| YouTube Channel

दंसकः-सिका (daMsakaH-sikA)

 
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“दसि दर्शनदंशनयोः”@} 2 आकुस्मीयः।
‘दंसयेन् मोक्षणे, दस्येत् क्षये, दंसयते णिचि।।
दंशदर्शनयोः, दासेर्दाने दासति दासते।’ 3 इति देवः।
दंसकः-सिका, दिदंसयिषकः-षिका
इत्यादीनि समस्तान्यपि रूपाणि चौरादिककुंशयतिवत् 4 ज्ञेयानि।
“अत्र ‘दस--’ इत्यनिदितमपि केचित् पठन्ति।
यदाह-- ‘पितेव पुत्रं दसये वचोभिः--’ इत्यत्र भट्टभास्करः-- ‘दसये = संगृह्णामि।
‘दस दंशन- दर्शनयोः’ चौरादिक उदात्तेत्।
व्यत्ययेन वृद्ध्यभावः।’ इति।” इति माधवधातुवृत्तौ।
5 ‘दस--’ इति पाठमवलब्म्य, अस्माद्धातोर्निष्ठायाम्, ‘वा दान्त- शान्तपूर्णदस्तस्पष्टच्छन्नज्ञप्ताः’ 6 इत्यनेन इडभावो णिलुक् च निपा- तितौ।
तेन दस्तः, दासितः इति रूपद्वयम्।
‘दंसयेन्मोक्षणे--’ इति देवश्लोकात् मोक्षणेऽपि कश्चन दंसधातुर- स्तीति प्रतीयते।
प्रकृतधातुपाठकोशेषु तु न दृश्यते।
‘रक्षणे’ इत्यर्थे जसि धातोरनन्तरं क्वचिदस्योल्लेखः पुरुषकारे कृतः।
अिदित्करणाण्णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिजभावपक्षे-- ‘शेषात् कर्तरि--’ 7 इति परस्मैपदं शता भवति-- 8 प्रदंसन्।
‘दसि दंसनदर्शनयोः’ ‘दंसनम् = वर्मग्रहणम्।’ इति धातुकाव्ये 9।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८२६)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१६७६। सक। सेट्। आत्म।)
03
=>
 (श्लो। १८६-७)
04
=>
 (२३२)
05
=>
 [पृष्ठम्०७२९+ २७]
06
=>
 (७-२-२७)
07
=>
 (१-३-७८)
08
=>
 [[आ। ‘लोको हरेर्बलमचेतयमान एतद् युद्धं मृगेन्द्रशशदंशनवत् प्रदंसन्।’ धा। का। ३। ३३।]]
09
=>
 (३-३३।)
1 {@“दसि भाषार्थः”@} 2 दंसकः-सिका, दिदंसयिषकः-षिका
इत्यादिकानि समस्तान्यपि रूपाणि चौरादिककुंशयतिवत् 3 बोध्यानि।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (८२७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७८७। सक। अक। सेट्। उभ। आस्वदीयः।)
03
=>
 (२३२)