| YouTube Channel

दधि (dadhi)

 
शब्दसागरः
English
दधि
mfn.
 (-धिः-धिः-धि) Holding, having, who or what has or possesses.
n.
 (-धि)
1. Milk curdled or coagulated spontaneously by heat, or by
the addition of buttermilk
it is an article of food of general use,
and is held in high estimation amongst the Hindus, and is con-
sidered, medicinally, as the remedy or preventative of most
disorders.
2. Resin, turpentine
(all the synonimes are common
to these two senses.)
3. A house, an abode.
E.
 धा to have, कि affix,
and the root reiterated.
Capeller Eng
English
1 द॑धि
a.
 giving, bestowing.
2 द॑धि (दध॑न्)
n.
 sour milk.
Yates
English
दधि (धि) 2.
n.
 Curdled milk
re-
sin
a house.
a. Holding.
Spoken Sanskrit
English
दधि - dadhi -
n.
 - curd
दधि - dadhi -
n.
 - resin of Shala tree [ Shorea Robusta - Bot. ]
दधि - dadhi -
n.
 - curdled milk
दधि - dadhi -
n.
 - coagulated milk
दधि - dadhi -
n.
 - thick sour milk
दधि - dadhi -
n.
 - turpentine
दधि dadhi
n.
 curd
मन्थनी manthanI
f.
 curd-pot
दध्यन्नं परिवेषयामि वा? dadhyannaM pariveSayAmi vA?
sent.
 Shall I serve curd-rice?
किञ्चित् वा दध्यन्नस्य भोजनं करोतु kiJcit vA dadhyannasya bhojanaM karotu
sent.
 Eat at least a little curd-rice.
तेमनं न परिवेषितवती एव temanaM na pariveSitavatI eva
sent.
 You have not served 'curd sambar' at all.
आमिक्षा AmikSA
f.
 curd
तक्रपिण्ड takrapiNDa
m.
 curd
सार sAra
adj.
 curds
पयस्या payasyA
f.
 curds
क्षीरशर kSIrazara
m.
 curds
दधिघन dadhighana
m.
 curds
शण्ड zaNDa
m.
 curds
स्थूल sthUla
n.
 curds
अवगाढ avagADha
adj.
 curdling
ससार sasAra
adj.
 with curds
अम्ल amla
m.
 ,
n.
 sour curds
मङ्गल्य maGgalya
n.
 sour curds
विरल virala
n.
 sour curds
श्रीघन zrIghana
n.
 sour curds
स्वयम्मुर्त svayammurta
adj.
 self-curdled
दधि dadhi
n.
 curd
मन्थनी manthanI
f.
 curd-pot
दध्यन्नं परिवेषयामि वा? dadhyannaM pariveSayAmi vA?
sent.
 Shall I serve curd-rice?
किञ्चित् वा दध्यन्नस्य भोजनं करोतु kiJcit vA dadhyannasya bhojanaM karotu
sent.
 Eat at least a little curd-rice.
तेमनं न परिवेषितवती एव temanaM na pariveSitavatI eva
sent.
 You have not served 'curd sambar' at all.
आमिक्षा AmikSA
f.
 curd
तक्रपिण्ड takrapiNDa
m.
 curd
सार sAra
adj.
 curds
पयस्या payasyA
f.
 curds
क्षीरशर kSIrazara
m.
 curds
दधिघन dadhighana
m.
 curds
शण्ड zaNDa
m.
 curds
स्थूल sthUla
n.
 curds
अवगाढ avagADha
adj.
 curdling
ससार sasAra
adj.
 with curds
अम्ल amla
m.
 ,
n.
 sour curds
मङ्गल्य maGgalya
n.
 sour curds
विरल virala
n.
 sour curds
श्रीघन zrIghana
n.
 sour curds
स्वयम्मुर्त svayammurta
adj.
 self-curdled
Wilson
English
दधि
mfn.
 (-धिः-धिः-धि) Holding, having, who or what has or
possesses.
n.
 (-धि)
1 Milk curdled or coagulated spontaneously by heat, or by the addition of
buttermilk
it is an article of food of general use, and in high estimation
amongst the Hindus, and is considered, medicinally, as the remedy or
preventative of most disorders.
2 Resin, turpentine
(all the synonyms are common to these two senses.)
3 A house, an abode.
E.
 धा to have, किन् affix, and the root reiterated.
Apte
English
दधि [dadhi],
n.
 [दध्-इन्]
Coagulated milk, thick sour milk
क्षीरं दधिभावेन परिणमते Ś.B
दध्योदनः
&c.
Turpentine.
A garment.
Comp.
 -अन्नम्, -ओदनम् boiled rice mixed with दधि
Y.*
 1.289. -उत्तरम्, उत्तर- क(ग)म् the skim of curdled milk, whey. -उदः, -उदकः the ocean of coagulated milk. -कुल्या a stream of दधि
Rām.*
 1.53.3. -कूर्चिका mixture of boiled and coagulated milk. -क्रा, -क्रावन्
N.
 of a divine horse (personification of the morning sun)
दधिक्रामग्निमुषसं च देवीम्
Rv.*
 1.11.1
दधिक्राव्णो अकारिषं जिष्णोरश्वस्य वाजिनः
Rv.*
 4.39.6. -घनः curds
P.
 III.3.77. Kāśi. -चारः a churning-stick. -जम् fresh butter. -धेनुः
f.
 a cow represented by दधि (offered to priests)
Bhāva.
P.*
 2 168. -फलः the wood-apple (कपित्थ). -मण़्डः, -वारिः
n.
 whey. -मन्थनम् churning coagulated milk. -शोणः a monkey. -सक्तु
m.
 (pl. ) barley-meal mixed with coagulated milk. -सारः, -स्नेहः fresh butter. -स्वेदः buttermilk.
Apte 1890
English
दधि n. [दध्-इन्] 1 Coagulated milk, thick sour milk
क्षीरं दधिभावेन परिणमते S. B
दध्योदनः &c.
2 Turpentine.
3 A garment.
Comp.
अन्नं,
ओदनं boiled rice mixed with दधि.
उत्तरं,
उत्तरकं(गं) the skim of curdled milk, whey.
उदः,
उदकः the ocean of coagulated milk.
कूर्चिका mixture of boiled and coagulated milk.
चारः a churningstick.
जं fresh butter.
फलः the wood-apple (कपित्थ).
मंडः,
वारि n. whey.
मंथनं churning coagulated milk.
शोणः a monkey.
सक्तु m. pl. barley-meal mixed with coagulated milk.
सारः,
स्नेहः fresh butter.
स्वेदः buttermilk.
Monier Williams Cologne
English
1. द॑धि
mfn.
 (2, 171,
Vārtt.
 3) giving,
RV.
 x, 46, 1
preserving (with
acc.
 ),
Vop.
द॑धि
n.
 a house,
L.
2. द॑धि
n.
 (replaced in the weakest forms by °ध॑न् [Pāṇ. vii, 1, 75] : instr.
&c.
 °ध्ना॑, °ध्ने॑, °ध्न॑स्
loc.
 °धनि,
ĀśvGṛ.
 i, 24, 5 and
ŚvetUp.
 i, 5, or °ध्नि, [ifc. ]
Suśr.
 vi, 40, 150) coagulated milk, thick sour milk (regarded as a remedy
differing from curds in not having the whey separated from it),
RV.
&c.
turpentine,
L.
the resin of Shorea robusta,
L.
Monier Williams 1872
English
1. दधि, इस्, इस्, इ, Ved. presenting, giving
pre-
serving, keeping (with acc.)
holding, having, pos-
sessing, bearing
(इ), n. a house, an abode.
दधि 2. दधि, इ, n. (perhaps a reduplicated
form fr. rt. धे, to drink
cf. दधन् above),
milk thickened or coagulated spontaneously by heat,
thick sour milk, commonly called दही, (it is a
general article of food in high estimation among the
Hindūs, and regarded as a remedy or preventive of
many disorders
it differs from curds in not having
the whey separated from it)
turpentine, the resin
of the Shorea Robusta
[cf. Goth. daddyan, ‘to
suckle.’]
—दधि-कर्ण, अस्, m., N. of a Nāga
N. of a cat in the Pañca-tantra.
—दधि-कुल्या, f.
a stream of coagulated milk.
—दधि-कूर्चिका, f. a
mixture of boiled and coagulated milk
see कूर्चक।
—दधि-क्र, अस्, m., N. of a man
[cf. the fol-
lowing.]
—दधि-क्रा, आस्, m., Ved., N. of a
mythical being often mentioned in the Veda, and
the actual subject of Ṛg-veda IV. 38, 39, 40
VII. 44
(he is described as a kind of divine horse,
and probably, like Tārkṣya, is a personification of
the morning Sun
sometimes he is considered as a
creation of heaven and earth, sometimes of Mitra-
Varuṇa, and is invoked in the morning, together
with Agni, Uṣas, and the Aśvins
the N. is pro-
bably derived fr. 2. दधि and rt. 1. कॄ, to scatter,
in allusion to the rising sun spreading dew and hoar
frost like milk, but Mahī-dhara and Yāska explain it
as if fr. 1. दधि and rt. क्रम्, i. e. one who bears
his rider and advances, see Nirukta II. 27: in Nigh.
I. 14, दधि-क्रा is given as one of the synonyms
of अश्व, a horse.)
—दधि-क्रावन्, आ, m., Ved. =
दधि-क्रा.
—दधि-घर्म, अस्, m., Ved. a warm
beverage made of inspissated milk.
—दधि-चार,
अस्, m. the churning-stick.
—दधि-ज, अस्, आ, अम्,
produced from thickened or coagulated milk
(अम्),
n. fresh butter.
—दधि-द्रप्स, अस्, m., Ved. a
drop or globule of thickened milk.
—दधि-धेनु,
उस्, f. a quantity of thickened milk representing or
equivalent to a cow given as an offering to the priests
at a sacrifice
N. of the 105th chapter of the
Vārāha-Purāṇa.
—दधिधेनु-विधि, इस्, m., N.
of the 168th chapter of the second part of the
Bhaviṣya-Purāṇa.
—दधि-नदी, f., N. of a
river.
—दधि-पर्ण, अस्, m., N. of a saint.
—दधि-पुच्छ, अस्, m., N. of a jackal.
—दधि-पुष्पिका, f. the plant Clitoria Ternatea,
= अपराजिता.
—दधि-पुष्पी, f., N. of a plant,
= कोलशिम्बी.
—दधि-पूरण, अस्, m., N. of a
Nāga.
—दधि-पूर्व-मुख, अस्, m. = दधि-
मुख, N. of a monkey, (‘in whose name the
word मुख is preceded by दधि।’)
—दधि-
फल, अस्, m. the elephant or wood-apple, Feronia
Elephantum, (the fruit having the acid taste of
coagulated milk.)
—दधि-भाण्ड, अम्, n. a vessel
for holding coagulated milk, a pail.
—दधि-मण्ड,
अस्, m. the liquid part of curdled milk, whey.
—द-
धि-मण्डोद (°ड-उद), अस्, m. the sea of whey.
—दधि-मन्थन, अम्, n. the churning of co-
agulated milk.
—दधि-मुख, अस्, m. a kind of
serpent, N. of a Nāga
N. of a monkey, brother-
in-law of Su-grīva
N. of a Yaska.
—दधिमुख-
श्राव, अस्, m., N. of the fifty-seventh chapter of
the Sundara-kāṇḍa of the Rāmāyaṇa.
—दधि-
वक्त्र, अस्, m., N. of a monkey, brother-in-law
of Su-grīva.
—दधि-वत्, आन्, अती, अत्, Ved. hav-
ing coagulated milk, prepared with thick sour
milk.
—दधि-वर्ग, अस्, m., N. of a chapter in
the medical work called Bhāva-prakāśa.
—दधि-
वामन-प्रयोग, अस्, m., N. of a chapter of the
Tantra-sāra.
—दधिवामन-मन्त्र, आस्, m. pl.,
N. of a chapter of the Tantra-sāra.
—दधि-वारि,
इस्, इस्, इ, containing coagulated milk for water (as
a sea).
—दधि-वाहन, अस्, m., N. of a prince,
son of Aṅga and father of Divi-ratha.
—दधि-
विदर्भ, आस्, m. pl., N. of a people
(various
reading for दशी-विदर्भ।)
—दधि-शोण, अस्, m.
a monkey.
—दधि-सक्तु, अवस्, m. pl. barley-
meal mixed with thickened milk.
—दधि-सम्-
भव, अस्, आ, अम्, prepared or produced from thickened
milk.
—दधि-सर, अस्, m. the skim of coagulated
milk.
—दधि-सार, अस्, m. fresh butter.
—दधि-
स्कन्द, अस्, m., N. of a Tīrtha.
—दधि-स्नेह,
अस्, m. the oily skim of coagulated milk.
—दधि-
स्वेद, अस्, m. buttermilk.
—दध्य्-अञ्च्, अङ्, m.
(acc. दध्यञ्चम्, inst. दधीचा, &c.), Ved., N.
of a Ṛṣi or of a mythical being, called in Ṛg-veda
I. 80, 16, and 117, 22, son of Atharvan
(the N.
properly denotes ‘sprinkling or bestowing thick
milk’ [cf. घृताची]
and the legends concerning
him were probably originally connected with those
of Dadhi-krā
he is described as having the head
of a horse given to him by the Aśvins, with which he
taught them the Madhu-vidyā and revealed to them
where the Soma of Tvaṣṭṛ was concealed
accord-
ing to Ṛg-veda I. 84, 13, Indra slew ninety times
nine Vṛtras with his bones converted into a thunder-
bolt
a portion of the latter part of the Yajur-veda
is ascribed to Dadhy-añca, and he and his father are
regarded as the first founders of sacrifice.)
—दध्य्-
अन्न, अम्, n. rice prepared with दधि.
—दध्य्-
आकर, अस्, m. the sea of inspissated milk.
—दध्य्-
आशिर्, ईर्, ईर्, ईर्, Ved. mixed with coagulated milk
(as Soma).
—दध्य्-आह्व or दध्य्-आह्वय, अस्,
m. the resin of the Pinus Longifolia.
—दध्य्-
उत्तर or दध्युत्तरक, अम्, n. the skim of
curdled milk, whey.
—दध्य्-उद, अस्, आ, अम्, =
दधि-वारि above.
—दध्य्-ओदन, अस्, m. boiled
rice mixed with coagulated milk.
Macdonell
English
दधि dá-dh-i,
n.
 [√ dhe] sour milk, curds.
Benfey
English
दधि दधि, from a reduplicated form
of धे,
n.
 (the base for many of the
cases is दधन्), Curdled milk, Man. 2,
107.
Chandas
Sanskrit
सम-वृत्तम्,
अक्षराणि-
 36,
पादेऽक्षराणि-
 9
मात्राः - 12
सङ्ख्याजातिः - बृहती
मात्रा-विन्यासः
दा द द दा द द दा द द
लक्षण-मूलम् - आनन्दमिश्र-जालक्षेत्रम्
Apte Hindi
Hindi
दधि
नपुं*
 - दध् +इन्
"जमा हुआ दूध, दही"
दधि
नपुं*
 - दध् +इन्
तारपीन
दधि
नपुं*
 - दध् +इन्
वस्त्र
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दधि
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಗಟ್ಟಿ ಮೊಸರು /ಹೆಪ್ಪುಗಟ್ಟಿದ ಮೊಸರು
निष्पत्तिः - > डुधाञ् (धारणपोषणयोः) - "किः" (वा० ३-२-१७१)
व्युत्पत्तिः - > दधाति
प्रयोगाः - > "तरुणं सर्षपशाकं नवोदनं पिच्छिलानि च दधीनि"
उल्लेखाः - > वृ० र०
दधि
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಾಲುಮಡ್ಡಿ
दधि
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಸ್ತ್ರ /ಬಟ್ಟೆ
विस्तारः - > "दधि गोरसभेदे स्यात् तथा श्रीवासवासयोः" - हेम० ।
दधि
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಧರಿಸಿರುವ /ಹೊಂದಿರುವ /ಹೊತ್ತಿರುವ
L R Vaidya
English
daDi {% n. %} 1. Coagulated milk, thick sour milk, शाल्यन्नं सघृतं पयोदधियुतं ये भुंजते मानवाः Bhartr.i.66
2. a garment.
Bopp
Latin
दधि n. (fortasse a धे bibere, cum redupl.) lac coagulatum.
(V. धे et cf. goth. daddja lacto.)
Indian Epigraphical Glossary
English
dadhi (IE 7-12), confused with udadhi and used to indi-
cate ‘four’.
Cf. a-dugdha-dadhi-grahaṇa (IE 8-5)
curds which the
villagers (probably, the milkmen) were obliged to supply to
the king or landlord on occasions and to the touring officers.
Lanman
English
dádhi, supplementary stem to dadhan.
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 दधि, क्षीरजम्, मङ्गल्यम्, विरलम्, पयस्यम्
noun
क्षीरोत्तरावस्थाभावः।
"रात्रौ दध्ना ओदनं न भोज्यम् इति शास्त्रम्।"
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
पायसं परमान्नं च क्षैरेयी क्षीरजं दधि ।
गोरसश्च तदघनं द्रप्सं पत्त्रलमित्यपि ॥ ४०६ ॥
-wordlist-
पायस (पुंक्ली), परमान्न (क्ली), क्षैरेयी (स्त्री), क्षीरज (क्ली), दधि (क्ली), गोरस (पुं), द्रप्स (क्ली), पत्त्रल (क्ली)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
वृक्षधूपे तु श्रीवेष्टो दधिक्षीरघृताह्वयः ॥ १३२ ॥
-wordlist-
श्रीवेष्ट (पुं), दधि (क्ली), क्षीर (क्ली), घृत (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
द्रप्स
द्रप्स, दधि, अघन
द्रप्सं दध्यघनं स्यात्सर्पिर्घृतमाज्यमाघारः ॥ २७५ ॥
verse 2.1.1.275
page 0033
Tamil
Tamil
த3தி4 : தயிர், துணி, சாலமரப் பிசின்.
Vedic Reference
English
Dadhi, ‘sour milk, ’ is repeatedly mentioned in the Rigveda^1
and later.^2 The Śatapatha Brāhmaṇa^3 mentions in order
Ghrta (‘clarified butter’), Dadhi, Mastu, which Eggeling^4
renders ‘whey, ’ and Āmikṣā, ‘curds.’ Dadhi often has the
meaning of ‘curds’ also. It was used for mixing with Soma.^5
1) viii. 2, 9
ix. 87, 1, etc.
2) Av. iii. 12, 7
iv. 34, 6
Taittirīya
Saṃhitā, ii. 5, 3, 4, etc.
Pañcaviṃśa
Brāhmaṇa, xviii. 5, 12, etc.
3) i. 8, 1, 7. Cf. Jaiminīya Brāhmaṇa,
ii. 348.
4) Sacred Books of the East, 12, 218.
5) Dadhyāśir, ‘mixed with sour milk, ’
is an epithet of Soma in Rv. i. 5, 5
137, 2
v. 51, 7
vii. 32, 4. Cf. Hille-
brandt, Vedische Mythologie, 1, 219 et seq.
Cf. Zimmer, Altindisches Leben, 227.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दधि,
क्ली,
 (दधातीति । धा + “भाषायां धाञ्कृ-सृगमिजनिनमिभ्यः ।” ३ । २ । १७१ । इत्यस्यवार्त्तिकोक्त्या किः स च लिड्वत् ।) श्रीवासः ।वसनम् । इति शब्दरत्नावली ॥
क्षीरोत्तरा-वस्थाभावः । दै इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।क्षीरजम् २ मङ्गल्यम् ३ विरलम् ४ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
पयस्यम् ५ । घनेतरत् दधिद्रप्स्यम् । इत्यमरः ॥
अस्य गुणाः । अम्लत्वम् ।गुरुत्वम् । वातदोषशमनत्वम् । संग्राहित्वम् ।मूत्रावहत्वम् । बल्यत्वम् । शोफकफार्त्त्यरुच्य-शमनत्वम् । वह्निशान्तिकारित्वम् । कासश्वास-पीनसविषमज्वरशीतज्वरहितत्वम् । रक्तोद्रेक-शुक्रवृद्धिकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
उष्ण-त्वम् । दीपनत्वम् । स्निग्धत्वम् । कषायानुरस-त्वम् । पाकेऽम्लत्वम् । पित्तमेदःप्रदत्वम् । मूत्र-कृच्छ्रप्रतिश्यायातीसाररुचिकार्श्येषु शस्तत्वञ्च ।इति भावप्रकाशः ॥
स्वादुत्वम् । हृद्यत्वम् ।रोचनत्वम् । मङ्गल्यत्वम् । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अथ पक्वदुग्धदधिगुणाः । रुच्यत्वम् । स्निग्धत्वम् ।उत्तमगुणत्वम् । पित्तानिलापहत्वम् । सर्व्व-धात्वग्निबलवर्द्धनत्वञ्च ॥
* ॥
निःसारदुग्धदधिगुणाः । संग्राहित्वम् । शीतल-त्वम् । वातलत्वम् । लघुत्वम् । विष्टम्भित्वम् ।दीपनत्वम् । रुच्यत्वम् । ग्रहणीरोगनाशित्वञ्च ॥
* ॥
बद्धदधिगुणाः । सुस्निग्धत्वम् । मधुरत्वम् ।नातिपित्तकरत्वञ्च ॥
* ॥
शर्करासहितदधिगुणाः । श्रेष्ठत्वम् । तृष्णा-पित्तास्रदाहनाशित्वञ्च ॥
* ॥
गुडयुक्तदधिगुणाः । वातनाशित्वम् । वृष्यत्वम् ।वृंहणत्वम् । तर्पणत्वम् । गुरुत्वञ्च । इति भाव-प्रकाशः ॥
* ॥
वातजतृष्णानाशित्वम् । इति चक्रदत्तः ॥
* ॥
रात्रौ दधिसेवने विशेषो यथा, रात्रौ दधि नभुञ्जीत किन्तु सघृतशर्करं समुद्गसूपं सक्षौद्रंउष्णं सामलकं भुञ्जीत । रक्तपित्तकंफोत्थेषुविकारेषु च अम्बुघृतान्वितमपि दधि न हितम् ॥
ऋतुविशेषे विधिनिषेधौ । हेमन्तशिशिरवर्षासुदधि शस्तं शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो विगर्हि-तम् ॥
* ॥
अविधिना दधिसेवने दोषः । ज्वरासृक्पित्त-वीसर्पकुष्ठपाण्डुभ्रमकामलारोगप्राप्तिः ॥
* ॥
अथ गोदधिगुणाः । विशेषस्वादुत्वम् । बल्य-त्वम् । रुचिप्रदत्वम् । पवित्रत्वम् । दीपनत्वम् ।स्निग्धत्वम् । पुष्टिकारित्वम् । वायुनाशित्वम् ।अशेषदधिमध्ये गुणाधिकत्वञ्च ॥
* ॥
माहिषदधिगुणाः । सुस्निग्धत्वम् । श्लेष्मलत्वम् ।वातपित्तनाशित्वम् । स्वादुपाकित्वम् । अभि-ष्यन्दित्वम् । गुरुत्वम् । रक्तकफदूषणत्वञ्च ॥
* ॥
छागीदधिगुणाः । उत्तमत्वम् । ग्राहित्वम् ।त्रिदोषनाशित्वम् । श्वासकासार्शःक्षयकार्श्येषुशस्तत्वम् । दीपनत्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
आविकदधिगुणः । दुर्नामकफव्याधिप्रकोपन-त्वम् ॥
अश्वीदधिगुणाः । वातनाशित्वम् ।दीपनत्वम् । चक्षुर्हितत्वञ्च ॥
* ॥
औष्ट्रकदधिगुणाः । क्षारत्वम् । अत्यम्लत्वम् ।कटुपाकित्वञ्च ॥
* ॥
हस्तिनीदधिगुणाः । वीर्य्योष्णत्वम् । कषाय-त्वम् । कफवातनाशित्वञ्च ॥
* ॥
मानुष्यदघिगुणाः । मधुरत्वम् । बल्यत्वम् ।स्निग्धत्वम् । सन्तर्पणत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
* ॥
अथ दधिभेदाः ।“आदौ मन्दं ततः स्वादु स्वाद्बम्लञ्च ततः परम् ।अम्लञ्चतुर्थमत्यम्लं पञ्चमं दधि पञ्चधा ॥
” * ॥
मन्दादीनां लक्षणानि गुणाश्च ।“मन्दं दुग्धवदव्यक्तरसं किञ्चिद्घनं भवेत् ।मन्दं स्यात् सृष्टविण्मूत्रं दोषत्रयविदाहकृत् ॥
यत् सम्यग् घनतां यातं व्यक्तं स्वादुरसं भवेत् ।स्वाद्वम्लस्य गुणा ज्ञेयाः सामान्यदधिवज्जनैः ॥
यत्तिरोहितमाधुर्य्यं व्यक्ताम्लत्वं तदम्लकम् ।अम्लन्तु दीपनं पित्तरक्तश्लेष्मविवर्द्धनम् ॥
तदत्यम्लं दन्तरोमहर्षकण्ठादिदाहकृत् ।अत्यम्लं दीपनं रक्तपित्तपुष्टिकरं परम् ॥
”इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
“लवणमधुरसर्पिःशर्करामुद्गधात्री-कुसुमरसविहीनं नैतदश्नन्ति नित्यम् ।न च शरदि वसन्ते नोष्णकाले न रात्रौन दधि कफविकारे पित्तदोषेऽपि नाद्यात् ॥
त्रिकटुकयुतमेतद्राजिकाचूर्णमिश्रंकफहरमनिलघ्नं वह्निसन्धुक्षणञ्च ।तुहिनशिशिरकाले सेवितञ्चातिपथ्यंरचयति तनुदार्ढ्यं कान्तिसत्वञ्च नॄणाम् ॥
दधिमधुरमीषदम्लं वाहितञ्च नात्युष्णम् ।यावद् यावन्मधुरं दोषहरं तावदुष्णमिदम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
“दघि यत् स्वादु तन्मेदःकफाभिष्यन्दकारणम् ।दध्यम्लमतियद्रक्तदूषणं कफपित्तकृत् ॥
विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् ।दधि त्वसारं रूक्षन्तु ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ॥
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे ।अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते ॥
”इति राजवल्लभः ॥
* ॥
(ऋतुभेदे दधिविशेषगुणा यथा, --“शारदं दधिगुर्व्वम्लं रक्तपित्तविवर्द्धनम् ।शोफं तृष्णां ज्वरं शूलं करोति विषमज्वरम् ॥
इति शारददधिगुणाः ॥
* ॥
गुरु स्निग्धञ्च मधुरं कफकृद्बलवर्द्धनम् ।वृष्यं मेध्यञ्च हैमन्तं पुष्टिदं तुष्टिवृद्धिदम् ॥
इति हैमन्तदधिगुणाः ॥
* ॥
शैशिरं सघनञ्चाम्लं मधुरं गुरु एव च ।वृष्यं बलकरं पित्तश्रमापहरणं परम् ।इति शैशिरदधिगुणाः ॥
* ॥
वासन्तं मधुरं स्निग्धं किञ्चिदम्लं कफात्मकम् ।बलहृद्वीर्य्यहा प्रोक्तं वसन्ते न प्रशस्यते ।इति वासन्तदधिगुणाः ॥
* ॥
लघु चाम्लं भवेद्ग्रीष्मे चात्युष्णं रक्तपित्तकृत् ।शोषभ्रमपिपासाकृद्दधियुक्तं न ग्रीष्मके ॥
इति ग्रीष्मदधिगुणाः ॥
* ॥
वार्षिकं हितकृत् प्रोक्तं दधि शस्तं न दोषलम् ।शोषवातभ्रमान् हन्ति श्रमातीसारनाशनम् ॥
”इति वार्षिकदधिगुणाः ॥
* ॥
“हिक्काश्वासप्लीहार्शानामतिसारे भगन्दरे ।शस्तं प्रोक्तं दधि ह्येषां लवणेन विमूर्च्छितम् ॥
इति दधिभोजनविधिः ॥
” * ॥
इति हारीते प्रथमे स्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥
“रोचनं दीपनं वृष्यं स्नेहनं बलवर्द्धनम् ।पाकेऽम्लमुष्णं वातघ्नं मङ्गल्यं वृंहणं दधि ॥
पीनसे चातिसारे च शीतके विषमज्वरे ।अरुचौ मूत्रकृच्छ्रे च कार्श्ये च दधि शस्यते ॥
”“त्रिदोषं मन्दकं जातं वातघ्नं दधि शुक्रलम् ॥
”इति चरके शूत्रस्थाने २७ अध्याये ॥
“दधि तु मधुरमम्लमत्यम्लञ्चेति तत्कषायानुरसंस्निग्धमुष्णं पीनसविषमज्वरातिसारारोचक-मूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यं प्राणकरं माङ्गल्यञ्च ॥
महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्द्धनम् ।कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम् ॥
विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् ।स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्द्धनम् ॥
वातापहं पवित्रञ्च दधि गव्यं रुचिप्रदम् ।दध्याजं कफपित्तघ्नं लघुवातक्षयापहम् ॥
दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेः प्रदीपनम् ।विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम् ॥
बलासवर्द्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् ।विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्योष्ट्रिकं दधि ॥
वातमर्शांसि कुष्ठानि क्रिमीन् हन्त्युदराणि च ।कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नाञ्चाधिकं दधि ॥
रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् ।दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम् ॥
रूक्षमुष्णं कषायञ्च कफमात्रापहञ्च तत् ।स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं सन्तर्पणं गुरु ॥
चक्षुष्यमग्न्यं दोषघ्नं दधि नार्य्या गुणोत्तरम् ।लघु पाके बलासघ्नं वीर्य्योष्णं पित्तनाशनम् ॥
कषायानुरसं नाग्या दधि वर्च्चोविवर्द्धनम् ।दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक् ॥
विज्ञेयमेषु सर्व्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् ।वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं वृंहणं न च पित्तकृत् ॥
कुर्य्याद्भक्ताभिलाषञ्च दधि यत् सुपरिश्रुतम् ।शृतात् क्षीरात्तु यज्जातं गुणवद्दधि तत् स्मृतम् ॥
वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्द्धनम् ।दघ्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः ॥
वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्द्धनः ।दधि त्वसारं रूक्षञ्च ग्राहि विष्टम्भि वातलम् ॥
दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् ।शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम् ॥
हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते ॥
”इति सुश्रुते सूत्रस्थाने ४५ अध्याये ॥
)धारणकर्त्तरि, त्रि । इति मुग्धबोधम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दधि
त्रि०
 धा--कि द्वित्वम् । १ धारणकर्त्तरि किप्रत्ययान्तत्वेनतद्योगे न कर्म्मणि षष्ठी “सृष्ट्वा दधिं सारुकमेतदर्चकान्”मुग्ध० । दध--इन् । २ दुग्धविकृतिभेदे, (दै) ३ वस्त्रेच
न०
 हेमच० । दधिगुणभेदादिकं भावप्र० उक्तं यथा“दध्युष्णं दीपनं स्निग्धं कषायानुरसं गुरु ।पाकेऽम्लं श्वासपित्तास्रशोथमेदःकफपदम् । मूत्रकृच्छ्रेप्रतिश्याये पीनसे विषमज्वरे । अतीसारेऽरुचौकार्श्ये शस्यते बलशुक्रकृत् । अथ दधिभेदाः ।“आदौ मन्दं ततः स्वादु स्वाद्वम्लञ्च ततःपरम् । अम्लञ्चतुर्थमत्यम्लं पञ्चमं दधि पञ्चधा ।अथ मन्दादीनां लक्षणानि गुणाश्च । मन्दं दुग्धंयदव्यक्तरसं किञ्चिद्घनं भवेत् । मन्दं स्यात् सृष्ट-विण्मूत्रं दोषत्रयविदाहकृत् । यत्सम्यग् घनतां यातंव्यक्तं स्वादुरसं भवेत् । अव्यक्ताम्लरसं तत्तु स्वादु विज्ञै-रुदाहृतम् । स्वादु स्यादत्यभिष्यन्दि वृष्यं मेदःकफा-पहम् । वातघ्नं मधुरं पाके रक्तपित्तप्रसादनम् ।स्वाद्वम्लसान्द्रं मधुरं कषायानुरसं भवेत् । स्वाद्वम्लस्यगुणा ज्ञेयां सामान्यदधिवज्जनैः । यत्तिरोहितमाधुर्य्यंव्यक्ताम्लत्वं तदम्लकम् । अम्लन्तु दीपनं पित्तरक्तश्लेष्मविवर्द्धनम् । तदत्यम्ल दन्तरोमहर्षकण्ठादिदहकृत् ।अत्यम्लं दीपनं रक्तवातपित्तकरं परम्” । गोदधिगुणाः“गव्यं दधि विशेषेण स्वाद्वम्लञ्च रुचिप्रदम् । पवित्रं दीपनंहृद्यं पुष्टिकृत पवनापहम् । उक्तं दशानशेषाणांमध्ये गव्यं गुणाधिकम् । माहिषदधिगुणाः ।माहिषं दधि सुस्निग्धं श्लेष्मलं वातपित्तनुत् । स्वादु-पाकमभिष्यन्दि वृष्यं गुर्वस्रदूषकम्” । छागीदधि-गुणाः “आजं दध्युत्तमं ग्राहि लघु दोषत्रयापहम् ।शस्यते श्वासकासार्शःक्षयकार्श्येषु दीपनम्” । पक्कदुग्ध-दधिगुणाः । पक्वदुग्धभवं रुच्यं दधि स्निग्धं गुणो-त्तमम् । पित्तानिलापहं सर्वधात्वग्निबलबर्द्धनम् ।निःसरदुग्धदधिगुणाः । असारं दधि संग्राहि शीतलंवातलं लघु । विष्टम्भि दीपनं रुच्यं ग्रहणीरोग-नाशनम् । गालितदधिगुणाः “गालितं दधि सुस्निग्धंवातघ्नं कफकृद्गुरु । बलपुष्टिकरं रुच्यं मधुरं नाति-पित्तकृत् । शर्करादिसहितदधिगुणाः । सशर्करं दधिश्रेष्ठं तृष्णापित्तास्रदाहजित् । सगुडं वातनुद्वृष्यंवृंहणं तर्पणं गुरु ।” अथ रात्रौ दधिभोजननिषेधः ।न नक्तं दधि भुञ्जीत नचाप्यघृतशर्करम् । नामुद्गसूपंनाक्षौद्रं नोष्णं नामलकैर्विना । अयमर्थः । रात्रौदधि न भुञ्जीत भुञ्जीत चेत्तदा अघृतशर्करममुद्गसूपंक्षौद्रमुष्णं विनामलकैश्च दधि न भुञ्जीत । तेन घृत-शर्करादियुक्तं दधि रात्रावपि भुञ्जीतेत्यर्थः । तथा च ।शस्यते दधि नो रात्रौ शस्तञ्चाम्बुघृतान्वितम् । रक्त-पित्तकफोत्थेषु विकारेषु तु नैव तत् । तदम्बुघृता-न्वितमपि । अथर्तुविशेषेण विधिनिषेधौ । हेमन्तेशिशिरे चापि वर्षासु दधि शस्यते । शरद्ग्रीष्मवसन्तेषुप्रायशस्तद्विगर्हितम् । अथाविधिना दधिसेवने दोष-माह ज्वरासृकपित्तवीसर्पकुष्ठपाण्ड्वामयभ्रमान् ।प्राप्नुयात् कामलाञ्चोग्रां विधिं हित्रा दधिप्रियः ।अथ सरस्य मस्तुनश्च लक्षणं गुणाश्च । दध्नस्तूपरि योभागो घनः स्नेहसमन्वितः । स लोके सर इत्युक्तोदध्नोमण्डस्तु मस्त्विति । सरः स्वादुर्गुरुर्वृष्यो वात-वह्निप्रणाशनः । साम्लोवस्तिप्रशमनः पित्तश्लेष्म-विवर्द्धनः । मस्तु क्लमहरं बल्यं लघु भक्ताभिलाषकृत् ।स्रोतोविशोधनं ह्लादि कफवृष्णानिलापहम् । अवृष्यंप्रीणनं शीघ्रं भिनत्ति मलसञ्चयम् ।“दधि सुक्तेषु भोक्तव्यम् सर्वञ्च दधिसम्भवम्” मनुः ।“विना लवणतोयाभ्यां दधि मासेन जीर्य्यतिः” “कफ-पित्तकरं दधि” इति वैद्य० ।दधिशब्दस्य दुग्धविकाररूपार्थत्वे क्लीवत्वेन तदर्थे उक्त-पुंस्कत्वाभावात् दादावचि न पुंवद्भावः । धारणकर्तृ-रूपार्थपरत्वे तु प्रवृत्तिनिमित्तसाम्यात् उक्तपुंस्कत्वात्क्लीवत्वेऽपि वा पुंवद्रूपं दधये दधिने कुलाय इत्यादि ।अस्य उरःप्रभृतिषु पाठात् बहुव्रीहौ नित्यं कप् बहु-दधिको यज्ञ इत्यादि ।
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“डु धाञ् धारणपोषणयोः”@} 2 3 ‘डु धाञ् दानधारणयोः’ इति क्षीरस्वामी।
निरुक्ते 4 “रत्नधात- मम् = रमणीयानां धनानां दातृतमम्।” इति विवरणमप्यत्रैवानुकूलतया दृश्यते।
मैत्रैयरक्षितप्रभृतिभिरस्य धातोर्दानार्थत्वमष्यङ्गीकृतम्।]] ‘घेटो धयति पानार्थे, धाञो धत्ते दधात्यपि।’ 5 इति देवः।
6 धायकः-यिका, 7 धापकः-पिका, 8 धित्सकः-त्सिका, 9 देधीयकः-यिका
धाता-धात्री, धापयिता-त्री, धित्सिता-त्री, देधीयिता-त्री
10 प्रणिदधत्-दधती, धापयन्-न्ती, धित्सन्-न्ती
-- धास्यन्-न्ती-ती, धापयिष्यन्-न्ती-ती, धित्सिष्यन्-न्ती-ती
-- 11 प्रणिदधानः, धापयमानः, धित्समानः, देधीयमानः
धास्यमानः, धापयिष्यमाणः, धित्सिष्यमाणः, देधीयिष्यमाणः
रत्नधाः-धौ-धाः
-- -- -- 12 हितम्- 13 प्रणिहितः-हितवान्, धापितः, धित्सितः, देधीयितः-तवान्
14 15 प्रधः, 16 दधः 17, 18 धायः, 19 किष्किन्धा 20, 21 धामा, 22 धीवा-धीवरी, बहुधीवरी, 23 शिरोधिः-विधिः, प्रणिधिः, बालधिः 24 -उपाधिः, 25 भूतधात्री, 26 श्रद्धालुः, 27 28 विधेयः, 29 विधाता, धापः, धित्सुः, 30 दाधाः
31 धातव्यम्, धापयितव्यम्, धित्सितव्यम्, देधीयितव्यम्
प्रणिधानीयम्, धापनीयम्, धित्सनीयम्, देधीयनीयम्
धेयम्, 32 धाय्या 33 34 धाप्यम्, धित्स्यम्, देधीय्यम्
ईषद्धानम्-दुर्धानम्-सुधानम्
-- -- -- 35 धीयमानः, धाप्यमानः, धित्स्यमानः, देधीय्यमानः
36 धात्री, 37 उपधिः-निधिः, 38 अन्तर्धिः- 39 उदधिः सन्धिः- 40 सुषन्धिः-दुष्षन्धिः, 41 दधि
42 धायः, 43 हित्रिमम् 44 धापः, धित्सः, देधीयः
धातुम्, धापयितुम्, धित्सितुम्, देधीयितुम्
हितिः, 45 अभिधा- 46 श्रद्धा, 47 उपधा, धापना, धित्सा, देधीया
प्रणिधानम्-अपिधानम्- 48 पिधानम्, धापनम्, धित्सनम्, देधीयनम्
हित्वा, धापयित्वा, धित्सित्वा, देधीयित्वा
49 प्रधाय-निधाय, प्रधाप्य, प्रधित्स्य, प्रदेधीय्य
50 घृतनिधायं निहितं 51, 52 गोत्राभिधायम्, 53 धायम् २, हित्वा २, धापम् २, धापयित्वा २, धित्सम् २, धित्सित्वा २, देधीयम् २
देधीयित्वा २
54 तुन्प्रत्यये रूपम्।
दधात्यर्थम्, धीयतेऽस्मिन्नर्थ इति वा धातुः = शब्दप्रकृतिः, पर्वतनिस्रावो वा।]] धातुः, 55 इति कूप्रत्ययान्तो निपातितः।
एवं शकन्धूरपि।
धातव्याऽसौ इति दिधिषूः।
अस्यैव धातोः कूप्रत्यये द्विर्वचनम्, षुगागम इत्वं च निपात्यन्ते।]] कर्कन्धूः-शकन्धूः-दिधिषूः, 56 आनकप्रत्यये रूपम्।
धानकः = सुवर्णपरिमाणम्।]] धानकः, 57 क्युप्रत्यये रूपम्।
निधनम् = विनाशः।
बाहुलकाद् धनमित्यपि क्युप्रत्यय एव बोध्यः।]] निधनम्-धनम्, 58 59 इति नप्रत्यये रूपम्।
धीयन्ते यासां विकारैः प्राणिन इति धानाः = यवविकाराः।]] धानाः, 60 इति यन्प्रत्यये नुडागमो विधीयते।]] धान्यम्, 61 इति क्रन्प्रत्यये ईत्वे च रूपम्।
दधाति आपत्सु चित्तमिति धीरः = सत्त्ववान्।]] धीरः, 62 इति विपूर्वाद्धाञोऽसिप्रत्ययः, वेध इति इत्ययं चादेशः।
विदधाति प्रजाः इति वेधाः = ब्रह्मा।]] वेघाः, 63 इत्येभिः असिप्रत्ययो विधीयते।
डिच्चायम्, तेन टेर्लोपः।
वयोधाः = प्राणी चन्द्रश्च।
पयोधाः = समुद्रः।
पुरोधाः = उपाध्यायः।]] वयोधाः-पुरोधाः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८९५)
02
=>
 (३-जुहोत्यादिः-१०९२-सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (७-१५)
05
=>
 (श्लो। ६)
06
=>
 [[१। ण्वुलि, ‘आतो युक् चिण्कृतोः’ (७-३-३३) इति युगागमः। एवं घञि णमुल्प्र- भृतिष्वपि ज्ञेयम्।]]
07
=>
 [[२। ण्यन्तात् ण्वुलि, आदन्तलक्षणः पुगागमः। ण्यन्ते सर्वत्र एवमेवेति ज्ञेयम्।]]
08
=>
 [[३। ‘दाधा ध्वदाप्’ (१-१-२०) इति घुसंज्ञायाम् ‘सनि मीमाघु--’ (७-४-५४) इत्यादिना सन्नन्ते आकारस्य इस्। ‘सः स्यार्धधातुके’ (७-४-४९) इति सकारस्य तकारे, ‘अत्र लोपोऽभ्यासस्य’ (७-४-५८) इत्यभ्यासलोपः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
09
=>
 [[४। यङन्ताण्ण्वुलि, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इत्यादिना ईत्वे, द्विर्वचनादिकम्। अभ्यासे गुणः। यङन्ते सर्वत्रैवमेव।]]
10
=>
 [[५। शतरि, ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति शपः श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘श्नाऽभ्यस्तयोरातः’ (६-४-११२) इत्याकारलोपः। ‘नेर्गदनदपतपदघुमा--’ (८-४-१७) इत्यादिना उपसर्गस्थान्निमित्तात् परस्य नेः णत्वम्। ‘नाभ्यस्ताच्छतुः’ (७-१-७८) इति नुम्निषेधः।]]
11
=>
 [[आ। ‘अस्रावि भूमिपतिभिः क्षणवीतनिद्रैरश्नन् पुरो हरितकं मुदमादधानः।’ शि। व। ५। ५८।]]
12
=>
 [[६। निष्ठायाम्, ‘दधातेर्हिः’ (७-४-४२) इति प्रकृतेः हिः आदेशः। एवं तकारादौ किति प्रत्यये सर्वत्र (क्त्वा, क्तिन्प्रभृतिषु) ज्ञेयम्।]]
13
=>
 [[B। ‘ततः प्रणिहितः स्वार्थे राक्षसेन्द्रं बिभीषणः।।’ भ। का। ९। ९९।]]
14
=>
 [पृष्ठम्०७९०+ ३२]
15
=>
 [[१। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-१-१३६) इति कर्तरि कप्रत्ययः।]]
16
=>
 [[२। ‘ददातिदधात्योर्विभाषा’ (३-१-१३९) इति शप्रत्यये, शित्त्वात् शपि, तस्य श्लौ, द्विर्वचने, शप्रत्ययस्य सार्वधातुकत्वेन ‘श्नाऽभ्यस्तयोः--’ (६-४-११२) इत्या- कारलोपे च दधः इति रूपम्।]]
17
=>
 [[आ। ‘नभस्स्पृगूर्मिस्तितरीषतोऽस्य हरे दधस्यैकपदीमदात् सः।।’ वा। वि। ३। ३८।]]
18
=>
 [[३। दधातेरस्य शप्रत्ययस्य विभाषितत्वात् पक्षे, ‘श्याऽऽद्व्यध--’ (३-१-१४१) इत्यादिना कर्तरि णप्रत्यये, युगागमे च धायः इति रूपम्।]]
19
=>
 [[४। किं किं दधातीत्यर्थे ‘आतोऽनुपसर्गे कः’ (३-२-३) इति कर्मण्युपपदे कर्तरि कप्रत्यये, ‘पारस्करप्रमृतीनि च’ (६-१-१५७) इति सुडागमे, किमो मकारस्य लोपः षत्वं च भवति।]]
20
=>
 [[B। ‘किष्किन्धाद्रिसदात्यर्थं निष्पिष्टः कोष्णमुच्छ्वसन्।।’ भ। का। ६। १२१।]]
21
=>
 [[५। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति निरुपपदादस्मात् मनिन्प्रत्यये रूपम्।]]
22
=>
 [[६। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति निरुपपदादस्मात् क्वनिप्प्रत्यये, ईत्वे, रूपम्। स्त्रियाम्, ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीब्रेफौ। बहुधीवा बहुधीवरी इत्यत्र तु ‘अनो बहुव्रीहेः’ (४-१-१२) इति निषेधात् ङीबभावः, ‘डाबुभाभ्या- मन्यतरस्याम्’ (४-१-१३) इति पाक्षिकः ङीप् रेफः डाप् च भवति।]]
23
=>
 [[७। शिरो धत्ते इति शिरोधिः = ग्रीवा। बाहुलकात् कर्तरि किप्रत्यये, ‘आतो लोप इटि च’ (६-४-६४) इत्याकारलोपः। केचित्तु शिरो धीयते अस्यामिति विगृह्य ‘कर्मण्यधिकरणे च’ (३-३-९३) इति किप्रत्यये निष्पादयन्ति। विधिः, प्रणिधिः इत्यादिषु तु कर्तर्येव किप्रत्ययः बाहुलकात्।]]
24
=>
 [[C। ‘आनिन्यिरे श्रेणिकृतास्तथाऽन्यैः परस्परं चालधिसंनिबद्धाः।।’ भ। का। ११। ४२।]]
25
=>
 [[८। भूतानि धत्ते इति भूतधात्री = पृथिवी। बाहुलकात् कर्तरि ष्ट्रन्प्रत्यये, स्त्रियां षित्त्वात् ङीष्।]]
26
=>
 [[९। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘स्पृहिगृहिपतिदयिनिद्रातन्द्राश्रद्धाभ्य आलुच्’ (३-२-१५८) इत्यालुच्प्रत्ययः।]]
27
=>
 [[ड्। ‘श्रद्धालुर्भ्रातुरङ्गानि चन्दनेष्वप्यरोचकी।।’ अनर्घराघबे। ७। १४३।]]
28
=>
 [[१०। ‘अर्हे कृत्यतृचश्च’ (३-३-१६९) इति कर्तरि यत्प्रत्ययः। ‘ईद्यति’ (६-४-६५) इति धातोरीत्वे गुणः।]]
29
=>
 [[११। विदधातीति विधाता = ब्रह्मा। ‘तृन्’ (३-२-१३५) ताच्छीलिकस्तृन्प्रत्ययः।]]
30
=>
 [[१२। यङन्तात् पचाद्यचि यङो लुकि ईत्वाभावे, अभ्यासे ‘दीर्घोऽकितः’ (७-४-८३) इति दीर्घः।]]
31
=>
 [पृष्ठम्०७९१+ २७]
32
=>
 [[१। सामिधेनीरूपऋत्विग्विशेषवाचित्वे सति, ‘पाय्यसान्नाय्यनिकाय्यधाय्या मानह- विर्निवाससामिधेनीषु’ (३-१-१२९) इत्यनेन ण्यत् आयादेशश्च निपात्येते। ‘धाय्येति न सर्वा सामिधेन्युच्यते, किं तर्हि? काचिदेव। रूढिशब्दो ह्ययम्। तथा च असामिधेन्यामपि दृश्यते-- ‘धाथ्याः शंसत्यग्निर्नेता त्वं सोमक्रतुभिः।’ इति काशिकाऽत्रानुसन्धेया। ‘सामिधेन्यभिधास्वृक्षु काचिद्धाय्येति कथ्यते। शस्त्रादिष्वपि धाय्याऽस्ति तेनैतदुपलक्षणम्।।’ इति प्रक्रियासर्वस्व श्लोकोऽ- प्यत्रानुसन्धेयः।]]
33
=>
 [[आ। ‘मदनानलबोधने भवेत् खग, धाय्या धिगधैर्यधारिणः।।’ नैषधे। २। ५९।]]
34
=>
 [ऋक्]
35
=>
 [[२। यगन्ताच्छानचि, ‘घुमास्था--’ (६-४-६६) इतीत्वम्।]]
36
=>
 [[३। धीयते = धार्यते शिरसीति धात्री = आमलकी। ‘धः कर्मणि ष्ट्रन्’ (३-२-१८१) इति ष्ट्रन्प्रत्ययः। षित्त्वात् स्त्रियां ङीष्।]]
37
=>
 [[४। ‘उपसर्गे घोः किः’ (३-३-९२) इति किप्रत्यये आकारलोपे च रूपम्। एवं निधिरित्यादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
38
=>
 [[५। ‘अन्तश्शब्दस्य अङ्किविधिणत्वेषूपसर्गत्वं वाच्यम्’ (वा। १-४-६५) इत्युप- सर्गसंज्ञायां किप्रत्यये रूपम्। एवं अन्तर्धा अन्तर्णिधानम् इत्यत्रापि अङ्- विधौ णत्वविधौ चोपसर्गत्वं ज्ञेयमन्तश्शब्दस्य।]]
39
=>
 [[६। उदकं धीयतेऽत्रेति उदधिः = समुद्रः। ‘कर्मण्यधिकरणे च’ (३-३-९३) इति अधिकरणे किप्रत्ययः। ‘उदकस्योदः संज्ञायाम्’ (६-३-५७) इति उदक- शब्दस्य उदभावः। असंज्ञायां तु ‘पेषंवासवाहनधिषु च’ (६-३-५८) इति उदभावः--इति विशेषः।]]
40
=>
 [[७। सुषामादित्वात् (८-३-९८) सुषन्धिः दुष्षन्धिः इत्यत्र षत्वम्।]]
41
=>
 [[८। ‘भाषायां धाञ्--’ (वा। ३-२-१७१) इत्यादिना किः किन् वा प्रत्ययः। तस्य लिड्वद्भावातिदेशात् द्विर्वचनादिकं भवति।]]
42
=>
 [पृष्ठम्०७९२+ ३२]
43
=>
 [[१। ‘ड्वितः क्त्रिः’ (३-३-८८) इति क्त्रिप्रत्यये, तेन निवृत्तम् इत्यर्थे, ‘क्त्रेर्मम्नि- त्यम्’ (४-४-२०) इति मप्प्रत्यये, हिभावे च रूपमेवम्।]]
44
=>
 [[आ। ‘निष्ठां गते दत्त्रिमसभ्यतोषे विहित्रिमे कर्मणि राजपत्न्यः।’ भ। का। १। १३।]]
45
=>
 [[२। ‘आतश्चोपसर्गे’ (३-३-१०६) इत्यङ्।]]
46
=>
 [[३। ‘श्रढन्तरोरुपसर्गवद्वृत्तिः’ (वा। १-४-५९) इति वचनादुपसर्गभावेऽङ्।]]
47
=>
 [[B। ‘चिन्तावन्तः कथां चक्रुरुपधामेदभीरवः।’ भ। का। ७। ७४।]]
48
=>
 [[४। अपिपूर्वकात् धाञो ल्युटि ‘वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः।’ इति वचनात् अपिघटिताकारस्य लोपे पिधानम् इति भवति। अन्येषां मते तु अपिघानम् इत्येव।]]
49
=>
 [[५। ‘न ल्यपि’ (६-४-६९) इतीत्वनिषेधः। ‘अन्तरङ्गानपि विधीन् बहिरङ्गो लुग् बाधते’ (परिभाषा ५३) इति न्यायात् पूर्वमेव ल्यपः प्रवृत्त्या तादिकितोऽभावात् न प्रकृतर्हिरादेशः।]]
50
=>
 [[६। ‘उपमाने कर्मणि च’ (३-४-४५) इति णमुलि युगागमे, अस्यः कषादित्वात् ‘कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः’ (३-४-४६) इति पूर्वप्रयुक्तधातोरनुप्रयोगः।]]
51
=>
 [जलम्]
52
=>
 [[७। ‘द्वितीयायां च’ (३-४-५३) इति णमुल्। अत्र सूत्रे पूर्वसूत्रात् ‘परीप्सायाम्’ इति नानुवर्तते इति पदमञ्जर्यादौ स्पष्टम्।]]
53
=>
 [[C। {??} दित्वा करुणं सशब्दे गोत्रभिवायं सरितं समेत्य।’ भ। का। ३।५०। ]]
54
=>
 [[८। औणादिके [द। उ। १-१२२]
55
=>
 [[९। कर्क दधातीति कर्कन्धूः = बदरीवृक्षः। ‘अन्दूदृम्भूजम्बूकफेलूकर्कन्धूदिधिषूः’ [द। उ। १। १७६]
56
=>
 [[१०। औणादिके [द। उ। ३-२७]
57
=>
 [[११। निपूर्वकादस्मात् औणादिके [द। उ। ५। २६]
58
=>
 [पृष्ठम्०७९३+ २३]
59
=>
 [[१। ‘धापृ--’ [द। उ। ५-३९]
60
=>
 [[२। ‘दधातेर्यन् नुट् च’ [द। उ। ८। १९]
61
=>
 [[३। ‘सुसूधा--’ [द। उ। ८-४२]
62
=>
 [[४। ‘विधाञो वेध च’ [द। उ। ९-८४]
63
=>
 [[५। ‘वयसि धाञः’, ‘पयसि च’ ‘पुरसि च’ [द। उ। ९-८९-९०-९१]
Capeller
German
1. दधि verschaffend, verleihend.
2. द॑धि (दध॑न्)
n.
 saure Milch.
Grassman
German
dadhán, dádhi, n., sauere Milch, Molken [von 2. dhā], ursprünglich wol allgemeiner: milchreiches Getränk.
-nā́ {622, 9}
{723, 6}
{793, 1}.
-nás [G.] {1005, 3} 〰 piba.
1. dádhi, n., s. dadhán.
2. dádhi, a., gebend, verleihend [von 1. dhā].
-is (agnís) {872, 1}.
Burnouf
French
दधि दधि a. (धा red.
sfx. इ) qui porte, qui
supporte. -- S.
n.
 maison, habitation.
दधि दधि
n.
 (दे red.
sfx. इ (?)) lait caillé.
Résine, térébenthine.
दधिकूर्चिका
f.
 mélange de caillé et de lait bouilli et
épaissi.
दधिक्रास्
m.
 (क्रम् (?)) celui qui vient vers le caillé
[offert sur l'autel], ép. d'Agni, Vd.
Le cheval mystique
Dadhikrās, symbole d'Agni ou de Sūrya, Vd.
दधिचार
m.
 (चर् au c.) bâton de baratte.
दधिज
n.
 (जन्) beurre frais.
दधित्थ
m.
 (स्था) feronia elephantium, bot.
दधिपुष्पिका
f.
 clitoria ternatea, bot.
दधिफल
m.
 feronia elephantium, bot.
दधिशोण
m.
 singe.
दधिसक्तु
m.
 Au pl. mets fait de farine d'orge et de lait
caillé.
दधिसर
m.
 (सृ) fleur ou dessus du lait caillé.
दधिसार
m.
 beurre frais.
दधिस्नेह
m.
 fleur ou dessus du lait caillé.
दधिस्वेद
m.
 petit lait [lait de beurre ?].
Stchoupak
French
दधि-
(cas faibles sur दधन्- दध्न्-) nt. lait coagulé, caillé,
lait de beurre.
°कर्ण-
m.
n.
 d'un chat.
°कुल्या-
f.
 flot de lait caillé.
°पुच्छ-
m.
n.
 d'un chacal.
°भाण्ड- nt. pot à lait caillé.
°मण्डोद- -क- a. qui contient du petit lait au lieu d'eau.
°मुख-
m.
n.
 d'un Nāga, d'un singe.
°वाहन-
m.
n.
 d'un prince.
°सक्तु-
m.
pl.
 mélange de farine d'orge et de lait caillé.
°संभव- a. préparé avec du lait caillé.
दध्य्-ओदन- nt. mélange de riz bouilli et de lait caillé.