| YouTube Channel

दिग्ज्ञान (digjJAna)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दिग्ज्ञान
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪೂರ್ವ ಮೊದಲಾದ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯುವ ರೀತಿ
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दिग्ज्ञान
न०
 ६ त० सि० शि० उक्ते दिशां प्राचीत्वादिज्ञान-साधनी प्रकारभेदे स च तत्रोक्तो यथा“वृत्तेऽम्भःसुसमीकृतक्षितिगते केन्द्रस्थशङ्कोः क्रमा-ड्गाग्रंयत्र विशत्यपैति च यतस्तत्रापरैन्द्र्यौ दिशौ ।तत्कालापमजीवयोस्तु विवराद्भाकर्णमित्या हताल्लम्बज्याप्त-मिताङ्गुलेरयनदिश्यैन्दी स्फुटां चालिता । तन्मत्स्यादथयाम्यसौम्यककुभौ सौम्या ध्रुवे वा भवेदेकस्मादपि भाग्रती-भुजमितां कोटीमिमां शङ्कुतः । न्यस्येद्यष्टिमृजुं तथाभुवि यथा यष्ट्यग्रयोः संयुतिः कोटिः प्राच्यपरा भवदितिकृते बाहुश्च याम्योत्तरा” मू० “उदकेन समीकृतायां भूमा-विष्टपमाणं वृत्तं विलिख्य तस्य केन्द्रे द्वादशाङ्गुलशङ्कुनिवश्य तस्य छाया तस्मिन् वृत्ते यत्र प्रविशति पूर्वाह्णे वाअपराह्णे यतो निर्गच्छति तत्र पश्चिमपूर्वदिशौ किलभवतः । परन्तु यस्मिन् काले छायाप्रवेशो जातो यस्मिन्काले च निर्गमस्तात्कालिकयोरर्कयोः क्रान्तिज्ये साध्ये ।तयोरन्तरात् तस्याश्छायायाः कर्णेन मुणिताल्लम्बज्ययाभक्ताद्यल्लब्धमङ्गुलादि फलं तेनैन्द्रो दिगुत्तरतश्चालितास्फुटा भवति यद्युत्तरेऽयने रविर्वर्त्तते तदा उत्तरतः यदिदक्षिणे तदा दक्षिणतः । एवं स्फुटा प्राची । अन्यथास्थूलेत्यर्थः । तन्मत्स्याद्याम्यसौम्यो दिशौ । अथ प्रकारा-न्तरेणाह । ध्रुवमवलम्बसूत्रेण विद्ध्वा ध्रुवाभिमुंखकी-लकः सौम्या । स्वस्थानकीलको याम्या । तन्मत्स्यात्पूर्वापरे । प्रथमं भाच्छायाग्रदर्शने दिग्ज्ञानमुक्तम् ।इदानीमथवैकस्मादपि भाग्रतः । तच्चैवम् । अभीष्ट-काले शङ्कोर्भाग्रं चिह्नयित्वा तस्याश्छायाया वक्ष्यमाण-प्रकारेण भुजं कोटिं चानीय भुजकोटिमिते शलाकेगृहीत्वा शङ्कुमूलाद्यथादिग्गतां कोटिशलाकां छाया-ग्राद्व्यस्तदिग्गतां भुजशलाकां च तथा भुवि न्यसेद्यथाशलकाग्रयोः संयुतिः स्यात् । एवं कृते सति कोटिःप्राच्यपरा दिग्भवति । बाहुश्च याम्योत्तरा । अत्रो-पपत्तिः । अहोरात्रवृत्ते इष्टानामुन्नतघटिकानामग्रेपूर्वाह्णे समपण्डलेन यावदन्तरं तावदेवापराह्णे तावती-नां घटीनामग्रे भवति । अतस्तच्छायाग्रबिन्दुभ्यांदिग्ज्ञानमुपपद्यते । परं तत्कालान्तरेण यदर्कक्रान्त्यन्तरंतेनान्तरितं भवति । अतस्तत् सन्धेयम् । तच्चैवम् ।तस्मित् काले यानि कर्णवृत्ताग्राङ्गुलानि पूर्वाह्णे यानिचापराह्णे तेषामन्तरं कार्यम् । तत्र लाघवार्थं तत्काल-क्रान्त्योरेवान्तरं कृतम् । ततोऽग्राकरणायानुपातः ।यदि लम्बज्याकोट्या त्रिज्या कर्णस्तदा क्रान्तिज्यान्तरेणकिमिति । अत्र लब्धमग्रान्तरम् । ततोऽन्योऽनुपातः ।यदि त्रिज्याध्यासार्धे एतावदन्तरं तदा कर्णव्यासार्धेकिमिति । अत्र तुल्यत्वाद्गुणकभाजकयोस्त्रिज्यानाशेकृते सत्युपपन्नं तत्कालापमजीवयोस्तु विवरादित्यादि ।यद्युत्तरमयनं वर्तते उत्तरतोऽर्के चालिते शङ्कोर्भाग्रंदक्षिणतो याति तदोत्तरतश्चालनीयम् । अत उपपन्न-मैन्द्रीस्फुटा चालितेति । भुजकोटीनामुपपत्तिरग्रे ।सन्निवेशमात्रेण दिग्ज्ञानमिव दर्शितम्” प्रमि० ।