| YouTube Channel

दलनम् (dalanam)

 
Apte
English
दलनम् [dalanam], [दल्-करणे ल्युट्] Bursting, breaking, cutting, dividing, crushing, grinding, splitting
उत्तस्थुर्मेघदलना वैद्युता इव बह्नयः
Bhāg.*
 7.1.6
मत्तेभकुम्भदलने भुवि सन्ति शूराः
Bh.*
 1.59.
Apte Hindi
Hindi
दलनम्
नपुं*
 - दल् + ल्युट्
"फट पड़ना, तोड़ना, काटना, बाँटना, कुचलना, पीसना, टुकड़े- टुकड़े करना"
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 विनाशः, नाशः, विध्वंसः, ध्वंसनम्, प्रध्वंसः, निपातः, निबर्हणम्, विच्छेदः, उच्छेदनम्, उपसंहारम्, क्षयम्, दलनम्, विमर्दः, मर्दनम्, समुद्घातः
noun
केषांचन वस्त्वादीनां नाशनस्य क्रिया।
"ईश्वरः शत्रूणां विनाशाय एव अवतरति।
Synonyms:
 विच्छेदः, सम्भेदः, खण्डः, विभङ्गः, भङ्गः, खडः, प्रभङ्गः, निर्दलनम्, विचटनम्, आमोटनम्, दलनम्, भिद्यम्, सम्भेदनम्, अवदरणम्, दरणम्
noun
खण्डनस्य क्रिया।
"रामः शिवधनुषः विच्छेदं चकार।"
Synonyms:
 विभाजनम्, विभागः, विभक्तिः, विच्छेदः, विभेदः, खण्डनम्, पृथक्करणम्, वियोगः, विश्लेषः, दलनम्
noun
विभिन्नेषु भागेषु वस्तूनां वितरणम्।
"रामः स्वपुत्रयोः कृते गृहस्य विभाजनम् अकरोत्।"
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दल विशरणे”@} 2 घटादिः।
3 ‘दलिवलिस्खलिरणिध्वनित्रपिक्षपयश्च’ इति घटादिषु भोजसम्मतः पाठः।
भ्वादिषु ‘दल विशरणे’ इति पठितस्यैव घटादिषु तस्मिन्नेवार्थे मित्त्वार्थोऽनुवाद इति सिद्धान्तकौमुद्यादितः ज्ञायते।
मा।
धातुवृत्त्यादिषु तु, ‘दल विदारणे’ इति चुरादिषु पठितस्यापि घटादिषु मित्त्वार्थोऽर्थविशेषे भोजसम्मतः पाठ इति दृश्यते।
उभयथाऽपि नार्थे भेदः।]] ‘विदारणे शपि दलेद् दालयेदिति णौ दलेः।।’ 4 इति देवः।
उद्दालकः-लिका, 5 दलकः-दालकः-लिका, दिदलिषकः-षिका, दादलकः-लिका
दलिता-त्री, दलयिता-दालयिता-त्री, दिदलिषिता-त्री, दादलिता-त्री
दलिष्यन्-न्ती-ती, दलयिष्यन्-दालयिष्यन्-न्ती-ती, दिदलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 6 -- दलयमानः-दालयमानः, -- दादल्यमानः
-- दलयिष्यमाणः, दालयिष्यमाणः -- दादलिष्यमाणः
प्रदल्-प्रदलौ-प्रदलः
-- -- -- दलितम्-तः, दलितः-दालितः, दिदलिषितः, दादलितः-तवान्
दलम्, 7 कुद्दालः, दलः-दालः, दिदलिषुः, दादलः
दलितव्यम्, दलयितव्यम्-दालयितव्यम्, दिदलिषितव्यम्, दादलितव्यम्
दलनीयम्, दलनीयम्-दालनीयम्, दिदलिषणीयम्, दादलनीयम्
दाल्यम्, दल्यम्-दाल्यम्, दिदलिष्यम्, दादल्यम्
ईषद्दलः-दुर्दलः-सुदलः
-- -- दल्यमानः, दल्यमानः-दाल्यमानः, दिदलिष्यमाणः, दादल्यमानः
दालः, 8 दाडि9मम्, दलः-दालः, दिदलिषः, दादलः
दलितुम्, दलयितुम्-दालयितुम्, दिदलिषितुम्, दादलितुम्
10 दलितिः, दलना-दालना, दिदलिषा, दादला
दलनम्, दलनम्-दालनम्, दिदलिषणम्, दादलनम्
दलित्वा, दलयित्वा-दालयित्वा, दिदलिषित्वा, दादलित्वा
प्रदल्य, प्रदलय्य-प्रदाल्य, प्रदिदलिष्य, प्रदादल्य
दालम् २, दलित्वा २, दलम् २-दालम् २-दालम् २, दलयित्वा २-दालयित्वा २, दिदलिषम् २, दिदलिषित्वा २, दादलम् २
दादलित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८२२)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५४८। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (श्लो १५९)
05
=>
 [[५। ‘घटादयो मितः’ (ग। सू। भ्वादौ) इति मित्संज्ञायाम्, ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) णावुपधाह्रस्वः। एवं मित्त्वपक्षे ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्। पाणिनिमते घटादिष्वस्य पाठाभावात्, मित्त्वाभावपक्षे दालकः इत्यादीनि रूपाणीति ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०७२७+ २५]
07
=>
 [[१। कुं = भूमिं दलतीति कुद्दालः = आयुधविशेषः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्। पृषोदरादित्वात् (६-१-११०) कुशब्दोत्तरं दकारः प्रवृत्तः।]]
08
=>
 [[२। भावघञन्तात् दालशब्दात्, ‘निर्वृत्तेऽक्षद्यूतादिभ्यः’ (४-४-१९) इति प्रकरणे निर्वृत्तार्थे ‘भावप्रत्ययान्तादिमब् वक्तव्यः’ (वा। ४-४-२०) इति इमप्प्रत्ययः।]]
09
=>
 [लि]
10
=>
 [[३। ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (वा। ७-२-९) इति वचनात् भणितिः इत्यादाविवात्रापि इडागमो ज्ञेयः।]]