| YouTube Channel

दक्षिणाग्नि (dakSiNAgni)

 
शब्दसागरः
English
दक्षिणाग्नि
m.
 (-ग्निः) One kind of sacred fire. that which is taken from
the domestic or consecrated fire, and is placed to the south.
E.
 दक्षिण south, and अग्नि fire.
Yates
English
दक्षिणा_ग्नि (ग्निः) 2.
n.
 A kind of sa-
cred fire, placed to the south.
Wilson
English
दक्षिणाग्नि
m.
 (-ग्निः) One kind of sacred fire, that which is taken
from the domestic or consecrated fire, and is placed to the south.
E.
 दक्षिण south, and अग्नि fire.
Monier Williams Cologne
English
दक्षिणाग्नि॑
m.
 the southern fire of the altar (= अन्वाहार्य-प॑चन),
AV.
ĀśvŚr.
KātyŚr.
Lāṭy.
ChUp.
ĀśvGṛ.
VP.
 v, 34
BhP.
 iv.
Macdonell
English
दक्षिणाग्नि dakṣiṇa‿agni,
m.
 southern sacrificial 🞄fire
á‿agra,
a.
 pointed southward.
Apte Hindi
Hindi
दक्षिणाग्निः
पुं*
 दक्षिण-अग्निः -
"दक्षिण की ओर स्थापित अग्नि, इसको ‘अन्वाहार्यपचन’ भी कहते हैं "
Shabdartha Kaustubha
Kannada
दक्षिणाग्नि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಜ್ಜದ ಮೂರು ಅಗ್ನಿಗಳಲ್ಲೊಂದು
व्युत्पत्तिः - > दक्षिणोऽग्निः
विस्तारः - > "दक्षिणाग्निर्गार्हपत्याहवनीयौ त्रयोऽग्नयः" - अम० ।
L R Vaidya
English
dakziRa-agni {% m. %} the sacred fire in the household of a Brāhmaṇa, which is otherwise called अन्वाहार्यपचन.
Lanman
English
dakṣiṇāgní, m. the southern fire, 103^2,
cf. 102^2N.
पुराणम्
English
दक्षिणाग्नि / DAKṢIṆĀGNI. A strong wind born from the fire pāñcajanya. (M.B. Vana Parva, Chapter 229, Stanza 6).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
दक्षिणाग्निः,
पुं,
 (दक्षिणः अनुकूलोऽग्निः ।)यज्ञाग्निविशेषः । इत्यमरः । २ । ७ । १९ ॥
दक्षि-णस्या दिशोऽग्निर्दक्षिणाग्निः । इति भरतः ॥
अस्य नामकरणम् । यथा, --“दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् ।नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ॥
”इति वराहपुराणम् ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
दक्षिणाग्नि
पु०
 दक्षिणोऽग्निः । अन्वाहार्य्यपचनाख्ये यज्ञा-ग्निमध्येऽग्निभेदे । “अन्वाहार्य्यं दक्षिणाग्नावधिश्रयति”कात्या० श्रौ० २ । ५ । २७ “हीनं यज्ञस्यान्वाहरतीत्यन्वा-हार्य्यः अध्यर्युरन्वाहार्यसंज्ञकं दक्षिणार्थं तण्डुल-रूपमोदनं दक्षिणाग्नावधिश्रयति चतुर्णामृत्विजांतृप्तिर्यावता सम्भाव्यते तत्परिमाणं ततोऽधिकंवान्वाहार्यमोदनं कुर्य्यात्” कर्कः ।“उत्सर्गेऽपराह्णे गार्हपत्यं प्रज्वाल्य दक्षिणाग्निमा-नीय विट्कुलाद्वित्तवतो वैकयोनय इत्येके ध्रियमाणंवा प्रज्वाल्यारणिमन्तं वा मथित्वा गार्हपत्यादाहव-नीयं ज्वलन्तमुद्धरेत्” आश्व० श्रौ० २ । २ । १ “उत्सर्गेअजस्रीत्सर्गे अग्निहोत्रहोमार्थं विहरेत् नाजस्रेषु ।होमस्त्वजस्रेष्वपि भवतीत्युक्तम्, एवं स्थिते विहरण-सहितमग्निहोत्रहोमप्रयोगं वक्तुकाम उत्सर्ग इत्युक्त-वान् । अत्रापराह्णशब्देन अह्नश्चतुर्थमागो गृह्यते ।विहरणकाले गार्हपत्यं प्रादुष्कृत्य प्रज्वाल्य च दक्षि-णाग्निं वैश्यगृहादानयेत् । चतुर्णां वर्णानामन्यतमस्यद्रव्यवतो वा गृहात्, गार्हपत्याद्वा । धार्य्यश्चेत् प्रज्वल-येत् । काले काले यदि निर्मन्यः तदा मन्थेत् । एषांप्रकाराणामुत्पत्तिवशाद्व्यवस्था । तेषामन्यतमप्रकारेणदक्षिणाग्निं साधयित्वा ततो गार्हपत्यात् ज्वलन्तमग्नि-माहवनीयार्थमुद्धरेत् पात्रान्तरेण पृथक् कुर्य्यादित्यर्थः”नारा० । तस्य स्थापनञ्च नैरृतकोणे “दक्षिणपश्चिमेदक्षिणम्” आश्व० गृ० ४ । १३ । उक्तेः ।