| YouTube Channel

दासः (dAsaH)

 
Apte
English
दासः [dāsḥ], 1 Slave, servant in general
गृहकर्मदासाः
Bh.*
 1.1
गृह˚, कर्म˚
&c.
A fisherman
निषादो मार्गवं सूते दासं नौकर्मजीविनम्
Ms.*
 1.34.
A Śūdra, a man of the fourth caste.
A knowing man, one who knows the universal spirit.
N.
 of Vṛitrāsura.
A demon.
A savage, barbarian (opp. आर्य).
A worthy recipient (दानपात्र).
A word added to the name of Śūdra
cf.
 गुप्त.
Comp.
 -अनुदासः 'a slave of a slave', the humblest of the servants
(sometimes used by the speaker as a mark of humility). -जनः a servant or slave
कमपराधलवं मयि पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः
V.*
 4.29
(दासस्यकुलम् is used as a compound in the sense of 'the mob or the common people'). -भावः servitude.
Apte 1890
English
दासः 1 A slave, servant in general
गृहकर्मदासाः Bh. 1. 1
गृह°, कर्म° &c.
2 A fisherman.
3 A Śūdra, a man of the fourth caste.
4 A knowing man, one who knows the universal spirit.
5 N. of Vṛtrāsura.
6 A demon.
7 A savage, barbarian (opp. आर्य).
8 A worthy recipient (दानपात्र).
9 A word added to the name of a Śūdra
cf. गुप्त.
Comp.
अनुदासः ‘a slave of a slave’, the humblest of the servants
(sometimes used by the speaker as a mark of humility).
जनः a servant or slave
कमपराधलवं मयि पश्यसि त्यजसि मानिनि दासजनं यतः V. 4. 29
(दासस्यकुलं is used as a compound in the sense of ‘the mob or the common people’).
भावः servitude.
Hindi
Hindi
(पुरुष nom.sing) नौकर
Apte Hindi
Hindi
दासः
पुं*
 - दास् + अच्
"गुलाम, सेवक"
दासः
पुं*
 - दास् + अच्
मछुवा
दासः
पुं*
 - दास् + अच्
"शूद्र, चौथे वर्ण का पुरुष"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 धीवरः, धीवा, शाकुनिकः, शाकुनी, कैवर्तः, कैवर्तकः, केवर्तः, जालिकः, आनायी, अब्धिजीवी, कुपिनी, छोटी, जलचराजीवः, तिमिघाती, दाशः, दासः, दाशेरः, दासेरः, दाशेरकः, दासेरकः, पुञ्जिष्ठः, मत्स्यघाती, मत्स्यजीवा, मत्स्यजीवी, मत्स्यबन्धः, मत्स्यहा, मत्स्योपजीवी, मात्सिकः, मात्स्यिकः, मीनघाती, मीनारिः, मैनालः, वार्युपजीवी, शाकुलिकः, शाफरिकः, सलिलोपजीवी
noun
यः मत्स्यान् जाले बद्ध्वा क्रीणाति।
"वार्दलात् धीवराः समुद्रे मत्स्यबन्धनार्थे न गताः।"
Synonyms:
 दासः, किंकरः, प्रेष्यः, वश्यः, कडारः, गोप्यः, गोप्यकः, चेटः, चेटकः, चेलः, दाशः, भटः, भुजिष्यः
noun
स्वस्य सेवार्थे मूल्यं दत्त्वा क्रीता व्यक्तिः।
"पुराकाले दासानां क्रयविक्रयस्य रीतिः आसीत्।"
Synonyms:
 भृत्यः, अनुचरः, परिचरः, परिचारकः, प्रेष्यः, किङ्करः, चेटकः, चेटः, किभ्करः, दासः, दाशः, भृतकः, कर्मकरः, कर्मकारी, परिजमः, वेतनजीवी, सेवोपजीवी, सेवाजीवी, भृतिभुक्, भृतिजीवी, अनुजीवी, वियोज्यः, प्रैष्यः, भरणीयः, वैतानिकः, शुश्रूषकः, चेडः, चेडकः, पार्श्विकः, पार्श्वानुचरः, सैरिन्ध्रः, अर्थी, भुजिष्यः, दासेरः, दासेयः, गोप्यः, गोपकः, सेवकः
noun
यः सेवते।
"मम भृत्यः गृहं गतः।"
Synonyms:
 शूद्रः, पादजः, अवरवर्णः, वृषलः, जघन्यजः, दासः, अन्त्यजन्मा, जघन्यः, द्विजसेवकः
noun
हिन्दूनां चतुर्वर्णान्तर्गतः चतुर्थः वर्णः।
"अधुनापि नैके जनाः शूद्रस्य स्पर्शं पापम् इति मन्यन्ते।"
Tamil
Tamil
தா3ஸ: : அடிமை, வேலையாள், செம்படவன்,
अमरकोशः
Sanskrit
Word: दासः
Root: दास
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ zUdra
⇒ demon
⇒ slave
⇒ fiend
⇒ savage
⇒ infidel
⇒ impious
⇒ servant
⇒ fiendish
⇒ fisherman
⇒ barbarous
⇒ barbarian
⇒ demoniacal
⇒ knowing man
⇒ man of the lowest caste
⇒ one to whom gifts may be made
⇒ knower of the universal spirit
Shloka(s):
2|10|17|1 ► भृत्ये दासेरदासेयदासगोप्यकचेटकाः। (शूद्रवर्गः)
2|10|17|2 ► नियोज्यकिङ्करप्रैष्यभुजिष्यपरिचारकाः॥ (शूद्रवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|10|17|1 ⇢ भृत्यः (भृत्य) (पुं) ⇒ care of, nursing, servant, dependent [servant], one who is to be maintained, to be nourished or maintained
➠ 2|10|17|1 ⇢ दासेरः (दासेर) (पुं)
➠ 2|10|17|1 ⇢ दासेयः (दासेय) (पुं) ⇒ slave, dAzeya, servant, son of a female slave
➠ 2|10|17|1 ⇢ दासः (दास) (पुं) ⇒ zUdra, demon, slave, fiend, savage, infidel, impious, servant, fiendish, fisherman, barbarous, barbarian, demoniacal, knowing man, man of the lowest caste, one to whom gifts may be made, knower of the universal spirit
➠ 2|10|17|1 ⇢ गोप्यकः (गोप्यक) (पुं)
➠ 2|10|17|1 ⇢ चेटकः (चेटक) (पुं)
➠ 2|10|17|2 ⇢ नियोज्यः (नियोज्य) (पुं) ⇒ servant, official, functionary, to be enjoined, to be committed or entrusted, to be fastened or attached to, to be endowed or furnished with, to be appointed or employed or directed or commanded
➠ 2|10|17|2 ⇢ किङकरः (किङ्कर) (पुं) ⇒ slave, servant, kind of demon, particular part of a carriage
➠ 2|10|17|2 ⇢ प्रैष्यः (प्रैष्य) (पुं)
➠ 2|10|17|2 ⇢ भुजिष्यः (भुजिष्य) (पुं) ⇒ free, hand, slave, useful, harlot, string, comrade, servant, courtezan, companion, independent, granting food, cord wound round the wrist of a girl before her marriage, person who has regained his liberty by redeeming his pledge
➠ 2|10|17|2 ⇢ परिचारकः (परिचारक) (पुं) ⇒ executor, attendant, assistant or attendant
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ शूद्रः
जातिः ➡ मनुष्यः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दासः,
पुं,
 (दसतीति । दसि + “दंसेष्टटनौ नआत् ।” उणां ५ । १० । इति टः नकारस्यचारारः ।) शूद्रः । (यथा, ऋग्वेदे । २ । १२ । ४ ।“यो दासं वर्णमधरं गुहाकः ॥
”अधुना कायस्थानां उपाधिभेदः । स तु अष्टसिद्ध-मौलिकानामन्यतमः । यथा, कुलदीपिकायाम् ।“गौडेऽष्टौ कीर्त्तिमन्तश्चिरवसतिकृता मौलिकाये हि सिद्धा-स्ते दत्ता सेनदासाः करगुहसहिताः पालिताःसिंहदेवाः ॥
”)ज्ञातात्मा । धीवरः । इति मेदिनी । से, ४ ॥
दानपात्रम् । इति विश्वः ॥
शूद्राणां नामान्त-प्रयोज्यपद्धतिविशेषः । यथा, --“शर्म्मान्तं ब्राह्मणस्यस्यात् वर्म्मान्तं क्षत्त्रियस्यच ।गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः ॥
”इत्युद्बाहतत्त्वम् ॥
* ॥
दास्यते दीयते भूतिमूल्यादिकं यस्मै सः । चा-कर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । भृत्यः २ दासेरः३ दासेयः ४ गोप्यकः ५ चेटकः ६ नियोज्यः ७किङ्करः ८ प्रैष्यः ९ भुजिष्यः १० परिचारकः११ । इत्यमरः । २ । १० । १७ ॥
प्रेष्यः १२प्रेषः १२ प्रैषः १४ । इति भरतः ॥
परिकर्म्मा१५ परिचरः १६ सहायः १७ उपस्थाता १८सेवकः १९ अभिसरः २० अनुगः २१ । सपञ्चदशविधः । यथा नारदः ।“गृहजातस्तथा क्रीतो लब्धो दायादुपागतः ।अन्नाकालभृतस्तद्वदाहितः स्वामिना च यः ॥
मोक्षितो महतश्चर्णात् युद्धे प्राप्तः पणे जितः ।तवाहमित्युपगतः प्रव्रज्यावसितः कृतः ॥
भक्तदासश्च विज्ञेयस्तथैव वडवाकृतः ।विक्रेता चात्मनः शास्त्रे दासाः पञ्चदश स्मृताः ॥
”अस्यार्थः । गृहजातो दास्यामुत्पन्नः । दाया-दुपागतः क्रमागतः । अन्नाकालभृतः दुर्भिक्ष-पोषितः । स्वामिना आहितो बन्धकीकृतः ।मोक्षितः ऋणमोचनेनाङ्गीकृतदास्यः । तवाह-मित्युपगतः कस्याप्यदासः सन् स्वयं दासत्वेनदत्तरूपः । प्रव्रज्यावसितः सन्न्यासभ्रष्टः । कृतःकेनचिन्निमित्तेन एतावत्कालपर्य्यन्तं तवाहंदास इति कृतसमयः । भक्तदासः सुभिक्षेऽपिभक्तार्थमङ्गीकृतदास्यः । वडवाकृतः वडवा दासीतल्लोभादङ्गीकृतदास्यः । इति श्रीकृष्णतर्का-लङ्कारकृतक्रमसंग्रहः ॥
तस्य कर्म्म यथा, --“कर्म्मापि द्बिविधं ज्ञेयमशुभं शुभमेव च ।अशुभं दासकर्म्मोक्तं शुभं कर्म्मकृतां स्मृतम् ॥
गृहद्वाराशुचिस्थानरथ्यावस्करशोधनम् ।गुह्याङ्गस्पर्शनोच्छिष्टविण्मूत्रग्रहणोज्झनम् ॥
अशुभं कर्म्म विज्ञेयं शुभमन्यदतः परम् ॥
”इति मिताक्षरायां नारदः ॥
“विप्रस्य किङ्करा भूपो वैश्यो भूपस्य भूमिप ! ।सर्व्वेषां किङ्कराः शूद्रा ब्राह्मणस्य विशेषतः ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणेशखण्डम् ॥