दमः (damaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishदमः [damḥ], [दम् भावे घञ्]
Taming, subduing.
Selfcommand, subduing or curbing the passions, selfrestraint
* 1.1.2
1.4
(निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते).
Drawing the mind away from evil deeds or curbing its evil propensities
(कुत्सितात्कर्मणो विप्र यच्च चित्तनिवारणं स कीर्तितो दमः).
Firmness of mind,
Punishment, fine
चिकित्सकानां सर्वेषां मिथ्या प्रचरतां दमः 9.284, 29
8.293
2.4
1.18.41.
Mire, mud.
Viṣṇu.
of a brother of Damayantī.
दमः [damḥ] मम् [mam], मम्
A house, home
दमेदमे समिधम् Vāj.8.24.
The immates of a house. -कर्तृm. a lord, ruler. -घोषः of a king, father of शिशुपाल. q. v.
Apte 1890
Englishदमः [दम् भावे घञ्] 1 Taming, subduing.
2 Self-command, subduing or curbing the passions, self-restraint
Bg. 10. 4
(निग्रहो बाह्यवृत्तीनां दम इत्यभिधीयते).
3 Drawing the mind away from evil deeds or curbing its evil propensities
(कुत्सितात्कर्मणो विप्र यच्च चित्तनिवारणं स कीर्तितो दमः).
4 Firmness of mind.
5 Punishment, fine
Ms. 9. 284, 290
8. 293
Y. 2. 4.
6 Mire, mud.
7 Viṣṇu.
8 N. of a brother of Damayantī.
मः
मं Ved. 1 A house, home.
2 The inmates of a house.
Comp.
कर्तृ m. a lord, ruler.
घोपः N. of a king, father of शिशुपाल q. v.
Hindi
Hindiइंद्रियों का नियंत्रण
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Apte Hindi
Hindiदमः
- दम् + घञ्
"पालना, दमन करना"
दमः
- दम् + घञ्
"आत्मनियन्त्रण, अपनी उग्र भावनाओं को वश में करना, आत्मसंयम"
दमः
- दम् + घञ्
"बुराई की ओर से मन को हटाना, बुरी वृत्तियों का दमन करना"
दमः
- दम् + घञ्
मन की दृढ़ता
दमः
- दम् + घञ्
"दण्ड, जुर्माना"
दमः
- दम् + घञ्
"दलदल, कींचड़"
Wordnet
Sanskrit दमः
महाभारतकालीनः एकः महर्षिः।
"दमस्य उल्लेखः महाभारते प्राप्यते।"
दमः
पुराणानुसारेण राजामरुतः पौत्रः यः वभ्रस्य कन्यायाः इन्द्रसेनायाः गर्भात् उत्पन्नः।
"दमः वेदवेदाङ्गानाम् उत्तमः ज्ञाता तथा धनुर्विद्यायाम् अपि प्रवीणः आसीत्।"
Tamil
Tamilத3ம: : தன்னடக்கம், மனவலிமை, சேறு, தண்டனை.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritदमः, (दमनमिति । दम + भावे घञ् । “नो-दात्तोपदेशस्येति ।” ७ । ३ । ३४ । इति वृद्ध्य-भावः ।) दण्डः । इत्यमरः । २ । ८ । २१ ॥
दण्डस्य लक्षणं यथा, --“दमनाद्दण्डनाच्चैव तस्माद्दण्डं विदुर्ब्बुधाः ।यत्र श्यामो लोहिताक्षो दण्डश्चरति निर्भयः ।प्रजास्तत्र न मुह्यन्ति नेता चेत् साधु पश्यति ॥
”इति मत्स्यपुराणम् ॥
(यथा, मनुः । ८ । १९२ ।“निक्षेपस्यापहर्त्तारं तत्समं दापयेत् दमम् ॥
”)तपःक्लेशसहिष्णुता । तत्पर्य्यायः । दान्तिः २दमथः ३ । इत्यमरः । ३ । २ । ३ ॥
दमनम् ।तत्तु वाह्येन्द्रियनिग्रहः । इति वेदान्तसारः ॥
विषयाद्व्यावृत्तस्य मनसो यथेष्टविनियोगयोग्यता ।इति केचित् ॥
दमस्य लक्षणं यथा, --“कुत्सितात् कर्म्मणो विप्र ! यच्च चित्तनिवारणम् ।स कीर्त्तितो दमः प्राज्ञैः समस्ततत्त्वदर्शिभिः ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारः ॥
(यथा, मनुः । ६ । ९२ ।“धृतिःक्षमा दमोऽस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः ।धीर्विद्या सत्यमक्राधा दशकं धर्म्मलक्षणम् ॥
”)कर्द्दमः । इति मेदिनी । मे, १४ ॥
(गृहम् ।इति निघण्टुः । ३ । ४ ॥
यथा, ऋग्वेदे । १ । ७५ । ५ ।“अग्ने यक्षि स्वं दमम् ॥
”महर्षिविशेषः । यथा, महाभारते । १३ । २६ । ५ ।“विश्वामित्रः स्थूलशिराः सम्बर्त्तः प्रमतिर्दमः ॥
”मरुत्तस्य राज्ञः पुत्त्रः । यथा, भागवते । ९ । २ । २९ ।“मरुत्तस्य दमः पुत्त्रस्तस्यासीद्राजवर्द्धनः ॥
”मरुत्तस्य पौत्त्रः । इति मार्कण्डेयपुराणम् । यथातत्रैव । १३४ । १ -- ५ ।“एवं स राजा धर्म्मात्मा नरिष्यन्तोऽभवत् पुरा ।मरुत्ततनयो विप्र ! विख्यातबलपौरुषः ॥
”“नरिष्यन्तस्य तनयो दुष्टारिदमनो दमः ।शक्रस्येव बलं तस्य दयाशीलं मुनेरिव ॥
वाभ्रव्यामिन्द्रसेनायां स जज्ञे तस्य भूभृतः ।नववर्षाणि जठरे स्थित्वा मातुर्महायशाः ॥
यद्ग्राहयामास दमं मातरं जठरे स्थितः ।दमशीलश्च भविता यतश्चायं नृपात्मजः ॥
ततस्त्रिकालविज्ञानः स हि तस्य पुरोहितः ।दम इत्यकरोत् नाम नरिष्यन्तसुतस्य तु ॥
स दमो राजपुत्त्रस्तु धनुर्व्वेदमशेषतः ।जगृहे नरराजस्य सकाशाद्वृषपर्व्वणः ॥
”अस्य विशेषविवरणन्तु तत्रैवाध्याये विशेषतोद्रष्टव्यम् ॥
भीमस्य राज्ञः पुत्त्रविशेषः । यथा, महाभारते । ३ । ५३ । ९ ।“कन्यारत्नं कुमारांश्च त्रीनुदारान् महायशाः ।दमयन्तीं दमं दान्तं दमनञ्च सुवर्च्चसम् ॥
”विष्णुः । यथा, तत्रैव । १३ । १४९ । १०५ ।“धनुर्धरो धनुर्व्वेदो दान्तो दमयिता दमः ॥
”)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“दमु उपशमे”@} 2 शमादिः।
घटादिः।
3 दमकः-मिका, 4 दमकः-मिका, दिदमिषकः-षिका, 5 दन्दमकः-दंदमकः-मिका
दमिता-त्री, दमयिता-त्री, दिदमिषिता-त्री, दन्दमिता-त्री
6 दाम्यन्-न्ती, 7 दमयन्-दमयन्ती, दिदमिषन्-न्ती
-- दमिष्यन्-न्ती-ती, दमयिष्यन्-न्ती-ती, दिदमिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- 8 दमयमानः, दमयिष्यमाणः, -- दन्दम्यमानः, दन्दमिष्यमाणः
9 प्रदान्-प्रदामौ-प्रदामः
-- -- -- 10 दान्तम्-तः, 11 दान्तः- 12 दमितः, दिदमिषितः, दन्दमितः-तवान्
13 दमः, 14 दमी, 15 बलिन्दमः 16, अरिन्दमः 17, दमः, 18 कुलदमनः, 19 सर्वदमनः, दिदमिषुः, दन्दमः
दमितव्यम्, दमयितव्यम्, दिदमिषितव्यम्, दन्दमितव्यम्
दमनीयम्- 20 दमनीया, दमनीयम्, दिदमिषणीयम्, दन्दमनीयम्
21 दम्यम्, दम्यम्, दिदमिष्यम्, दन्दम्यम्
ईषद्दमः- 22 दुर्दमः-सुदमः
-- -- दम्यमानः, दम्यमानः, दिदमिष्यमाणः, दन्दम्यमानः
दमः, दमः, दिदमिषः, दन्दमः
दमितुम्, दमयितुम्, दिदमिषितुम्, दन्दमितुम्
दान्तिः, दमना, दिदमिषा, दन्दमा
दमनम्, दमनम्, दिदमिषणम्, दन्दमनम्
23 दमित्वा 24 -दान्त्वा, दमयित्वा, दिदमिषित्वा, दन्दमित्वा
प्रदम्य, 25 प्रदमय्य, प्रदिदमिष्य, प्रदन्दम्य
26 दमम् २, दमित्वा २, दान्त्वा २, 27 दमम् २-दामम् २, दमयित्वा २, दिदमिषम् २, दिदमिषित्वा २, दन्दमम् २
दन्दमित्वा २
28 दण्डः, 29 इति तन्प्रत्ययः।
‘तितुत्रतथ--’ 30 इतीण्णिषेधः।]] दन्तः, 31 इत्युनसिप्रत्ययः।
दमुनाः = देवः, उपदेशः, अग्निश्च।]] दमूनाः।
01 (८१९)
02 (४-दिवादिः-१२०३। सक। सेट्। पर।)
03 [[१। ण्वुलि ‘अत उपधायाः (७-२-११६) इति प्राप्ताया वृद्धेः, ‘नोदात्तोपदेशस्य मान्त- स्यानाचमेः’ (७-३-३४) इति निषेधः। एवं घञि, णमुल्यपि ज्ञेयम्।]]
04 [[२। ‘जनीजॄष्क्रसुरञ्जोऽमन्ताश्च’ (ग। सू। भ्वादौ) इति भ्वादिषु पाठात् घटादित्वम्। तेन ‘घटादयो मितः’ (ग। सू। भ्वादौ) इति मित्त्वात् णौ परतः ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति ह्रस्वः सर्वत्र ज्ञेयः।]]
05 [[३। यङन्ते, ‘नुगतोऽनुनासिकान्तस्य’ (७-४-८५) इत्यभ्यासस्य नुगागमः। ‘स च पदान्तवद् वाच्यः (वा। ७-४-८५) इति पदान्तवद्भावेन ‘वा पदान्तस्य’ (८-४-५९) इति परसवर्णविकल्पः। एवं यङन्ते सर्वत्र रूपद्वयं ज्ञेयम्।]]
06 [[४। ‘दिवादिभ्यः--’ (३-१-६९) इति श्यनि, ‘शमामष्टानां दीर्घः श्यनि’ (७-३-७४) इति दीर्घः।]]
07 [[५। ‘न पादमि--’ (१-३-८९) इत्यादिना ण्यन्तात् परस्मैपदनिषेधस्तुः ‘अनन्तरस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो वा’ (परिभाषा ६२) इति न्यायात् ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इति प्राप्तस्यैव परस्मैपदस्य निषेधकः। तेन, दमयन्ती इत्यादिप्रयोगानुसाराच्च, परगामिनि क्रियाफले ‘स्वरितञितः कर्त्रभिप्राये क्रियाफले’ (१-३-७२) इति परस्मैपदं भवत्येव। तेनात्र ण्यन्तात् शता भवति।]]
08 [[६। ‘न पादमि--’ (१-३-८९) इत्यनेन ‘णिचश्च’ (१-३-७४) इति प्राप्तस्य परस्मैपदस्य निषेधादात्मनेपदमेव।]]
09 [[७। क्विपि, ‘अनुनासिकस्य क्विझलोः क्ङिति’ (६-४-१५) इति दीर्घे, पदान्ते ‘मो नो धातोः’ (८-२-६४) इति मकारस्य नकारः।]]
10 [[८। उदित्त्वेन क्त्वायामिड्विकल्पनात् निष्ठायाम्, ‘यस्य विभाषा’ (७-२-१५) इति इण्णिषेधः। दीर्घानुस्वारपरसवर्णाः भवन्ति।]]
11 [[९। ण्यन्ते, ‘वा दान्तशान्त--’ (७-२-२७) इत्यनेन इडभावो णिलुक् च निपात्यते। अत्र व्यवस्थितविभाषामाश्रित्य, ‘ब्रह्मचारिणि विषये दान्तः, अन्यत्र दमितः’ इत्युक्तं क्षीरतरङ्गिण्याम्।]]
12 [[आ। ‘वृत्तशस्त्रान् महारम्भानदान्तांस्त्रिदशेरपि।।’ भ। का। ९। १९।]]
13 [पृष्ठम्०७२२+ २७]
14 [[१। ‘शमित्यष्टाभ्यो घिनुण्’ (३-२-१४१) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु घिनुण्।]]
15 [[२। ‘संज्ञायां भृतॄवृजिधरिसहितपिदमः’ (३-२-४६) इति कर्तरि संज्ञायां खच्। खित्त्वात् मुम्। बलिं दाम्यतीति बलिन्दमः = विष्णुः। ‘मतान्तरे तु अन्तर्भा- वितण्यर्थोऽत्र दमिः’ इति सि। कौमुदी। तदानीं बलिं दमयतीति बलिन्दमः इति सकर्मकः।]]
16 [[आ। ‘ततो बलिन्दमप्रख्यं कपिर्विश्वम्भराधिपम्।’ भ। का। ६। १०८।]]
17 [[B। ‘शत्रुंसहः कोऽपि वसुन्धरा च शत्रुन्तपोऽरिन्दम एवमूह्यम्।।’ प्र। स।]]
18 [[३। नन्द्यादिषु (३-१-१३४) पाठात् ण्यन्तादस्मात् कर्तरि ल्युः। कुलं दमयतीति कुलदमनः। शत्रुदमनः इत्यादिष्वप्येवमेव ज्ञेयम्।]]
19 [[C। ‘इहायं सत्त्वानां प्रसभदमनात् सर्वदमनः…।।’ शाकुन्तले ७। ३३।]]
20 [[४। ‘कृत्यल्युटो बहुलम्’ (३-३-११३) इति बाहुलकात् कर्तरि अनीयर्। दमनीया = योषित्। दमनकर्त्री इत्यर्थः। इति प्र। सर्वस्वे।]]
21 [[५। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति भावे यत्प्रत्ययः। ण्यदपवादः।]]
22 [[ड्। ‘अवाक्शिरसमुत्पादं कृतान्तेनापि दुर्दमम्।’ भ। का। ४। ३।]]
23 [[६। ‘उदितो वा’ (७-२-५६) इति क्त्वायामिड्विकल्पः। तेन रूपद्वयम्।]]
24 [[E। ‘दमित्वाऽप्यरिसंघातानश्रान्त्वा कपिकेपरी।’ भ। का। ९। ४२।]]
25 [[७। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
26 [पृष्ठम्०७२३+ २७]
27 [[१। ‘चिण्णमुलोः--’ (६-४-९३) इति णमुल्परे णौ उपधाया दीर्घविकल्पः।]]
28 [[२। ‘ञमन्ताड्डः’ (द। उ। ५। ७) इति डप्रत्ययः। दम्यन्तेऽनेनोद्धता जनाः इति दण्डः। ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्णिषेधः।]]
29 [[३। ‘हसिमृग्रिण्वामिदमि--’ [द। उ। ६-७]
30 (७-२-९)
31 [[४। ‘दमेरुनसिः’ [द। उ। ९-९५]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.