| YouTube Channel

दन्तरोग (dantaroga)

 
Monier Williams Cologne
English
दन्त—रोग
m.
 tooth-ache,
Suśr.
 iv, 22,
Apte Hindi
Hindi
दन्तरोगः
पुं*
 दन्तः- रोगः -
दाँत की पीड़ा
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दन्तरोग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮುಕಖರೋಗಗಳಲ್ಲೊಂದು ಭೇದ /ಒಸಡು ರೋಗ /ಒಸಡಿನ ಊತ
L R Vaidya
English
daMta-roga {% m. %} tooth-ache.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दन्तरोगः,
पुं,
 (दन्तस्य रोगः ।) रदनामयः ।तन्निदानादि दन्तशब्दे द्रष्टव्यम् । तस्यौषधं यथा, “काकजङ्घाशिग्रुमूले मुखेन विधृते शिव ! ।चर्व्वित्वा दन्तरोगाणां विनाशो हि भवेद्धर ! ॥
”दन्तरोगाणामित्यत्र दन्तकीटानामिति पुस्तका-न्तरे पाठः ॥
इति गारुडे १८९ अध्यायः ॥
अपि च गारुडे १९८ अध्याये ।“शुष्कमूलकशुण्ठीनां क्षारो हिङ्गुलनागरम् ।शतपुष्पी वचा कुष्ठं दारु शिग्रु रसाञ्जनम् ॥
सौवर्च्चलं यवक्षारं सामुद्रं सैन्धवं तथा ।भुजग्रन्थि विडं मुस्तं मधु शुक्रं चतुर्गुणम् ॥
मातुलुङ्गरसञ्चैव कदलीरसमेव च ।तैलमेभिर्विपक्तव्यं कर्णशूलापहं परम् ।वाधिर्य्य कर्णनादश्च पूयस्रावश्च दारुणः ।पूरणादस्य तैलस्य कृमयः कर्णयोः खिलाः ॥
क्षिप्रं विनाशमायान्ति शशाङ्ककृतशेखर ! ।क्षारतैलमिदं श्रेष्ठं मुखदन्तामयापहम् ॥
”अन्यच्च ।“तैलं लाक्षारसं क्षीरं पृथक् प्रस्थमितं पचेत् ।द्रव्यैः पलमितैरेतैः क्वाथैश्चापि चतुर्गणैः ॥
लोध्रकट्फलमञ्जिष्ठापद्मकेशरपद्मकैः ।चन्दनोत्पलयष्ट्याह्वैस्तत्तैलं वदने धृतम् ॥
दालनं दन्तचालञ्च दन्तमोक्षं कपालिकाम् ।शीतादं पूतिवक्त्रञ्च विरुचिं विरसास्यताम् ॥
हन्यादाशु गदानेतान् कुर्य्याद्दन्तानपि स्थिरान् ।लाक्षादिकमिदं तैलं दन्तरोगेषु पूजितम् ॥
इति लाक्षाद्यं तैलम् ।जयेद्विस्रावणैः स्विन्नमबलं कृमिदन्तकम् ।तथा च पीतैर्व्वातघ्नैः स्नेहगण्डूषधारणैः ॥
भद्रदार्व्वादिवर्षाभूलेपैः स्निग्धैश्च भोजनैः ।कृमिदन्तापहं कोष्णं हिङ्गुदन्तान्तरे स्थितम् ॥
बृहतीभूमिकदम्बीपञ्चाङ्गुलकण्टकारिकाक्वाथः ।गण्डूषस्तैलयुतः कृमिदन्तकवेदनाशमकः ॥
नीली वायसजङ्घा कटुतुम्बीमूलमेकैकम् ।संचूर्ण्य दशनविधृतं दशनकृमिपातनं प्राहुः ॥
स्नेहानां कवलाः कोष्णाः सर्पिषस्त्रैवृतस्य च ।निर्यूहाश्चानिलाघ्नानां दन्तहर्षप्रमर्दनाः ॥
त्रैवृतस्य सर्पिषः त्रिवृता पक्वस्य सर्पिषः कवलइत्यर्थः ।स्नैहिकोऽत्र हितो धूमो नस्यं स्नैहिकमेव च ।पेया रसयवाग्वश्च क्षीरसन्तानिकाघृतम् ॥
शिरोवस्तिहितश्चापि क्रमो यश्चानिलापहः ।अत्र दन्तहर्षे ।अच्छिद्रदन्तमूलानि शर्करामुद्धरेद्भिषक् ।लाक्षाचूर्णैर्म्मधुयुतैस्ततस्तान् प्रतिसारयेत् ॥
दन्तहर्षक्रियां चात्र कुर्य्यान्निरवशेषतः ।कपालिका कृच्छ्रतमा तत्राप्येषा क्रिया हिता ॥
अत्र दन्तशर्करायाम् । एषा क्रिया दन्तहर्ष-क्रिया ।फलान्यम्लानि शीताम्बु रूक्षान्नं दन्तधावनम् ।तथातिकठिनं भक्ष्यं दन्तरोगी विवर्ज्जयेत् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दन्तरोग
पु०
 ६ त० । मुखरोगान्तर्गते दन्तदन्तमूलगते रोग-भेदे स च रोगः सुश्रुते उक्तो यथा ।“अथातो मुखरोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः । मुख-रोगाः पञ्चषष्टिः सप्तखायतनेशु तत्रायतनान्योष्ठौदन्तमूलानि दन्ता जिह्वा तालुकण्ठः “सर्वाणिचेति । तत्राष्टावोष्ठयोः । पञ्चदश दन्तमूलेषु, अष्टौदन्तेषु, इति चोपक्रम्योक्तं यथा ।“दन्तमूलगतास्तु शीतादो १ दन्तपुप्पुटको २ दन्तवेष्टकः ३शौषिरो ४ महाशौषिरः ५ परिदर ६ उपकुशो ७ दन्तवैदर्भो ८वर्द्धनो ९ ऽधिमांसो १० नाड्यः १५ पञ्चेति” इत्युद्दिश्य “शोणितंदन्तवेष्टेभ्यो यस्याकस्मात् प्रवर्त्तते । दुर्गन्धीनि सकृष्णानिप्रक्लेदीनि मृदूनि च । दन्तमांसानि शीर्य्यन्ते पचन्तिच परस्परम् । शीतादो नाम स व्याधिः कफशो-णितसम्भवः १ । दन्तयोस्त्रिषुं वा यस्य श्वयथुः सरुजोमहान् । दन्तपुप्पुटको ज्ञेयः कफरक्तनिमित्तजः २ ।स्रवन्ति पूयरुधिर वला दन्ता भवन्ति च । दन्तवेष्टःस विज्ञेयो दुष्टशोणितसम्भवः ३ । श्वयथुर्दन्तमूलेषु रुजा-वान् कफरक्ततः । लालास्रावी स विज्ञेयः कण्डू-मान् शौषिरो गदः ४ । दन्ताश्चलन्ति वेष्टेभ्यस्तालु चाप्य-वदीर्य्यते । दन्तमांसानि पच्यन्ते मुखञ्च परिपी-ड्यते । यस्मिन् स सर्वजो व्याधिर्महाशौषिरसंज्ञकः ५ ।दन्तमांसानि शीर्य्यन्ते यस्मिन् ष्ठीवति चाप्यसृक् ।पित्तासृक्कफजो व्याधिर्ज्ञेयः परिदरो हि सः ६ । वेष्टेषुदाहः पाकश्च तेभ्यो दन्ताश्चलन्ति च । आघट्टिताःप्रस्रवन्ति शोणितं मन्दवेदनाः । आध्मायन्ते स्रुतेरक्ते मुखं पूति च जायते । यस्मिन्नुपकुशः सस्यात्पित्तरक्तकृतो गदः ७ । घृष्टेषु दन्तमूलेषु संरम्भोजायते महान् । भवन्ति च चलादन्ताः स वैदर्भो-ऽभिघातजः ८ । मारुतेनाधिको दन्तो जायते तीव्र-वेदनः । वर्द्धनः स मतो व्याधिर्जाते रुक्च प्रशा-म्यति ९ । हातव्ये पश्चिमे दन्ते महान् शोथो महा-रुजः । लालास्रावो कफकृतो विज्ञेयः सोऽधिमांसकः १० ।दन्तमूलगता नाड्यः पञ्च ज्ञेया यथेरिताः १५ । “दन्त-गतास्तु दासनः १ क्रिमिदन्तको २ दन्तहर्षो ३ भञ्जनकः ४दन्तशर्करा ५ कपालिका ६ श्यावदन्तो ७ हनुमोक्ष ८ श्चेति ।दाल्यन्ते बहुधा दन्ता यस्मिंस्त्रीव्ररुगन्विताः ।दालनः स इति ज्ञेयः सदागतिनिमित्तजः । कृष्ण-श्छिद्री चलः स्रावी ससंरम्भो महारुजः १ । अनि-मित्तरुजो वाताद्विज्ञेयः क्रमिदन्तकः २ । दशनाः शीत-मुष्णञ्च सहन्ते स्पर्शनं न च । यत्र तं दन्तहर्षन्तुव्याधिं विद्यात्समीरणात् ३ वक्त्रं वक्रं भवेद्यस्मिन्दन्तभङ्गश्च तीव्ररुक् । कफवातकृतो व्याधिः स भञ्जन-कसंज्ञितः ४ । शर्करेव स्थिरीमूतो मलोदन्तेषु यस्यवै । सा दन्तानां गुणघ्नी तु विज्ञेया दन्तशर्करा ५ ।दलन्ति दन्तवल्कानि यदा शर्करया सह । ज्ञेयाकपालिका सैव दशनांनां विनाशिनी ५ । योऽसृग्मि-श्रेण पित्तेन दग्धो दन्तस्त्वशेषतः । श्यावतां नीलतांवापि गतः स श्यावदन्तकः ७ । वातेन तैस्तैर्भावैस्तुहनुसन्धिर्विसंहतः । हनुमोक्ष इति ज्ञेयो व्याधिर-र्दितलक्षणः ८” ।