| YouTube Channel

दया (dayA)

 
Capeller Eng
English
दया॑
f.
 sympathy, pity for (loc. ,
gen.
 , or —°)
poss.
°वन्त्.†
Spoken Sanskrit
English
दया - dayA -
f.
 - pity
दया - dayA -
f.
 - compassion
दया - dayA -
f.
 - mercy
दया - dayA -
f.
 - sympathy
दया - dayA -
f.
 - loving kindness
दया - dayA -
f.
 - pity for
दया - dayA -
f.
 - mercy
प्रसाद - prasAda -
m.
 - mercy
आनृशंस्य - AnRzaMsya -
n.
 - mercy
मार्डीक - mArDIka -
n.
 - mercy
दयानिधि - dayAnidhi -
m.
 - treasure of mercy
पादोपजीविन् - pAdopajIvin -
adj.
 - living by a person's mercy
पुरुकृपा - purukRpA -
f.
 - abundant mercy or compassion
वीतघृण - vItaghRNa -
adj.
 - one from whom mercy has departed
Apte
English
दया [dayā], [दय् भिदा-भावे अङ्] Pity, tenderness, compassion, mercy, sympathy
निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः
H.*
 1. 6
R.*
 2.11
यत्नादपि परक्लेशं हर्तुं या हृदि जायते । इच्छा भूमि- सुरश्रेष्ठ सा दया परिकीर्तिता ॥.
Comp.
 -कर
a.
 kind, sympathetic. (-रः) an epithet of Śiva. -कूटः, -कूर्चः epithets of Buddha.
वीरः (in
Rhet.
 ) the sentiment of heroic compassion
the sentiment of heroism arising out of compassion
e. q. Jīmūtavāhana's remark to Garuḍa in Nāg.: शिरामुखैः स्यन्दत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तथापि तावत् किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥
cf.
 also R. G. under दयावीर
a.
 Very merciful man.
Apte 1890
English
दया [दय् भिदा-भावे अङ्] Pity, tenderness, compassion, mercy, sympathy
निर्गुणेष्वपि सत्त्वेषु दयां कुर्वंति साधवः H. 1. 60
R. 2. 11
यत्नादपि परक्लेशं हर्तुं या हृदि जायते । इच्छा भूमिसुरश्रेष्ठ सा दया परिकीर्तिता ॥.
Comp.
कर a. kind, sympathetic. (
रः) an epithet of Śiva.
कूटः,
कूर्चः epithets of Buddha.
वीरः (in Rhet.) the sentiment of heroic compassion
the sentiment of heroism arising out of compassion
e. g. Jīmūtavāhana's remark to Garuḍa in Nāg.:
शिरामुखैः स्यंदत एव रक्तमद्यापि देहे मम मांसमस्ति । तृप्तिं न पश्यामि तवापि तावत् किं भक्षणात्त्वं विरतो गरुत्मन् ॥ cf. also R. G. under दयावीर.
Monier Williams Cologne
English
दया॑
f.
 sympathy, compassion, pity for (loc.
MBh.
Pañcat.
Bhartṛ.
&c.
gen.
R.
Hariv.
 8486
in comp.
MBh.
 xiv
Hit.
 i, 6, 41),
ŚBr.
 xiv
&c.
 (°यां √ कृ, ‘to take pity on’ [loc.
MBh.
Hit.
 i, 2, 7
gen.
Vop.
 ])
Pity (daughter of Dakṣa and mother of A-bhaya,
BhP.
 iv, 1, 49
f.
 ),
Hariv.
 14035
cf.
 अ-दय॑
निर्-, and सदय.
Monier Williams 1872
English
दया, f. taking interest in, sympathy, compas-
sion, pity, mercy, tenderness, love, clemency, pity
for (with loc. or gen., e. g. मयि or मम द-
यां कुरु, take pity on me)
Pity personified as a
daughter of Dakṣa, wife of Dharma, and mother
of Abhaya. (According to some, the form दय,
अस्, m. occurs
and according to others, दय may
be used as an adj. meaning ‘compassionate
’ cf.
अ-दय, निर्-द्°, स-द्°।)
—दया-कर, अस्, आ or
ई, अम्, showing pity or compassion, sympathis-
ing, kind
(अस्), m. an epithet of Śiva.
—दया-
कूर्च, अस्, m. a Buddha or a form of Buddha,
the founder of the Buddhist religion.
—दया-
कृत्, त्, त्, त्, pitiful, compassionate.
—दया-निधि,
इस्, m. a treasure of mercy, a very compassion-
ate person.
—दयान्वित (°या-अन्°) or दया-
युक्त, अस्, आ, अम्, full of pity, pitiful, compassionate,
benevolent.
—दया-राम, अस्, m., N. of several
men.
—दया-वत्, आन्, अती, अत्, pitiful, merciful,
tender, compassionate, taking pity on (with loc. or
gen.).
—दया-वीर, अस्, m. a hero in compassion,
a very merciful man.
—दया-शङ्कर, अस्, m., N.
of a man.
—दया-शील, अस्, आ, अम्, tender-hearted,
compassionate.
—दयोर्मि (°या-ऊर्°), इस्, इस्, इ, having
compassion for (its) waves.
Macdonell
English
दया day-ā́,
f.
 sympathy, compassion, with 🞄(g., lc., —°): -ṃ kṛ, have compassion on (g. 🞄or lc.)
-ārdra-bhāva,
m.
 compassionate 🞄tenderness.
Benfey
English
दया दय् + आ,
f.
 Compassion, Bhag.
16, 2.
--
Comp.
 अ-दय + म्, adv. pas-
sionately, Vikr. d. 147. निर्दय, i. e.
निस्-,
adj.
 ,
f.
 या। 1. unmerciful, cruel,
Pañc. 176, 10. 2. passionate, Rājat.
5, 281. 3. not treated with affection,
Man. 9, 239. °यम्, adv. passionately,
Hit. i. d. 102.
भूत-,
f.
 compassion
for living creatures, MBh. 14, 2841.
स-,
adj.
 1. compassionate. 2. benevo-
lent.
°यम्-, adv. softly, Śāk. d. 72.
Hindi
Hindi
दया
Apte Hindi
Hindi
दया
स्त्री*
 - दय् + अङ् + टाप्
"तरस, सुकुमारता, करुणा, अनुकम्पा, सहानुभूति"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರುಣೆ /ಕನಿಕರ /ಅನುಕಂಪ
निष्पत्तिः - > दय (दानगतिरक्षणादिषु) - "अङ्" (३-३-१०४)
व्युत्पत्तिः - > दयते रक्षत्यनया
प्रयोगाः - > "दया वा स्नेहो वा भगवति निजेऽस्मिन् शिशुजने "
उल्लेखाः - > मालती० ४-६
दया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇತರರ ಕಷ್ಟವನ್ನು ಪರಿಹರಿಸುವ ಇಚ್ಛೆ /ಇತರರ ಕಷ್ಟವನ್ನು ನೋಡಿ ಸಹಿಸದಿರುವುದು
प्रयोगाः - > "प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानामपि ते तथा । आत्मौपम्येन सर्वत्र दयां कुर्वन्ति साधवः ॥"
दया
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದಕ್ಷಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಒಬ್ಬ ಮಗಳು /ದರ್ಮಪ್ರಜಾಪತಿಯ ಪತ್ನಿ
प्रयोगाः - > "श्रद्धा मैत्री दया तुष्टिः शान्तिः पुष्टिः क्रिया उन्नतिः बुद्धिः मेधा तितिक्षा ह्रीः मूर्तिः"
L R Vaidya
English
dayA {% f. %} Sympathy, compassion, pity, mercy, tenderness, R.ii.11, Bg.xvi.2.
Bopp
Latin
दया f. (r. दय् s. आ) misericordia.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
दया
स्त्री
दया, हिंसा, अनुकम्पा
कान्त्यनातपयोच्छाया दया हिंसानुकम्पयोः ॥ २१ ॥
verse 3.1.1.21
page 0015
Lanman
English
dayā́, f. sympathy
compassion. [√day.].
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दया, करुणा, अनुकम्पा, कृपा, कारुणिकता, कृपालुता, कारुण्यम्, अनुकम्पनम्, माया, विक्षेपः, अनुक्रोशः, अनुषङ्गः
noun
स्वजनान् दुर्बलान् वा मनुष्यान् व्यथितं दृष्ट्वा तेषां दुःखादीनाम् दूरीकरणम्।
"ईश्वरस्य दया अस्मासु भवेत्।"
Synonyms:
 दया
noun
दक्षप्रजापतेः कन्या।
"दयायाः वर्णनं पुराणेषु अस्ति।"
Synonyms:
 करुणा, कारुण्यम्, दया, कृपा, घृणा, शूकः, सहानुभूतिः, अनुकम्पनम्, अनुक्रोशः, आनृशंस्यम्, कारुणिकता, सुमृडीकम्
noun
परदुःखेन दुःखानुभवः।
"सन्तः अन्यान् प्रति करुणया व्यवहरन्ति।"
Synonyms:
 घृणा, करुणा, कारुण्य, अनुकम्पा, अनुक्रोशः, कृपा, दया
noun
परदुःखनिवारणप्रेरिका वृत्तिः।
"हे ईश्वर सर्वेषां दयां कुरु।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
chags pa
१) अतिस्नेह २) अध्यवसान ३) अध्यवसित ४) अनुनय ५) अनुनीत ६) अनुराग ७) अनुरोध ८) अभिलाष ९) आसक्ति १०) आस्था ११) इच्छा १२) उत्कर्ष १३) औत्सुक्य १४) कामगुण १५) तन्मय १६) दया १७) निर्बन्ध १८) पलिगोध १९) प्रणय २०) प्रतिषेवमान २१) प्रसक्त २२) रक्त २३) राग २४) लिप्त २५) लेप २६) लेभ २७) विग्रह २८) श्लेष २९) सक्त ३०) सक्ति ३१) संग ३२) संगृद्ध ३३) सज्यति ३४) स्नेह ३५) स्पृहा ३६)
lhur len pa
१) आभास २) तत्पर ३) दया ४) परम
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
महेच्छे तूद्भटोदारोदात्तोदीर्णमहाशयाः ।
महामना महात्मा च कृपणस्तु मितंपचः ॥ ३६७ ॥
कीनाशस्तद्धनक्षुद्रकदर्यदृढमुष्टयः ।
किंपचानो दयालुस्तु कृपालुः करुणापरः ॥ ३६८ ॥
सूरतोऽथ दया शूकः कारुण्यं करुणा घृणा ।
कृपानुकम्पानुक्रोशो हिंस्रे शरारुघातुकौ ॥ ३६९ ॥
-wordlist-
महेच्छ (पुं), उद्भट (पुं), उदार (पुं), उदात्त (पुं), उदीर्ण (पुं), महाशय (पुं), महामनस् (पुं), महात्मन् (पुं), कृपण (पुं), मितम्पच (पुं), कीनाश (पुं), तद्धन (पुं), क्षुद्र (पुं), कदर्य (पुं), दृढमुष्टि (पुं), किम्पचान (पुं), दयालु (पुं), कृपालु (पुं), करुणापर (पुं), सूरत (पुं), दया (स्त्री), शूक (पुं), कारुण्य (क्ली), करुणा (स्त्री), घृणा (स्त्री), कृपा (स्त्री), अनुकम्पा (स्त्री), अनुक्रोश (पुं), हिंस्र (पुं), शरारु (पुं), घातुक (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
अनुक्रोश
अनुक्रोश, कृपा, शूक, दया, करुणा, घृणा
अनुक्रोशः कृपा शूकं दया च करुणा घृणा ।
verse 4.1.1.724
page 0083
नाममाला
Sanskrit
कृपा, अनुकम्पा, अनुक्रोश, अहन्तोक्ति, करुणा, दया
कृपाऽनुकम्पानुक्रोशोऽहन्तोक्तिः करुणा दया ।
verse 0.1.1.110
page 0055
Tamil
Tamil
த3யா : இரக்கம், கருணை, அருள்.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दया,
स्त्री,
 (दय + भिदाद्यङ् । ततष्टाप् ।) करुणा ।अस्या लक्षणं यथा, पाद्मे क्रियायोगसारे ।“यत्नादपि परक्लेशं हर्त्तुं या हृदि जायते ।इच्छा भूमिसुरश्रेष्ठ ! सा दया परिकीर्त्तिता ॥
”अपि च मत्स्यपुराणे ।“आत्मवत् सर्ब्बभूतेषु यो हिताय शुभाय च ।वर्त्तते सततं हृष्टः क्रिया ह्येषा दया स्मृता ॥
” * ॥
“परे वा बन्धुवर्गे वा मित्रे द्बेष्टरि वा सदा ।आत्मवद्वर्त्तितव्यं हि दयैषा परिकीर्त्तिता ॥
”इत्येकादशीतत्त्वम् ॥
(इयं हि शक्तीनामन्यतमा । यथा, देवीभाग-वते । १ । १५ । ६० ।“श्रद्धा मेधा स्वधा स्वाहा क्षुधा निद्रा दयागतिः ।“संस्थिताः सर्व्वतः पार्श्वे महादेव्याः पृथक्पृथक् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दया स्त्री दय--भिदा० भावे अङ् । १ दुःखितेषु भूतेष्वनुक-म्पायाम् । २ परदुःखाऽसहने करुणाशब्दे दृश्यम् । ३ पर-दुःखप्रहरणेच्छायाम् । “यत्नादपि परक्लेशं हर्तुं याहृदि जायते । इच्छा भूमिसुरश्रेष्ठ! सादया परिकीर्त्तितेति” । आत्मवत् सर्वभूतेषु योहिताय शुभाय च । वर्तते सततं हृष्टः क्रिया ह्येषादया स्मृता । प्राणा यथात्मनोऽभीष्टा भूतानाम-पि ते तथा । आत्मौपम्येन सर्वत्र दयां कुर्वन्तिसाधवः” । इयं मोहपत्नी यथा । “मोहपत्नी दयासाध्वी पूजिता च जगत्प्रिया । सर्वलोकाश्च सर्वत्रनिष्फलाश्च यया विना” देवीभागवते ९ स्क० १ अ० । यत्रमोहोस्ति तत्र दयायाः सत्त्वाद्दया मोहपत्नीति “अहिंसापरमो धर्म्मो विप्राणां नात्र संशयः । दया सर्वत्र कर्त्तव्याब्राह्मणेन विजानता । यज्ञादन्यत्र विप्रेन्द्र! न हिंसा या-ज्ञिकी मतेति” देवीभागवतम् । यज्ञादन्यत्र दया कर्त्तव्यायज्ञे तु हिंसैव कर्त्तव्या न सा याज्ञिकी हिंसा हिंसाभवति । “अहिंसन् सर्वभूतान्यन्यत्र तीर्थेभ्यः” इति श्रुतेः ।“या वेदविहिता हिंसा नियतास्मिंश्चराचरे । अहिंसामेव तां विद्याद् वेदाद् धर्मो हि निर्बभाविति” मनु-स्मृतेश्च । “तृणं वाप्यविधानेन छेदयेन्न कदाचनेति”कुलार्णवोक्तेश्च । ४ दक्षकन्याजाते धर्मस्य पत्नीभेदेतदपत्यम् अभयम् धर्म्मशब्दे दृश्यम् । “धनुर्भृतोऽप्यस्यदयार्द्रभावम्” रघुः । “तव धर्म्मः सदयोदयोज्ज्वलः”नैष० सा च शान्तिरसस्य व्यभिचारिभावः यथाह सा०द० । शान्तरसोपक्रमे “रोमाञ्चाद्याः स्वानुभावास्तथास्युर्व्यभिचारिणः निर्वेदहर्षस्मरणमतिभूतदयादयः” ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दय दानगतिरक्षणहिंसाऽऽदानेषु”@} 2 आदानम् = ग्रहणम्।
दायकः-यिका, दायकः-यिका, दिदयिषकः-षिका, दादयकः-यिका
दयिता-त्री, दाययिता-त्री, दिदयिषिता-त्री, दादयिता-त्री
-- दाययन्-न्ती, दाययिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 3 4 दयमानः, 5 दाययमानः, दिदयिषमाणः, दादय्यमानः
दयिष्यमाणः, दाययिष्यमाणः, दिदयिषिष्यमाणः, दादयिष्यमाणः
6 सुदत्-सुदतौ-सुदतः
-- -- -- दयितम् 7 -तः, दायितः, दिदयिषितः, दादयितः-तवान्
दयः, 8 दयिता, 9 दयालुः, 10 11 रत्नदायः, 12 दायः, दिदयिषुः, दादयः
13 दयितव्यम्, दाययितव्यम्, दिदयिषितव्यम्, दादयितव्यम्
दयनीयम्, दायनीयम्, दिदयिषणीयम्, दादयनीयम्
दाय्यम्, दाय्यम्, दिदयिष्यम्, दादय्यम्
ईषद्दयः-दुर्दयः-सुदयः
-- -- -- दय्यमानः, दाय्यमानः, दिदयिष्यमाणः, दादय्यमानः
दायः, दायः, दिदयिषः, दादयः
दयितुम्, दाययितुम्, दिदयिषितुम्, दादयितुम्
14 दया, दायना, दिदयिषा, दादया
दयनम्, दायनम्, दिदयिषणम्, दादयनम्
दयित्वा, दाययित्वा, दिदयिषित्वा, दादयित्वा
प्रदय्य, प्रदाय्य, प्रदिदयिष्य, प्रदादय्य
दायम् २, दयित्वा २, दायम् २, दाययित्वा २, दिदयिषम् २, दिदयिषित्वा २, दादयम् २
दादयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८२०)
02
=>
 (१-भ्वादिः-४८१। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 [[५। कर्तरि शानच्। ‘अधीगर्थदयेशां कर्मणि’ (२-३-५२) इति कर्मणि शेषे षष्ठी। अन्यत्र द्वितीयैव--‘रामं दयमानः’ इति।]]
04
=>
 [रामस्य]
05
=>
 [[आ। ‘रामस्य दयमानोऽसावध्येति तव लक्ष्मणः।’ भ। का। ८। १२०।]]
06
=>
 [[६। क्विपि, धातुयकारस्य ‘लोपो व्योर्वलि’ (६-१-६६) इति लोपे, तुक्।]]
07
=>
 [[B। ‘न गजा नगजा दयिता दयिता विगतं विगतं ललितं ललितम्।’ भ। का। १०। ९।]]
08
=>
 [[७। तच्छीलादिषु कर्तृषु, ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति प्राप्तस्य युचः, ‘न यः’ (३-२-१५२) इति निषेधात्, ‘तृन्’ (३-२-१३५) इत्यौत्सर्गिकस्तृन्।]]
09
=>
 [[८। ‘स्पृहिगृहिपतिदयि--’ (३-२-१५८) इत्यालुच् तच्छीलादिषु कर्तृषु।]]
10
=>
 [[C। ‘निवर्त्य राजा दयितां दयालुस्तां सौरमेयीं सुरभिर्यशोभिः।’ रघुवंशे २। ३।]]
11
=>
 [[९। ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इत्यणि रूपमेवम्।]]
12
=>
 [[ड्। ‘तं रत्नदायं जितमृत्युलोका रात्रिञ्चराः कान्तिमृतोऽन्वसर्पन्।’ भ। का। १२। ११।]]
13
=>
 [पृष्ठम्०७२४+ २६]
14
=>
 [[१। भिदादेः (३-३-१०४) आकृतिगणत्वात् स्त्रियामङि रूपमेवम्।]]
Capeller
German
दया॑
f.
 Teilnahme, Mitleid mit (Loc., Gen.
o. —°).
Grassman
German
(dayā́), f., Mitleid, Śat. Br. u. s. w. [von day]
enthalten in a-dayá.
Stchoupak
French
दया-
f.
 compassion, pitié, sympathie (pour, loc. gén. ifc.)
-आं
कृ- prendre en pitié (loc.)
-वन्त्- a. compatissant, charitable envers
(gén. ).