिनीम् । अवशोयदि सेवेत तदा ग्रीष्मवसन्तयोः । अवशः अजितेन्द्रियः ।आस्या (स्थितिः) वर्णकफस्थौल्य सौकुमार्य्यसुखप्रदा । अ-ध्वा(गतिः)वर्णकफस्थौख्यसौकुमार्य्यविनाशनः । यत्तुचङ्क्रमणं नातिदेहपीडाकरं भवेत् । तदायुर्बलमेधाग्नि-प्रदमिन्द्रियरोधनम । उष्णीषं कान्तिकृत् केश्यं रजोवातकफापहम् । लघु तच्छस्यते यस्मादगुरु पित्ताक्षि-रोगकृत् । उपानद्धारणं नेत्र्यमायुष्यं पादरागहृत् ।सुखप्रचारमोजस्यं वृष्यञ्च परिकीर्त्तितम् । पादाग्या-मनुपानद्भ्यां सदा चङ्कुमणं नृणाम् । अनारोग्यसनायुष्यनिन्द्रियघ्नमदृष्टिदम् । छत्रस्य धारणं वर्षातप्वातरजोऽपहम् । हिमघ्नं हितमक्ष्णोश्च माङ्गल्यमपिकीर्त्तितम् । सत्वोत्साहबलस्थैर्य्यधैर्य्यतेजोविवर्द्धनम् ।अवष्टम्भकरञ्चापि भयघ्नं दण्डधारणम् । कर्षाच्छादनसंयुक्ता शिविका सर्ववल्लभा । तस्यामारोहणं नॄणांत्रिदोषशमकं मतम् । वातश्लेष्मगदार्त्तानामहिताभ्रमकृत्तरिः । पित्तानिलकरो हस्ती लक्ष्म्यायुःपुष्टि-वर्द्धनः । घोटकारोहणं वातपित्ताग्निश्रमकृन्मतम् ।मेदोवर्णकफघ्नञ्च हितं तद्बलिनां परम् । आतपस्वेदमूर्च्छास्रपित्ततृष्णाक्लमश्रमान् । दाहं विवर्णतांकुर्य्यादेतान् छाया व्यपोहति । वृष्टिर्वृष्या हिमावस्थानिद्रालस्यविधायिनी ।”