| YouTube Channel

दन्तधावनं (dantadhAvanaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दन्तधावनं,
क्ली,
 (दन्तानां धावनम् ।) दन्त-मार्ज्जनम् । (दन्तानां धावनं यस्मात् ।) दन्त-काष्ठम् । यथा, गारुडे २१४ अध्याये ।“उषःकाले तु सम्प्राप्ते शौचं कृत्वा यथार्थवत् ।ततः स्नानं प्रकुर्व्वीत दन्तधावनपूर्व्वकम् ॥
मुखे पय्युषिते नित्यं भवत्यप्रयतो नरः ।तस्मात् सर्व्वप्रयत्नेन भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥
कदम्बविल्वखदिरकरवीरवटार्ज्जुनाः ।तगरं बृहती जातिकरञ्जार्कातिमुक्तकाः ॥
जम्बूमघूकापामार्गशिरीषोडुम्बराशनाः ।क्षीरिकण्टकिवृक्षाद्याः प्रशस्ता दन्तधावने ॥
कटुतिक्तकषायाश्च धनारोग्यसुखप्रदाः ।प्रक्षाल्य भुक्त्वा च शुचौ देशे त्यक्त्वा तदाचमेत् ॥
अमावास्यां तथा षष्ठ्यां नवम्यां प्रतिपद्यपि ।वर्ज्जयेद्दन्तकाष्ठन्तु तथैवार्कस्य वासरे ॥
अभावे दन्तकाष्ठस्य निषिद्धायां तथा तिथौ ।अपां द्वादशगण्डूषैः कुर्व्वीत मुखशोधनम् ॥
”दन्तशुद्धिः । तस्य विधिर्यथा, --“प्रातर्भुङ्क्त्वा च मृद्बग्रं कषायकटुतिक्तकम् ।भक्षयेद्दन्तपवनं दन्तमांसान्यवाधयन् ॥
” * ॥
तस्य काष्ठानि यथा, --“केऽप्यत्र करवीराम्रकरञ्जवकुलाशनान् ।दन्तकाष्ठार्थमन्ये तु सर्व्वान् कण्टकिनोऽभ्यधुः ॥
खदिरश्च कदम्बश्च करञ्जश्च वटस्तथा ।तिन्तिडी वेणुपृष्ठञ्च आम्रनिम्बौ तथैव च ॥
अपामार्गश्च विल्वश्च अर्कश्चोडुम्बरस्तथा ।एते प्रशस्ताः कथिता दन्तधावनकर्म्मणि ॥
” * ॥
तस्य निषिद्धकाष्ठानि यथा, --“गुवाकतालहिन्तालखर्ज्जूरैः केतकीयुतैः ।नारिकेलेन ताड्या च न कुर्य्याद्दन्तधावनम् ॥
” * ॥
तस्य दिग्भेदेन शुभाशुभफलं यथा, --“मृत्युः स्याद्दक्षिणास्येन पश्चिमास्येन चामयः ।पूर्व्वास्येनोत्तरास्येन सम्पदो दन्तधावनात् ॥
” * ॥
तस्य तिथिविशेषे निषेधो यथा, --“प्रतिपद्दर्शषष्ठीषु नवम्येकादशीषु च ।दन्तानां काष्ठसंयोगो दहत्यासप्तमं कुलम् ॥
” * ॥
दन्तधर्षणानन्तरं चक्षुःसेचनं यथा, --“दन्तानूर्द्ध्वमधो घृष्ट्वा प्रातः सिञ्चेच्च लोचने ।तोयपूर्णमुखस्तेन दृष्टिराशु प्रसीदति ॥
” * ॥
रोगविशेषे दन्तकाष्ठवर्ज्जनं यथा, --“अर्द्दिती कर्णशूली च दन्तरोगी नवज्वरी ।शोषी कासी च मूर्च्छार्त्तो दन्तकाष्ठं विवर्ज-येत् ॥
” * ॥
तस्य गुणा यथा, --“निहन्ति वक्त्रवैरस्यं जिह्वादन्ताश्रितं मलम् ।आरोग्यं रुचिमाधत्ते सद्यो दन्तविशोधनम् ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
“कृतशौचस्ततः प्राज्ञः कुर्य्याद्दन्तस्य धावनम् ।जिह्वाया मार्जनञ्चापि रसालच्छदनादिभिः ॥
दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पश्चिमाभिमुखस्तथा ।न दन्तधावनं कुर्य्यात् कुर्य्याच्चेन्नारकी भवेत् ॥
मध्यमानामिकाभ्याञ्च वृद्धाङ्गुष्ठेन च द्बिजः ।दन्तस्य धावनं कुर्य्यात् तर्जन्या न कदाचन ॥
अश्वत्थवटविल्वानां धात्र्याः काष्ठिकया बुधः ।न दन्तधावनं कुर्य्यात्तथेन्द्रसुरसस्य च ॥
नित्यक्रियाफलं प्रेप्सुस्त्वरया दन्तधावनम् ।प्रभाते कुरुते प्राज्ञः सूर्य्योदयविवर्ज्जिते ॥
सूर्य्योदये द्विजश्रेष्ठ ! यः कुर्य्याद्दन्तधावनम् ।नित्यक्रियाफलं तस्य सर्व्वमेव विनश्यति ॥
यः स्नानसमये कुर्य्यात् जैमिने ! दन्तधावनम् ।निराशाः पितरो यान्ति तस्य देवाः सुरर्षयः ॥
दन्तस्य धावनं कुर्य्याद्यो मध्याह्नापराह्णयोः ।तस्य पुष्पं न गृह्णन्ति देवताः पितरो जलम् ॥
स्नानकाले पुष्करिण्यां यः कुर्य्याद्दन्त धावनम् ।तावज्ज्ञेयः स चण्डालो यावद्गङ्गां न पश्यति ॥
भगवत्युदिते सूर्य्ये यः कुर्य्याद्दन्त धावनम् ।तद्दन्तकाष्ठीं पितरो भुक्त्वा गच्छन्ति दुःखिनः ॥
उपवासदिने विप्र ! पितृश्राद्बदिने तथा ।न ख तत्फलमाप्नोति दन्तधावनकृन्नरः ॥
प्रभाते मार्जयेद्दन्तान् वाससा रसनां तथा ।कुर्य्याद्द्वादश विप्रेन्द्र ! कललानि जलैर्बधः ॥
उपवासे पितृश्राद्धे विधिनानेन जैमिने ! ।दन्तधावनकृन्मर्त्यः संपूर्णं लभते फलम् ॥
”इति पाद्मे क्रियायोगसारः ॥