| YouTube Channel

दन्तकाष्ठ (dantakASTha)

 
शब्दसागरः
English
दन्तकाष्ठ
n.
 (-ष्ठं) A piece of stick, or of the small branch of a tree used
as a tooth brush.
E.
 दन्त, and काष्ठ wood.
Yates
English
दन्त-काष्ठ (ष्ठं) 1.
n.
 A wooden tooth-
brush, piece of stick.
Wilson
English
दन्तकाष्ठ
n.
 (-ष्ठं) A piece of stick, or of the small branch of a
tree used as a tooth brush.
E.
 दन्त, and काष्ठ wood.
Monier Williams Cologne
English
दन्त—काष्ठ
n.
 a small piece of the wood (of particular trees) used for cleaning the teeth,
MBh.
 xiii
&c.
cleaning the teeth with the दन्त-काष्ठ, 4996
VarP.
दन्त—काष्ठ
m.
N.
 of various trees the wood of which is used for cleaning the teeth (Flacourtia sapida,
L.
Asclepias gigantea, Ficus indica, Acacia Catechu, Pongamia glabra, Terminalia alata),
Npr.
Apte Hindi
Hindi
दन्तकाष्ठम्
नपुं*
 दन्तः- काष्ठम् -
दातून
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दन्तकाष्ठ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಲ್ಲನ್ನು ಉಜ್ಜಿ ಶುದ್ಧಮಾಡುವ ಕಡ್ಡಿ
व्युत्पत्तिः - > दन्तधावनार्थं काष्ठम्
L R Vaidya
English
daMta-kAzWa {% n. %} a piece of stick used as a tooth-brush.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दन्तकाष्ठं,
क्ली,
 (दन्तधावनार्थं यत् काष्ठम् ।)विकङ्कतवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥
दन्तधाव-नार्थकाष्ठम् । तद्यथा नरसिंहपुराणे ।“दन्तकाष्ठस्य वक्ष्यामि समासेन प्रशस्तताम् ।सर्व्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः ॥
”महाभारते ।“तिक्तं कषायं कटुकं सुगन्धि कण्टकान्वितम् ।क्षीरिणो वृक्षगुल्माद्या भक्षयेद्दन्तधावनम् ॥
”निषिद्धकाष्ठानि यथा, --“गुवाकतालहिन्तालास्तथा ताडी च केतकी ।खर्ज्जूरनारिकेलौ च सप्तैते तृणराजकाः ॥
तृणराजशिरापत्रैर्यः कुर्य्याद्दन्तघावनम् ।तावद्भवति चाण्डालो यावद्गङ्गां न पश्यति ॥
”तस्य स्थौल्यं परिमाणञ्चाह विष्णुः ।“कनिन्यग्रसमं स्थौल्यं सकूर्च्चं द्बादशाङ्गुलम् ।प्रातर्भूत्वा च यतवाक् भक्षयेद्दन्तधावकम् ॥
”मरीचिः ।“द्वादशाङ्गुलन्तु विप्राणां क्षत्त्रियाणां नवाङ्गुलम् ।अष्टाङ्गुलञ्च वैश्यानां शूद्राणान्तु षडङ्गुलम् ॥
चतुरङ्गुलमानेन नारीणां विधिरुच्यते ।अन्तरप्रभवाणाञ्च षडङ्गुलमुदाहृतम् ॥
”इत्याह्निकतत्त्वम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दन्तकाष्ठ
न०
 दन्तंधावनार्थं काष्ठम् । १ दन्तधावने काष्ठे ।तत्काष्ठमस्त्यत्र साध्यतया अच् । २ विकङ्कतवृक्षे
पु०
 राजनि० ।सफलतत्काष्ठभेदाः वृ० स० ८५ अ० उक्ता यथा“वल्लीलतागुल्मतरुप्रभेदैः स्युर्दन्तकाष्ठानि सहस्रशोयैः । फलानि वाच्यान्यतितत्प्रसङ्गो मा भूदतो वच्म्यथकामिकानि । अज्ञातपूर्वाणि न दन्तकाष्ठान्यद्यान्नपत्रैश्च समन्वितानि । न युग्मपर्वाणि न पाटितानिन चोर्ध्वशुष्काणि विना त्वचा वा । वैकङ्कतश्रीफल-काश्मरीषु ब्राह्मी द्युतिः क्षेमतरौ सुदाराः । वृद्धि-र्वटेऽर्के प्रचुरं च तेजः पुत्रा मधूके ककुभेप्रियत्वम् । लक्ष्मीः शिरोषे च तथा करञ्जे प्लक्षेऽर्थ-सिद्धिः समभीप्सिता स्यात् । मान्यत्वमायातिजनस्य जात्यां प्राधान्यमश्वत्थतरौ वदन्ति । आरो-ग्यमायुर्बदरीवृहत्योरैश्वर्यवृद्धिः खदिरे सविल्वे । द्रव्याणिचेष्टान्यतिमुक्तके स्युः प्राप्नोनि तान्येव पुनः कदम्बे ।निम्बेऽर्थाप्तिः करवीरेऽन्नलब्धिर्भाण्डीरे म्यादिदमेवप्रभूतम् । शम्यां शत्रूनपहन्त्यर्जुने च श्यामायांच द्विषतामेव नाशः । सालेऽश्वकर्णे च वदन्तिगौरवं सभद्रदारावपि चाटरूषके । वाल्लभ्यमाथातिजनस्य सर्वतः प्रियङ्ग्वपामार्गसजम्वुदाडिमैः । उदङ्-मुखः प्राङ्मुख एव वाव्दं कामं यथेष्टं हृदयेनिवेश्य । अद्यादनिन्द्यं च सुखोपविष्टः प्रक्षाल्यजह्याच्च शुचिप्रदेशे । अभिमुखपतितं प्रशान्तदिक्स्थंशुभमतिशोभनमूर्ध्वसंस्थितं यत् । अशुभकरमतोऽ-न्यथा प्रदिष्टं स्थितपतितं च करोति मृष्टमन्नम्” ।आ० त० नरसिंहपुराणे च “दन्तकाष्ठस्य वक्ष्यामिसमासेन प्रशस्तताम् । सर्वे कण्टकिनः पुण्याःक्षीरिणश्च यशस्विनः” । महाभारते । “तिक्तकषायं कटुकं सुगन्धि कण्टकान्वितम् । क्षीरिणो वृक्ष-गुल्माद्यान् भक्षयेद्दन्तधावने” । निषिद्धकाष्ठानि यथा“गुवाकतालहिन्तालास्तथा ताडी च केतकी । खर्जूर-नारिकेलौ च सप्तैते तृणराजकाः । तृणराजसिरापत्रैर्यः कुर्य्याद्दन्तधावनम् । तावद्भवति चाण्डालो याव-द्वङ्गां न पश्यति । तस्य स्थौल्यं परिमाणञ्चाह विष्णुः“कनिष्ठाग्रसमं स्थौल्यं सकूर्चं द्वादशाङ्गुलम् । प्रातर्भूत्वाच यतवाक् भक्षयेद्दन्तधावनम्” मरीचिः द्वादशाङ्गु-लञ्च वैश्यानां शूद्राणान्तु षडङ्गुलम् । चतुरङ्गुलमानेननारीणां विधिरुच्यते । अन्तरप्रभवानाञ्च षडङ्गुलमुदा-हृतम्” । दन्तधावनदन्तपवनशब्देऽधिकं दृश्यम् ।