दण्डः (daNDaH)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

Apte

English

दण्डः [daṇḍḥ] ण्डम् [ṇḍam],  ण्डम् [दण्ड्-अच्]

A stick,  staff,  rod,  mace,  club,  cudgel
 पततु शिरस्यकाण्डयमदण्ड इवैष भूजः Māl.
 5.31
 काष्ठदण्डः.

The sceptre of a king,  the rod as a symbol of authority and punishment
 आत्तदण्डः Ś.*
  5.8.

The staff given to a twice-born man at the time of investiture with the sacred thread
 cf Ms.*
  2.45-48.

The staff of a संन्यासिन् or ascetic.

The trunk of an elephant.

The stem or stalk as of a lotus,  tree &c.
 
 U.*
  1.31
 Māl.
 9.14
 the handle as of an umbrella
 ब्रह्माण्डच्छत्रदण्डः &c.
  Dk.*
  1 (opening verse)
 राज्यं स्वहस्तधृतदण्डमिवातपत्रम् Ś.*
  5.6
 Ku.*
  7.89
 so कमल- दण्ड &c.
 

The oar of a boat.

An arm or leg (at the end of comp.
 )

The staff or pole of a banner,  a tent &c.
 

The beam of a plough.

The cross-bar of a lute or a stringed instrument.

The stick with which an instrument is played.

A churning-stick.

Fine
 Ms.*
  8.341
9.229
 Y.*
  2.237.

Chastisement,  corporal punishment,  punishment in general
 यथापराधदण्डानाम् R.*
  1.6
 एवं राजापथ्यकारिषु ती- क्ष्णदण्डो राजा Mu.*
  1
 दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् Ms.*
  8.126
 कृतदण्ड स्वयं राज्ञा लेभे शूद्रः सतां गतिम् R.*
  15.23. यथार्हदण्डो (राजा) पूज्यः Kau. A.
 1.4
 सुविज्ञातप्रणीतो हि दण्डः प्रजां धर्मार्थकामै- र्योजयति Kau. A.
 1.4

Imprisonment.

Attack,  assault,  violence,  punishment,  the last of the four expedients
 see उपाय
 सामादीनामुपायानां चतुर्णामपि पण्डिताः । साम- दण्डौ प्रशंसन्ति नित्यं राष्ट्राभिवृद्धये ॥ Ms.*
  7.19
 cf.
   Śi.*
  2.54.

An army
 तस्य दण्डवतो दण्डः स्वदेहान्न व्यशिष्यत R.*
  17. 62
 Ms.*
  7.65
9.294
 Ki.*
  2.15.

A form of military array
 Mb.
 *  12.59.4.

Subjection,  control,  restraint
 वाग्दण्डो$थ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च । यस्यैते निहिता बुद्धौ त्रिदण्डीति स उच्यते ॥ Ms.*
  12.1.

A measure of length equal to 4 Hastas
 Bṛi. S.*
   24.9.

The penis.

Pride
 या चापि न्यस्तदण्डानां तां गतिं व्रज पुत्रक Mb.
 *  7.78.25.

The body.

An epithet of Yama. 

N.
  of Viṣṇu.

N.
  of Śiva. 

An attendant on the sun. 

A horse (said to be m.
  only in this and the preceding four senses).

A particular appearance in the sky (similar to a stick).

An uninterrupted row or series,  a line.

Standing upright or erect.

A corner,  an angle.

The Science of Govt. विनयमूलो दण्डः,  दण्डमूलास्तिस्त्रो विद्याः Kau. A.
 1.5.

Harm,  injury
 न्यासो दण्डस्य भूतेषु मनोवाक्कायजस्य यः Bhāg.*
  7. 15.8.

Comp.
  अजिनम् staff and hide (as outer badges of devotion).

(fig. ) hypocrisy,  deceit. -अधिपः a chief magistrate. -अनीकम् a detachment or division of an army
 तव हृतवतो दण्डानीकैर्विदर्भपतेः श्रियम् M.*
  5.2. -अप (व) तानकः tetanus,  lock-jaw. -अपूपन्यायः see under न्याय.-अर्ह a.
  fit to be chastised,  deserving punishment.-अलसिका cholera.  -आख्यम् a house with two wings,  one facing the north and the other the east
 Bṛi. S.*
   53. 39. -आघातः a blow with a stick
 पूर्वप्रविष्ठान्क्रोधात्तान्दण्डा- घातैरताडयन् Ks.*
  54.23. -आज्ञा judicial sentence. -आश्रमः the condition of a pilgrim.  -आश्रमिन् m.
  a devotee,  an ascetic. -आसनम्,  दण्डकासनम् lying prostrate on the ground,  a kind of Āsana
 Yoga S.*
  2.46. -आहतम् buttermilk.

उद्यमः threatening.

(pl. ) application of power
 निःसाराल्पफलानि ये त्वविधिना वाञ्छन्ति दण्डोद्यमैः Pt.*
  1.376. -कर्मन् n.
  infliction of punishment,  chastisement
 देशकालवयःशक्ति संचिन्त्यं दण्डकर्मणि Y.*
  2.275.-कलितम् repetition like a measuring rod,  i. e.  doing a matter after it is done in full first and then repeating it like that a second time and so on
 आवृत्तिन्यायानां दण्ड- कलितं न्याय्यम् । ŚB. on MS.*  1.5.83
 ˚वत् ind.
  in the manner of a measuring rod. -कल्पः Infliction of punishment
 शुद्धचित्रश्च दण्डकल्पः Kau. A.
 4. -काकः a raven.  -काण्ठम् a wooden club or staff
 दण्डकाष्ठमवलम्ब्य स्थितः Ś2. -ग्रहणम् assumption of the staff of an ascetic or pilgrim,  becoming a mendicant. -घ्न a.
  striking with a stick,  committing an assault
 Ms.*
  8.386. -चक्रः a division of an army. -छदनम् a room in which utensils of various kinds are kept. -ढक्का a kind of drum.  -दासः one who has become a slave from non-payment of a debt
 Ms.*
  8.415. -देवकुलम् a court of justice. -धर,  -धार a.
 

carrying a staff,  staffbearer.

punishing,  chastising
 दत्ताभये त्वयि यमादपि दण्डधारे U.*
  2.11.

exercising judicial authority.

(रः) a king
 श्रमनुदं मनुदण्डधरान्वयम् R.*
  9.3
 बलीयानबलं ग्रसते दण्डधराभावे Kau. A.
 1.4.

N.
  of Yama
 यमो निहन्ता... ...दण्डधरश्च कालः

a judge,  supreme magistrate.

a mendicant carrying a staff. 

a general (of an army
) Dk.*
  2.

धारणम् carrying a staff (as by a Brahmachārin).

following the order of a mendicant.

नायकः a judge,  a head police-officer,  a magistrate.

the leader of an army,  a general.

a king. ˚पुरुषः a policeman,  constable. -निधानम् pardoning,  indulgence
 Mb.
 *  12. -निपातनम् punishing,  chastising.  -नीतिः f.
 

administration of justice,  judicature.

the system of civil and military administration,  the science of politics,  polity
 Ms.*
  7.43
 Y.*
  1.311
 फलान्युपायुङ्क्त स दण्ड- नीतेः R.*
  18.46
 जरातुरः संप्रति दण्डनीत्या सर्वं नृपस्यानुकरोमि वृत्तम् Nāg.4.1.

an epithet of Durgā. -नेतृ m.
 

a king.

Yama
 गृध्रा रुषा मम कृषन्त्यधिदण्डनेतुः Bhāg.*
  3.16. 1.

a judge
 Ms.*
  12.1
 Bhāg.*
  4.22.45. -पः a king. -पांशुलः a porter,  door-keeper.

पाणिः an epithet of Yama
 करोमि चिकित्सां दण्डपाणिरिव जनतायाः Bhāg.*
  5.1.7.

N.
  of the god Śiva at Benares.

a policeman
 इति पश्चात्प्रविष्टास्ते पुरुषा दण्डपाणयः Ks.*
  54.23.

पातः falling of a stick.

dropping one line in a manuscript. -पातनम् infliction of punishment,  chastisement.

पारुष्यम् assault,  violence.

hard or cruel infliction of punishment
 अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डपारुष्यनिर्णयम् Ms.*
  8.278.

पालः,  पालकः a head magistrate.

a door-keeper,  porter. Kau. A.
 1.12.

Ns. of two kinds of fishes
 L.
  D. B.

पाशकः,  पाशिकः a head police-officer
 Pt.*
  2
 उच्यता- मस्मद्वचनात्कालपाशिको दण्डपाशिकश्च Mu.*
  1.2-21.

a hangman,  an executioner. -पोणम् a strainer furnished with a handle.

प्रणामः bowing by prostrating the body at full length (keeping it erect like a stick). cf.
   साष्टाङ्गनमस्कार.

falling flat or prostrate on the ground.-बालधिः an elephant. -भङ्गः non-execution of a sentence.-भृत् m.
 

माण (न)वः a staff-bearer

an ascetic bearing a staff
 Rām.*
  2.32.18.

a chief or leader. -माथः a principal road,  highway. -मुखः a leader,  general of an army.

यात्रा a solemn procession (particularly bridal).

warlike expedition,  conquest (of a region).

यामः an epithet of Yama. 

of Agastya. 

a day.-लेशम् a small fine
 Ms.*
  8.51. -वधः capital punishment. -वाचिक a.
  actual or verbal (assault)
 Ms.*
  8.6
 cf.
   वाक्-पारुष्यम्. -वादिन् a.
  reprimanding,  censuring,  threatening with punishment
 (also m.
  ).-वारित a.
  forbidden by threat of punishment. -वासिकः a door-keeper,  warder. -वासिन् m.
 

a door-keeper.

a magistrate. -वाहिन् m.
  a police-officer. -विकल्पः discretion given to an officer in awarding punishment or fine
 Ms.*
  9.228.

विधिः rule of punishment
 see दण्डोद्यमः

criminal law. -विष्कम्भः the post to which the string of a churning-stick is fastened. -व्यूहः a particular form of arranging troops,  arranging them in long lines or columns
 Ms.*
  7.187. -शास्त्रम् the science of inflicting punishment,  criminal law.

हस्तः a door-keeper,  warder,  porter.

Apte Hindi

Hindi

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"यष्टिका,   डंडा,   छड़ी,   गदा,   मुद्गर,  सोटा,   काष्ठदण्डः"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"राजचिह्न,   राजसत्ता का प्रतीकरुप दण्ड"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
उपनयन संस्कार के समय द्विज को दिया गया डण्डा

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
संन्यासी का डण्डा

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
हाथी की सूँड़

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"डण्ठल या वृन्त,  मूठ"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"पतवार,  डाँड़"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
रई का डंडा

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
जुर्माना

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"ताडन,   शारीरिक दण्ड,   सामान्य दण्ड"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
कैद

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
दण्ड उपाय

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
सेना

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"सैन्यव्यवस्था का एक रूप,   व्यूह"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
"वशीकरण,   नियन्त्रण,   प्रतिबन्ध"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
चार हाथ के परिमाण का नाप

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
लिंग

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
घमण्ड

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
शरीर

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
यम का विशेषण

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
विष्णु का नाम

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
शिव का नाम

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
सूर्य का सेवक

दण्डः
पुं*
  - दण्ड् +  अच्
घोड़ा

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
"डंडा,  लाठी,  मुद्गर,  गदा"

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
हाथी की सूँड

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
छतरी की मूठ

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
जुरमाना

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
हलस

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
राज्यतंत्र

दण्डः
पुं*
  - दण्ड्+अच्
"आघात,  चोट"

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
कस्मिन्नपि अपराधे कृते धनरूपेण दीयमानं शासनम्।
 "सः दण्डं दातुं विमन्यते।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
राक्षसविशेषः।
 "दण्डः सुमालिनः पुत्रः आसीत्।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
क्रीडायां नियमानाम् उल्लङ्घने जाते कस्यचित् प्रतियोगिनः सङ्घस्य वा जायमाना हानिः।
 "दण्डस्य कारणात् क्रीडकः निष्कासितः।"

Synonyms:
  नियमः,  दण्डः,  विधिः
noun
 
दण्डविधाने वर्तमानाः विविधाः नियमाः
 "भारतीयदण्डविधानस्य नियमेन भ्रूणहत्या निषिद्धा"

Synonyms:
  काण्डः,  काण्डम्,  प्रकाण्डः,  प्रकाण्डम्,  स्तम्भः,  नालः,  दण्डः,  वोण्टः,  वृन्तम्
noun
 
क्षुपस्य शाखा।
 "बालकः क्षुपस्य काण्डम् उद्भिनत्ति।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
बृहत् काष्ठम्।
 "तेन दण्डेन श्वानः उपहतः।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
गमनसमये हस्ते गृह्यमाणा शलाका।
 "मातामही दण्डं गृहीत्वा गच्छति।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
पीरस्य यवनचैत्ये स्थाप्यमानं काष्ठम्।
 "तेन यवनचैत्ये दण्डः अर्पितः।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
अपराधिनः कृते बन्धनताडनादि दण्डनम्।
 "श्यामः वधस्य अपराधेन आजन्मकारावासस्य दण्डम् प्राप्तवान्।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
वृद्धेन,  पङ्गुना वा कक्षेणावलम्बितो दण्डः।
 "सः दण्डस्य साहाय्येन चलति।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
सुवर्णरजतादीनां यष्टिः यां गृहीत्वा उत्सवादिषु दण्डधारकः अग्रे गच्छति।
 "रामलीलायां रामस्य शिविकायाः अग्रे दण्डधारकः दण्डं गृहीत्वा गच्छति।"

Synonyms:
  दण्डः,  धनदण्डः,  अर्थदण्डः,  पणः
noun
 
सः अर्थग्रहणं यः अपराद्धात् दण्डस्वरूपेण गृह्यते।
 "तेन सार्वजनिकस्थाने धूम्रपानं कृतम् अतः शतरूपकस्य धनदण्डः देयः।"

Synonyms:
  नालः,  दण्डः,  वोण्टः,  स्तम्भः,  वृन्तम्,  काण्डः,  काण्डम्
noun
 
वृक्षस्य तद्भागः यस्योपरि शाखाः विलसन्ति।
 "अस्य वृक्षस्य नालः कृशः अस्ति।"

Synonyms:
  दण्डः,  क्ष्वेडः,  शलाका
noun
 
धातोः काष्ठस्य वा दीर्घः खण्डः।
 "एषः दण्डः अयोमलयुक्तः।"

Synonyms:
  शलाका,  दण्डः
noun
 
धात्वादिभिः विनिर्मितः यष्टिः।
 "तेन हस्तेन शलाका वक्रीकृता।"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
धरस्य भ्राता ।
 "दण्डस्य उल्लेखः महाभारते वर्तते"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
एकः पुरुषः ।
 "दण्डः शिवादिगणे परिगणितः"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
एकः अनुचरः ।
 "दण्डः सूर्यस्य अनुचरः वर्तते"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
नक्षत्रविशेषः ।
 "दण्डस्य उल्लेखः लघुजातके वर्तते"

Synonyms:
  दण्डः
noun
 
आकाशे दृश्यमाणा खट्वाङ्गसदृशा आकृतिः ।
 "दण्डस्य उल्लेखः बृहत्संहितायां वर्तते"

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  दण्डः
Root:  दण्ड
Gender:  पुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ bar
⇒ rod
⇒ fine
⇒ sceptre
⇒ penalty
⇒ punishment
Shloka(s): 
2|8|21|1 ► साहसं तु दमो दण्डः साम सान्त्वमथो समौ। (क्षत्रियवर्गः)
3|3|43|2 ► काण्डोऽस्त्री दण्डबाणार्ववर्गावसरवारिषु॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|150|2 ► अत्ययोऽतिक्रमे कृच्छ्रेदोषे दण्डेऽप्यथापदि॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|186|1 ► औशीरश्चामरे दण्डेऽप्यौशीरं शयनासने। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|8|21|1 ⇢ साहसम् (साहस) (नपुं) ⇒ rape, rash, force, felony, enmity, hatred, daring, robbery, cruelty, violence, adultery, temerity, rashness, boldness, adventure, foolhardy, over-hasty, aggression, punishment, precipitate, reckless act, criminal act, inconsiderate, overstraining, act of pillage or plundering, any precipitate or reckless act
➠ 2|8|21|1 ⇢ दमः (दम) (पुं)
➠ 2|8|21|1 ⇢ दण्डः (दण्ड) (पुं)
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डः (काण्ड) (पुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|43|2 ⇢ काण्डम् (काण्ड) (नपुं) ⇒ low, vile, reed, heap, cane, stem, arrow, stalk, water, trunk, rudder, bundle, praise, branch, switch, privacy, cluster, flattery, occasion, quantity, multitude, long bone, abundance, opportunity, private place, kind of square measure, bone of the arms or legs, separate department or subject, baruwa sugarcane [Saccharum bengalense - Bot.], part of the trunk of a tree whence the branches proceed
➠ 3|3|150|2 ⇢ अत्ययः (अत्यय) (पुं) ⇒ end, vice, evil, risk, harm, guilt, lapse, death, attack, injury, danger, misery, assault, absence, offence, distress, suffering, conclusion, termination, destruction, passing away, transgression, disappearance
➠ 3|3|186|1 ⇢ औशीरः (औशीर) (पुं)
Related word(s): 
परा_अपरासंबन्धः ➡ द्विगुणदण्डः
जातिः ➡ क्रिया
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 दण्डः,  पुं क्ली,
   (दण्डयति अनेनेति । दण्ड + घञ् ।यद्बा,  दाम्यत्यनेनेति । दम् + “ञमन्तात् डः ।”उणां १ । ११३ । इति डः ।) लगुडः । इत्य-मरः । ३ । ३ । ४१ ॥
 (यथा,  हठयोगप्रदी-पिकायाम् । ३ । ११ ।“यथा दण्डहतः सर्पो दण्डाकारः प्रजायते ॥
”)तस्य धारणगुणाः । स्खलतः संप्रतिष्ठानत्वम् ।शत्रुनिषेधनत्वम् । अवष्टम्भनत्वम् । आयुष्य-त्वम् । भयघ्नत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
 (यथा, चिकित्सितस्थाने चतुर्व्विंशेऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ।“पुनः सरीसृपव्यालविषाणिभ्यो भयापहम् ।श्रमस्खलनदोषघ्नं स्थविरे च प्रशस्यते ॥
सत्त्वोत्साहबलस्थैर्य्यधैर्य्यवीर्य्यविवर्द्धनम् ।अवष्टम्भकरञ्चापि भयघ्नं दण्डधारणम् ॥
”)शरणागतरक्षणादि । यथा,  --“शरणागतसंत्राणं भूतानामप्यहिंसनम् ।बहिर्वेदि च यद्दानं दण्डमित्यभिधीयते ॥
”इति मोक्षधर्म्मः ॥
(दण्डाकारत्वात् छत्त्रादीनामङ्गविशेषः । यथा, बृहत्संहितायाम् । ७३ । ४,  ६ ।“युवराजनृपतिपत्न्याः सेनापतिदण्डनायका-नाञ्च ।दण्डोऽर्धपञ्चहस्तः समपञ्चकृतार्द्धविस्तारः ॥
”“अन्येषाञ्च नराणां शीतातपवारणन्तु चतुर-स्रम् ।समवृत्तदण्डयुक्तं छत्त्रं कार्य्यं तु विप्राणाम् ॥
”चामरादीनामङ्गविशेषश्च । यथा,  तत्रैव ।७२ । ३-४ ।“अध्यर्धहस्तप्रमितोऽस्य दण्डेःहस्तोऽथवारत्निसमोऽथवान्यः ।काष्ठाच्छुभात् काञ्चनरूप्यगुप्तात्रत्नैर्विचित्रैश्च हिताय राज्ञाम् ॥
षष्ट्यातपत्राङ्कुशवेत्रचाप-वितानकुन्तध्वजचामराणाम् ।व्यापीततन्त्रीमधुकृष्णवर्णावर्णक्रमेणैव हिताय दण्डाः ॥
”ब्रह्मचारिधार्य्यलगुडाकारपदार्थः । यथा,  देवी-भागवते । १ । १९ । ३१ । शुकं प्रति जनक-स्योक्तिः ।“दण्डाजिनकृता चिन्ता यथा तव वनेऽपि च ।तथैव राज्यचिन्ता मे चिन्तयानस्य वान वा ॥
”वर्णभेदेन तत्प्रमाणादिकमुक्तम् । यथा,  मनौ ।२ । ४५-४७ ।“ब्राह्मणो वैल्वपालाशौ क्षत्त्रियो वटखादिरौ ।पैलवौदुम्बरौ वैश्वो दण्डानर्हन्ति धर्म्मतः ॥
केशान्तिको ब्राह्मणस्य दण्डः कार्य्यः प्रमाणतः ।ललाटसम्मितोराज्ञः स्यात्तु नासान्तिको विशः ॥
ऋजवस्ते तु सर्व्वे स्युरव्रणाः सौम्यदर्शनाः ।अनुद्वेगकरा नॄणां सत्वचो नाग्निदूषिताः ॥
”बाणनिक्षेपकालीन स्थानविशेषे,  क्ली । यथा, आग्नेयधनुर्व्वेदे ।“तिर्य्यग्भूतो भवेद्बामो दक्षिणेऽपि भवेदृजुः ।गुल्फौ पार्ष्णिग्रहौ चैव स्थितौ पञ्चाङ्गुलान्तरौ ॥
स्थानं दण्डं भवेदेतत् द्वादशाङ्गुलमायतम् ॥
”)

 दण्डः,  पुं,
   (दण्डयत्यपराधिनमनेनेति । दण्ड +घञ् । यद्बा,  दाम्यति शान्तं करोत्यनेन । दम+ डः ।) राज्ञां चतुर्थोपायः । (यथा,  देवी-भागवते । १ । १७ । ३ ।“विना दण्डं कथं राज्यं करोति जनकः किल ।धर्म्मे न वर्त्तते लोको दण्डश्चेन्न भवेद् यदि ॥
”)स च त्रिविधः । वधः अर्थग्रहणं बन्धन-ताडनादिश्च । इत्यमरटीकासारसुन्दरी ॥
 तत्-पर्य्यायः । साहसम् २ दमः ३ । इत्यमरः । २ ।८ । २१ । (दण्ड + भावे घञ् । दमनम् । (यथा, मनुः । १२ । १० ।“वाग्दण्डोऽथ मनोदण्डः कायदण्डस्तथैव च ॥
”दण्ड इवाचरतीति । दण्ड + क्विप् । ततो भावेघञ् ।) ऊर्द्ध्वस्थितिः । दाँडान इति भाषा ।इति सारसुन्दरी ॥
 व्यूहभेदः । (अस्य लक्षण-भेदादिकं यथा,  अग्निपुराणे २४१ अध्याये ।“मण्डलासंहतौ भागौ दण्डास्ते बहुधा शृणु ।तिर्य्यग्वृत्तिस्तु दण्डः स्यात् भोगोऽन्या वृत्ति-रेव च ॥
मण्डलः सर्व्वतोवृत्तिः पृथग्वृत्तिरसंहतः ।प्रदरो दृढकोऽसह्यश्चापो वैकुक्षिरेव च ॥
प्रतिष्ठः सुप्रतिष्ठश्च श्येनो विजयसञ्जयौ ।विशालो विजयः सूची स्थूणा कर्णचमूमुखौ ॥
सर्पाख्यो वलयश्चैव दण्डभेदाश्च दुर्ज्जयाः ।अतिक्रान्तः प्रतिक्रान्तः कक्ष्याभ्याञ्चैकपक्षतः ॥
अतिक्रान्तस्तु पक्षाभ्यां त्रयोऽन्ये तद्विपर्य्यये ।पक्षोरस्यैरतिक्रान्तः प्रतिष्ठोऽन्यो विपर्य्ययः ॥
स्थूणापक्षो धनुःपक्षो द्बिस्थूणो दण्ड ऊर्द्ध्वगः ।द्विगुणोऽयन्त्वतिक्रान्तपक्षोऽन्यस्य विपर्य्ययः ॥
द्विचतुर्दण्ड इत्येते ज्ञेया लक्षणतः क्रमात् ।गोमूत्रिका हि सञ्चारी शकटो मकरस्तथा ॥
”)प्रकाण्डः । अश्वः । कोणः । मन्थानः । सैन्यम् ।कालः । घडी इति भाषा । मानभेदः । काठाइति भाषा । (“हस्तैश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डः ।”इति लीलावती ॥
) चण्डांशोः पारिपार्श्विकः ।(यथा,  महाभारते । ३ । ३ । ६८ ।“ये च तेऽनुचराः सर्व्वे पादोपान्तं समाश्रिताः ।माठरारुणदण्डाद्यास्तांस्तान् वन्देऽशनिक्षुभान् ॥
”)यमः । अभिमानः । इति मेदिनी । डे,  १६ ॥
 ग्रह-भेदः । इति हेमचन्द्रः ॥
 इक्ष्वाकुराजपुत्त्रः । इतिरामायणम् ॥
 (यथा,  हरिवंशे । १० । २२ ।“धृष्टकश्चाम्बरीषश्च दण्डश्चेति सुतास्त्रयः ।यश्चकार महात्मा वै दण्डकारण्यमुत्तमम् ॥
”क्रोधहन्तुरसुरस्यांशेनावतीर्णः स्वनामख्यात-नृपविशेषः । यथा,  महाभारते । १ । ६७ । ४६ ।“क्रोधहन्तेति यस्तस्य बभूवावरजोऽसुरः ।दण्ड इत्यभिविख्यातः स आसीन्नृपतिः क्षितौ ॥
”विष्णुः । यथा,  महाभारते । १३ । १४९ । १०५ ।“धनुर्द्धरो धनुर्व्वेदो दण्डो दमयिता दमः ॥
”महादेवः । यथा तत्रैव । १२ । २८४ । १६ ।“शत्रुन्दमाय दण्डाय पर्णचीरपटाय च ॥
”)कालभेददण्डस्य प्रमाणं यथा,  --“षट्पलं पात्रनिर्म्माणं गभीरं चतुरङ्गुलम् ।स्वर्णमाषैः कृतच्छिद्रं कुण्डैश्च चतुरङ्गुलैः ॥
यावज्जलप्लुतं पात्रं तत्कालं दण्डमेव च ॥
”इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डम् ॥
 * ॥
ब्राह्मणं प्रति दण्डोद्यमे दण्डनिपातने च दोषोयथा,  प्रायश्चित्ततत्त्वे ।विप्रदण्डोद्यमे कृच्छ्रमतिकृच्छ्रं निपातने ॥
”“कौटसाक्ष्ये दण्डा यथा,  --लोभान्मोहाद्भयान्मैत्रात् कामात् क्रोधात्तथैव च ।अज्ञानाद्बालभावाच्च साक्ष्यं वितथमुच्यते ॥
एषामन्यतमे स्थाने यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ।तस्य दण्डविशेषांस्तु प्रवक्ष्याम्यनुपूर्व्वशः ॥
लोभात् सहस्रं दण्ड्यस्तु मोहात् पूर्व्वन्तु साह-सम् ।भयाद्द्वौ मध्यमौ दण्डौ मैत्रात् पूर्व्वं चतुर्गुणम् ॥
कामाद्दशगुणं पूर्व्वं क्रोधात्तु त्रिगुणं परम् ।अज्ञानात् द्वे शते पूर्णे चाशिष्याच्छतमेव तु ॥
एतानाहुः कौटसाक्ष्ये प्रोक्तान् दण्डान्मनीषिभिः ।धर्म्मस्याव्यभिचारार्थमधर्म्मनिधनाय च ॥
कौटसाक्ष्यन्तु कुर्व्वाणान् त्रीन् वर्णान् धार्म्मिकोनृपः ।प्रवासयेद्दण्डयित्वा ब्राह्मणन्तु विवासयेत् ॥
 * ॥
दण्डस्य स्थानानि यथा,  --दशस्थानानि दण्डस्य मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।त्रिषु वर्णेषु यानि स्युरक्षतो ब्राह्मणो व्रजेत् ॥
उपस्थमुदरं जिह्वा हस्तौ पादौ च पञ्चमम् ।चक्षुर्नासा च कर्णौ च धनं देहन्तथैव च ॥
अनुबम्धं परिज्ञाय देशकालौ च तत्त्वतः ।सारापराधौ चालोक्य दण्डं दण्ड्येषु पातयेत् ॥
 * ॥
अधर्म्म्यदण्डेषु दोषो यथा,  --अधर्म्मदण्डनं लोके यशोघ्नं कीर्त्तिनाशनम् ।अस्वर्ग्यञ्च परत्रापि तस्मात्तत् परिवर्ज्जयेत् ॥
अदण्ड्यान् दण्डयन्राजा दण्ड्यांश्चैवाप्यदण्डयन् ।अयशो महदाप्नोति नरकञ्चैव गच्छति ॥
 * ॥
दण्डस्य पौर्व्वापर्य्येनियमो यथा,  --वाग्दण्डं प्रथमं कुर्य्यात् धिग्दण्डं तदनन्तरम् ॥
तृतीयं धनदण्डन्तु वधदण्डमतः परम् ।वधेनापि यदा त्वेतान्निग्रहीतुं न शक्नुयात् ॥
तदैषु सर्व्वमेवैतत् प्रयुञ्जीत चतुष्टयम् ॥
दण्डस्य भेदा यथा,  --पणानां द्वे शते सार्द्धे प्रथमः साहसः स्मृतः ।मध्यमः पञ्च विज्ञेयः सहस्रन्त्वेव चोत्तमः ॥
ऋणे देये प्रतिज्ञाते पञ्चकं शतमर्हति ।अपह्नवे तद्द्विगुणं तन्मनोरनुशासनम् ॥
 * ॥
दोषविशिष्टकन्यादाने दण्डो यथा,  --यस्तु दोषवतीं कन्यामनाख्याय प्रयच्छति ।तस्य कुर्य्यान्नृपो दण्डं स्वयं षण्णवतिं पणान् ॥
अकन्येति च यः कन्यां ब्रूयाद्द्वेषेण मानवः ।स शतं प्राप्नुयाद्दण्डं तस्या दोषमदर्शयन् ॥
 * ॥
गवादीनां शस्यभक्षणे दण्डो यथा,  --पथि क्षेत्रे परिवृते ग्रामान्तीयेऽथ वा पुनः ।स पालः शतदण्डार्हो विपालान् वारयेत् पशून् ॥
क्षेत्रादिसीमाविवादे दण्डा यथा,  --क्षेत्रकूपतडागानामारामस्य गृहस्य च ।सामन्तप्रत्ययो ज्ञेयः सीमासेतुविनिर्णयः ॥
सामन्ताश्चेन्मृषा ब्रूयुः सेतौ विवदतां नृणाम् ।सर्व्वे पृथक् पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् ॥
गृहं तडागमारामं क्षेत्रं वा भीषया हरन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादज्ञानाद्द्विशतो दमः ॥
 * ॥
वाक्पारुष्ये दण्डा यथा,  --शतं ब्राह्मणमाक्रुश्य क्षत्त्रियो दण्डमर्हति ।वैश्योऽध्यर्द्धशतं द्वे वा शूद्रस्तु वधमर्हति ॥
पञ्चाशद्ब्राह्मणो दण्ड्यः क्षत्त्रियस्याभिशंसने ।वैश्य स्यादर्द्धपञ्चाशच्छूद्रे द्बादशको दमः ॥
समवर्णे द्बिजातीनां द्बादशैव व्यतिक्रमे ।वादेष्ववचनीयेषु तदेव द्बिगुणं भवेत् ॥
एकजातिर्द्विजातींस्तु वाचा दारुणया क्षिपन् ।जिह्वायाः प्राप्नुयाच्छेदं जघन्यप्रभवो हि सः ॥
नामजातिग्रहन्त्वेषामभिद्रोहेण कुर्व्वतः ।निःक्षेप्योऽयोमयः शङ्कुर्ज्वलन्नास्ये दशाङ्गुलः ॥
धर्म्मोपदेशं दर्पेण विप्राणामस्य कुर्व्वतः ।तप्तमासे चयेत्तैलं वक्त्रे श्रोत्रे च पार्थिवः ॥
श्रुतं देशञ्च जातिञ्च कर्म्मशारीरमेव च ।वितथेन ब्रुवन् दर्पाद्दाप्यः स्याद्द्विशतं दमम् ॥
काणं वाप्यथवा खञ्जमन्यं वापि तथाविधम् ।तथ्येनापि ब्रुवन् दाप्यो दण्डं कार्ष्यापणावरम् ॥
मातरं पितरं जायां भ्रातरं तनयं गुरुम् ।आक्षारयन् शतं दाप्यः पन्थानं चाददद्गुरोः ॥
ब्राह्मणक्षत्त्रियाभ्यान्तु दण्डः कार्य्यो विजानता ।ब्राह्मणे साहसः पूर्व्वः क्षत्त्रिये त्वेव मध्यमः ॥
विट्शूद्रयोरेवमेव स्वजातिं प्रतितत्त्वतः ।छेदवर्ज्जं प्रणयनं दण्डस्येति विनिश्चयः ॥
 * ॥
दण्डपारुष्ये दण्डा यथा,  --येन केनचिदङ्गेन हिंस्याच्चेत् श्रेष्ठमन्त्यजः ।छेत्तव्यं तत्तदेवास्य तन्मनोरनुशासनम् ॥
पाणिमुद्दम्य दण्डं वा पाणिच्छेदनमर्हति ।पादेन प्रहरन् कोपात् पादच्छेदनमर्हति ॥
सहासनमभिप्रेप्सुरुत्कृष्टस्यापकृष्टजः ।कठ्यां कृताङ्को निर्व्वास्यः स्फिचं वास्यावकर्त्तयेत् ॥
अवनिष्ठीवतो दर्पात् द्बावोष्ठौ छेदयेन्नृपः ।अवमूत्रयतो मेढ्रमवशर्द्धयतो गुदम् ॥
केशेषु गृह्णतो हस्तो छेदयेदविचारयन् ।पादयोर्द्दाढिकायान्तु ग्रीवायां वृषणेषु च ॥
त्वग्भेदकः शतं दण्ड्यो लोहितस्य तु दर्शकः ।मांसभेत्ता तु षण्णिष्कान् प्रवास्यस्त्वस्थिभेदकः ॥
वनस्पतीनां सर्व्वेषामुपभोगो यथा यथा ।तथा तथा दमः कार्य्यो हिंसायामिति धारणा ॥
मनुष्याणां पशूनाञ्च दुःखाय प्रहृते सति ।यथा यथा महद्दःखं दण्डं कुर्य्यात्तथा तथा ॥
अङ्गानां पीडनायाञ्च प्राणशोणितयोस्तथा ।समुत्थानव्ययं दाप्यः सर्व्वं दण्डमथापि वा ॥
द्रव्याणि हिंस्याद्यो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोऽपि वा ।स तस्योत्पादयेत्तुष्टिं राज्ञो दद्याच्च तत्समम् ॥
चर्म्मचार्म्मिकभाण्डेषु काष्ठलोष्टमयेषु च ।मूल्यात् पञ्चगुणो दण्डः पुष्पमूलफलेषु च ॥
यानस्यैव तु यातुश्च यानस्वामिन एव च ।दशातिवर्त्तनान्याहुः शेषे दण्डो विधीयते ॥
छिन्ननास्ये भिन्नयुगे तिर्य्यक् प्रतिमुखागते ।अक्षभङ्गे च यानस्य चक्रभङ्गे तथैव च ॥
छेदने चैव यन्त्राणां योक्त्ररश्म्योस्तथैव च ।आक्रन्दे चाप्यपेहीति न दण्डं मनुरब्रवीत् ॥
यत्रापवर्त्तते युग्यं वैगुण्यात् प्राजकस्य तु ।तत्र स्वामी भवेद्दण्ड्यो हिंसायां द्विशतं दमम् ॥
प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः प्राजको दण्डमर्हति ।युग्यस्थाः प्राजकेनाप्ते सर्व्वे दण्ड्याः शतं शतम् ॥
स चेत्तु पथि संरुद्धः पशुभिर्व्वा रथेन वा ।प्रमापयेत् प्राणभृतस्तत्र दण्डो विचारितः ॥
मनुष्यमारणे क्षिप्रं चौरवत्किल्विषी भवेत् ।प्राणभृत्सु महत्स्वर्द्धं गोगजोष्ट्रहयादिषु ॥
क्षुद्रकाणां पशूनाञ्च हिंसायां द्बिशतो दमः ।पञ्चाशत्तु भवेद्दण्डः शुभेषु मृगपक्षिषु ॥
गर्द्दभाजाविकानाञ्च दण्डः स्यात् पञ्चमाषकः ।माषकस्तु भवेद्दण्डः श्वशूकरनिपातने ॥
भार्य्या पुत्त्रश्च दासश्च शिष्यो भ्राता च सोदरः ।प्राप्तापराधास्ताड्याः स्यू रज्ज्वा वेणुदलेन वा ॥
पृष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमाङ्गे कथञ्चन ।अतोऽन्यथा तु प्रहरन् प्राप्तः स्याच्चौरकिल्विषम् ॥
चौरस्य दण्डविधिर्यथा,  --यस्तु रज्जुं घटं कूपाद्धरेद्भिन्द्याच्च यः प्रपाम् ।स दण्डं प्राप्नुयान्माषं तच्च तस्मिन् समाहरेत् ॥
धान्यं दशभ्यः कुम्भेभ्यो हरतोऽभ्यधिकं वधः ।शेषेऽप्येकादशगुणं दाप्यस्तस्य च तद्धनम् ॥
तथाधरिममेयानां शतादभ्यधिके वधः ।सुवर्णरजतादीनामुत्तमानाञ्च वाससाम् ॥
पञ्चाशतस्त्वभ्यधिके हस्तच्छेदनमिष्यते ।शेषेऽप्येकादशगुणं मूल्याद्दण्डं प्रकल्पयेत् ॥
पुरुषाणां कुलीनानां नारीणाञ्च विशेषतः ।मुख्यानां चैव रत्नानां हरणे वधमर्हति ॥
महापशूनां हरणे शास्त्राणामौषधस्य च ।कालमासाद्य कार्य्यञ्च राजा दण्डं प्रकल्पयेत् ॥
गोसु ब्राह्मणसंस्थासु छूरिकायाश्च भेदने ।पशूनां हरणे चैव सद्यः कार्य्योऽर्द्धपादिकः ॥
सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च ।दघ्नः क्षीरस्य तक्रस्य पानीयस्य तृणस्य च ॥
वेणुवैदलभाण्डानां लवणानान्तथैव च ।मृण्मयानाञ्च हरणे मृदो भस्मन एव च ॥
मत्स्यानां पक्षिणाञ्चैव तैलस्य च घृतस्य च ।मांसस्य मधुनश्चैव यच्चान्यत् पशुसम्भवम् ॥
अन्येषाञ्चैवमादीनां मद्यानामोदनस्य च ।पक्वान्नानाञ्च सर्व्वेषां तन्मूल्याद्द्विगुणो दमः ॥
पुष्पेषु हरिते धान्ये गुल्मवल्लीनगेषु च ।अन्येष्वपरिपूतेषु दण्डः स्यात् पञ्च कृष्णलः ।परिपूतेषु धान्येषु शाकमूलफलेषु च ॥
निरन्वये शतं दण्डः सान्वयेऽर्द्धशतं दमः ।स्यात् साहसं त्वन्वयवत् प्रसभं कर्म्म यत् कृतम् ॥
निरन्वयं भवेत् स्तेयं हृत्वापव्ययते च यत् ।यस्त्वेतान्युपकॢप्तानि द्रव्याणि स्तेनयेन्नरः ॥
तमाद्यं दण्डयेद्राजा यश्चाग्निं चोरयेद्गृहात् ।येन येन यथाङ्गेन स्तेनो नृषु विचेष्टते ।तत्तदेव हरेत्तस्य प्रत्यादेशाय पार्थिवः ॥
” * ॥
परदारहरणे दण्डा यथा,  --परदाराभिमर्षेषु प्रवृत्तान् नन्महीपतिः ।उद्वेजनकरैर्द्दण्डैश्चिह्नयित्वा प्रवासयेत् ॥
परस्य पत्न्या पुरुषः संभाषां योजयन् रहः ।पूर्व्वमाक्षारितो दोषैः प्राप्नुयात् पूर्व्वसाहसम् ॥
परस्त्रियं योऽभिवदेत् तीर्थेऽरण्ये वनेऽपि वा ।नदीनामपि संभेदे स संग्रहणमाप्नुयात् ॥
उपचारक्रिया केलिः स्पर्शो भूषणवाससाम् ।सहखट्वासनञ्चैव सर्व्वं संग्रहणं तथा ॥
स्त्रियं स्पृशेददेशे यः स्पृष्टो वा मर्षयेत्तया ।परस्परस्यानुमते सर्व्वं संग्रहणं स्मृतम् ।अब्राह्मणः संग्रहणे प्राणान्तं दण्डमर्हति ॥
न सम्भाषां परस्त्रीभिः प्रतिषिद्धः समाचरेत् ।निषिद्धो भाषमाणस्तु सुवर्णं दण्डमर्हति ॥
नैष चारणदारेषु विधिर्नात्मोपजीविषु ।सज्जयन्ति हि ते नारीर्निगूढाश्चारयन्ति च ॥
किञ्चिदेव तु दाप्यः स्यात् संभाषां ताभिराचरन् ।योऽकामां दूषयेत् कन्यां स सद्यो वधमर्हति ॥
सकामां दूषयंस्तुल्यो न वधं प्राप्नुयान्नरः ।कन्यां भजन्तीमुत्कृष्टं न किञ्चिदपि दापयेत् ॥
जघन्यं सेवमानान्तु संयतां वासयेद्गृहे ।उत्तमां सेवमानस्तु जघन्यो वधमर्हति ॥
शुल्कं दद्यात् सेवमानः समामिच्छेत् पिता यदि ।अभिषह्य तु यः कन्यां कुर्य्याद्दर्पेण मानवः ॥
तस्याशु कर्त्त्ये अङ्गुल्यौ दण्डञ्चार्हति षट्शतम् ।सकामां दूषयंस्तुल्यो नाङ्गुलिच्छेदमाप्नुयात् ।द्बिशतन्तु दमं दाप्यः प्रसङ्गविनिवृत्तये ॥
कन्यैव कन्यां या कुर्य्यात् तस्याः स्याद्द्विशतो दमः ।शुल्कञ्च द्बिगुणं दद्याच्छिफाश्चैवाप्नुयाद्दश ॥
या तु कन्यां प्रकुर्य्यात् स्त्री सा सद्यो मौण्ड्य-मर्हति ।अङ्गुल्योरेव च च्छेदं खरेणोद्वहनं तथा ॥
भर्त्तारं लङ्घयेद्या तु स्त्री ज्ञातिगुणदर्पिता ।तां श्वभिः खादयेद्राजा संस्थाने बहुसंस्थिते ॥
पुमांसं दाहयेत् पापं शयने तप्त आयसे ।अभ्यादध्युश्च काष्ठानि तत्र दह्येत पापकृत् ॥
संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो दमः ।व्रात्यया सह संवासे चाण्डाल्या तावदेव तु ॥
शूद्रो गुप्तमगुप्तं वा द्वैजातं वर्णमावसन् ।अगुप्तमङ्ग सर्व्वस्वैर्गुप्तं सर्व्वेण हीयते ॥
वैश्यः सर्व्वस्वदण्ड्यः स्यात् संवत्सरनिरोधतः ।सहस्रं क्षत्त्रियो दण्ड्यो मौण्ड्यं मूत्रेण चार्हति ।ब्राह्मर्णी यद्यगुप्तान्तु गच्छेतां वैश्यपार्थिवौ ।वैश्यं पञ्चशतं कुर्य्यात् क्षत्त्रियन्तु सहस्रिणम् ॥
उभावपि तु तावेव ब्राह्मण्या गुप्तया सह ।विप्लुतौ शूद्रवद्दण्ड्यौ दग्धव्यौ वा कटाग्निना ॥
सहस्रं ब्राह्मणो दण्ड्यो गुप्तां विप्रां बलाद्व्रजन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यादिच्छन्त्या सह सङ्गतः ॥
मौण्ड्यं प्राणान्तिको दण्डो ब्राह्मणस्य विधीयते ।इतरेषान्तु वर्णानां दण्डः प्राणान्तिको भवेत् ॥
वैश्यश्चेत् क्षत्त्रियां गुप्तां वैश्यां वा क्षत्त्रियोव्रजेत् ।यो ब्राह्मण्यामगुप्तायां तावुभौ दण्डमर्हतः ॥
सहस्रं ब्राह्मणो दण्डं दाप्यो गुप्ते तु ते व्रजन् ।शूद्रायां क्षत्त्रियविशोः साहस्रो वै भवेद्दमः ।क्षत्त्रियायामगुप्तायां वैश्ये पञ्चशतं दमः ॥
मूत्रेण मौण्ड्यमृच्छेत्तु क्षत्त्रियो दण्डमेव वा ॥
अगुप्ते क्षत्त्रियावैश्ये शूद्रां वा ब्राह्मणो व्रजन् ।शतानि पञ्च दण्ड्यः स्यात् सहस्रन्त्वन्त्यज-स्त्रियम् ॥
 * ॥
ऋत्विजं यस्त्यजेद्याज्यो याज्यञ्चर्त्विक् त्यजेद्-यदि ।शक्तं कर्म्मण्यदुष्टञ्च तयोर्दण्डः शतं शतम् ॥
न माता न पिता न स्त्री न पुत्त्रस्त्यागमर्हति ।त्यजन्नपतितानेतान् राज्ञा दण्ड्यः शतानि षट् ॥
”इति मनुः ॥
 * ॥
दण्डस्य फलं यथा,  युक्तिकल्पतरुः ।“दण्डः संरक्षते धर्म्मं तथैवार्थं विधानतः ।कामं संरक्षते यस्मात् त्रिवर्गो दण्ड उच्यते ॥
राजदण्डभयाल्लोकाः पापाः पापं न कुर्व्वते ।यमदण्डभयादेके परलोकभयात्तथा ॥
दण्डश्चेन्न भवेल्लोके विभजन् साध्वसाधु वा ।शूले मत्स्यानि वा यक्षन् दुर्ब्बलान् बलव-त्तराः ॥
अपराद्धेषु भूपालो दण्डं कुर्य्याद्यथाविधि ।अन्यथाकरणात्तस्मात् राजा भवति किल्विषी ॥
विरुद्धमपि जल्पन्तो दूता दण्ड्या न भूभृता ।दूतहन्ता तु नरकमाविशेत् सचिवैः सह ॥
विपक्षवचनादन्यो भृत्यो दण्डं न चार्हति ।विपक्षवचनाद्दण्डः स्वामिनं नरकं नयेत् ॥
”

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.