दिका (dikA)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“ञि मिदा स्नेहने”@} 2 ‘मेदते मेद्यतीत्येते स्नेहने, मिन्दयेण्णिचि।
ऋदितो मेदते मेदेन्मेधाहिंसनयोर्द्वयोः।।’ 3 इति देवः।
हरदत्तस्तु धातोरस्य भ्वादिषु पाठं नानुमेने इति ‘निष्ठा शीङ्--’ 4 इति सूत्रे पदमञ्जर्यां व्यक्तम्।
मेदकः-दिका, मेदकः-दिका, मिमेदिषकः-मिमिदिषकः-षिका, मेमिदकः- दिका
मेदिता-त्री, मेदयिता-त्री, मिमेदिषिता-मिमिदिषिता-त्री
मेमिदिता-त्री
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकक्ष्वेदतिवत् 5 ज्ञेयानि।
6 निष्ठायाम्-- 7 मिन्नः, 8 9 प्रमेदितम्-प्रमिन्नम्-10, प्रमिन्नः, 11 प्रमेदितः, 12 मेदुरः, 13 14 मेदः, 15 मेदिनी, 16 मित्रम्-मित्रा, 17 मेदः, इतीमानि घातोरस्माद् विशेषेण भवन्ति।
अस्यात्मनेपदित्वात् शानचि मेदमानः, मेदिष्यमाणः, इत्यादीनि रूपाणि भवन्तीति ज्ञेयम्।
01 (१२५५)
02 (१-भ्वादिः-७४३। सक। सेट्। आत्म।)
03 (श्लो। १०४)
04 (१-२-१९)
05 (३२६)
06 [पृष्ठम्१०२४+ ३१]
07 [[१। ‘ञीतः क्तः’ (३-२-१८७) इति वर्तमाने कर्तरि क्तप्रत्यये, ‘आदितश्च’ (७-२१६) इति इण्निषेधे च, ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः, पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठा- तकारधातुदकारयोर्नत्वे च रूपमेवम्।]]
08 [[आ। ‘उद्वृत्तनयनो मिन्नान् मन्त्रिणः स्वान् व्यसर्जयत्।।’ भ। का। ९। १६।]]
09 [[२। अस्यैव धातोर्निष्ठायाम् भावे आदिकर्मणि च, ‘विभाषा भावादिकर्मणोः’ (७-२-१७) इतीड्विकल्पे, इट्पक्षे, ‘निष्ठा शीङ्स्विदिमिदिक्ष्विदिधृषः’ (१-२-१९) इति सेटो निष्ठायाः कित्त्वनिषेधाद् गुणे प्रमेदितम्, प्रमेदितः इति भवतः। इडभावपक्षे तु कर्त्रर्थकक्तप्रत्ययान्तवत् प्रक्रिया ज्ञेया।]]
10 [अनेन]
11 [[B। ‘प्रमेदिताः सपुत्रास्ते सुस्वान्ता बाढविक्रमाः।’ भ। का। ९। १७।]]
12 [[३। ‘भञ्जभासमिदो घुरच्’ (३-२-१६१) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु घुरच्प्रत्यये गुणे च रूपमेवम्। मेदुरः = वसाविशेषवान् पश्वादिः।]]
13 [[C। ‘प्रद्योतनस्योदयमाप्य गोपाः श्वेतांशुकोन्मेदुरचारुवेषाः।’ धा। का। २। १।]]
14 [[४। कर्तरि पचाद्यचि गुणे च रूपमेवम्। मेदः = असुरविशेषः।]]
15 [[५। ग्रह्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि णिनिप्रत्यये स्त्रियाम्, ‘ऋन्नेभ्यः--’ (४-१-५) इति ङीपि च रूपमेवम्। मेदिनी = भूमिः।]]
16 [[६। ‘अमिचिमिदिशसिभ्यः क्त्रः’ (द। उ। ८। ८६) इति क्त्रप्रत्यये रूपमेवम्। मेदतीति मित्रम् = सुहृत्। सुहृदि अभिधेये नपुंसकलिङ्गत्वम्, सूर्ये तु पुंंल्लिङ्गता, गन्धद्रव्ये तु स्त्रीलिङ्गत्वमस्यैव पदस्येति ज्ञेयम्।]]
17 [[७। ‘असुन्’ (द। उ। ९-४९) इत्यस्मादसुन्प्रत्यये गुणे च रूपमेवम्। मेदः = वसा।]]
1 {@“शदॢ शातने”@} 2 शादकः-दिका, शादकः-दिका-शातकः-तिका, शिशत्सकः-त्सिका, शाशदकः- दिका
शीयमानः, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकशीयतिवत् 3 ज्ञेयानि।
भौवादिकधात्वपेक्षया नास्य धातो रूपेषु भेदः।
‘शदेः शितः’ 4 इति तङ्विधानात् नापि शताऽस्तीति प्रयोजनं कल्पयितुं शक्यते, येन ‘आच्छीनद्योर्नुम्’ 5 इति नुम्विकल्पः प्रयोजयितुं शक्येत।
ततश्च विफलत्वे सति यथाकथञ्चित् स्वरभेदः प्रयोजनत्वेन कल्प्यः इति प्राञ्चः।
वस्तुतस्तु शपः-शप्रत्ययस्य च प्रसक्त्यभावात्--शब्निमित्तकः पित्स्वरोऽनुदात्तः, शनिमित्तकः प्रत्ययस्वरोऽपि लक्ष्याभावादेव दुर्लभ इति नैतदपि प्रयोजनं वक्तुं शक्यमित्यास्तां तावत्।
01 (१६८२)
02 (६-तुदादिः-१४२८। सक। अनि। पर।)
03 (१६८१)
04 (१-३-६०)
05 (७-१-८०)
1 {@“स्खद स्खदने”@} 2 3 घटादिष्वेव द्विः स्खदेः पाठात् पूर्वपाठ आत्मनेपदार्थः-आत्मनेपदप्रकरणात्
उत्तरपाठस्तु ‘शेषात् कर्तरि--’ 4 इति परस्मैपदार्थ इति स्यात्।
वस्तुतः पूर्वं पठितस्यैव स्खदेः उपसर्गविशेषवशात् मित्त्वामित्त्वव्यवस्थार्थं पुनः पाठः इति न्याय्यम्।
काशकृत्स्नधातुपाठे तु ‘स्खदिर् अवत्यां च’ इति घटादिषु पठ्यते।
तस्यायमर्थः-अवत्याम् = अवधात्वर्थभूते रक्षणे स्खदिर्धातुर्मित्संज्ञकः।
चकारात् पूर्वस्मिन् गणसूत्र उपात्तस्य ‘परिवेषणे’ इत्यर्थेऽपि मिदयमिति।]] घटादिः।
5 ‘स्खदिर्--’ इति धातुकाव्यव्याख्यायां 6 पाठः।
‘स्खदनम् = विद्रावणम्’ इति स्वामी।
‘विदारणम्’ इति क्षीरस्वामी।
स्खादकः-दिका, 7 स्खदकः- 8 अवस्खादकः-परिस्खादकः- 9 अपस्खादकः- 10 प्रस्खादकः- दिका, चिस्खदिषकः-षिका, चास्खदकः-दिका
इत्यादीनि रूपाणि यथासम्भवं भौवादिकध्वनतिवत् 11 ऊह्यानि।
12 अवस्खादितम्।
01 (१९२७)
02 (१-भ्वादिः-७६८। सक। सेट्। आत्म।)
03 [[[अ]
04 (१-३-७८)
05 [पृष्ठम्१३८५+ ३०]
06 (२-१९)
07 [[१। धातोरस्य घटादिषु पाठात् मित्त्वे उपधाह्रस्वो णिजन्तेषु निरुपसृष्टेषु बोध्यः।]]
08 [[२। ‘स्खदिरवपरिभ्यां च’ (ग। सू। भ्वादिः) इति निषेधप्रकरणे घटादिषु वचनात् अवपूर्वकात् परिपूर्वकाच्च स्खदतेः न मित्त्वम्।]]
09 [[३। ‘अपावपरिभ्यः स्खदेः’ (बोधिन्यासे एवं घटादिषु वचनमिति धातुवृत्तिः) इति पक्षे अत्रापि अपपूर्वकस्य स्खदेः मित्त्वनिषेधात् उपधाह्रस्वो नेति बोघ्यम्।]]
10 [[४। “स्खदेः पूर्वं (= घटादिष्वेव इतः पूर्वं) पाठात् सामान्येन प्राप्तं मित्त्वं उपसृष्टात् यदि भवति तर्हि--अवाद्युपसृष्टादेव” इति मन्वानाः क्षीरस्वाम्यादयः प्रपूर्वकादपि मित्त्वाभावेन रूपमिच्छन्ति। तत्तु काशिकादिषु ‘न’ इत्यनुवर्त्य अवाद्युपसृष्टात् स्खदेरेव मित्त्वं न--अन्यत्र मित्त्वमस्त्येव--इति व्याख्यातत्वात् अनाकरमिति बोध्यम्।]]
11 (९४०)
12 [[आ। ‘इत्याद्यवस्खादितमानसास्ता बालाः परिस्खादितधैर्यबन्धाः। दुष्टान् अपस्खादयितुं प्रयाते कृष्णे विलेपुः फणिता विमोहम्।।’ धा। का। २-१९।]]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.