| YouTube Channel

त्रियुगः (triyugaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
त्रियुगः,
पुं,
(त्रीणि युगानि सत्यत्रेताद्बापर-रूपाणि आविर्भावकालोऽस्य ।) विष्णुः यथा, भागवते ३८ ।“इत्यं नृतिर्य्यगृषिदेवझषावतारै-र्लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् ।धर्म्मं महापुरुष ! पासि युगानुवृत्तंछन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ त्वम्
”“एकस्तमेव इत्यादिभिरष्टभिः श्लोकैर्यदुक्तं पक्ष-पातेन रक्षणं तद्बिपक्षवधश्च सत्त्वोपाधितो नस्वत इति तदुपसंहरति इत्थमिति विभावयसिपालयसि हंसि घातयसि कलौ तु तन्न करोषियतस्तदा त्वं छन्नोऽभवः यतस्त्रिष्वेव युगेष्वावि-र्भावात् एवम्भूतस्त्वं त्रियुग इति प्रसिद्धः ।”इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी
(तथा तत्रैव ।३ २४ २६ ।“स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् ।विविक्त उपसंगम्य प्रणम्य समभाषत
”वसन्तप्रावृट्शरद्रूपकालत्रये, क्ली यथा, वाज-सनेयसंहितायाम् १२ ७५ ।“या ओषधीः पूर्व्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा
”“युगशब्दः कालवाची त्रयाणां युगानां समा-हारस्त्रियुगं त्रिकालं वसन्ते प्रावृषि शरदिच ।” इति तद्भाष्ये महीधरः
कृतत्रेताद्वापर-रूपयुगत्रयम् इति ऋग्वेदस्य १० ९७ ।भाष्ये सायनः
षडैश्वर्य्यशालिनि, त्रि यथा, महाभारते ८६ ।“त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनञ्जयौ
”“त्रियुगौ धर्म्मस्य भार्य्यायां मूर्त्तिसंज्ञायां कृत-युगेऽवतीर्णौ नरनारायणौ तावेव द्बापरान्तेकेशवार्ज्जुनौ इति पुराणपुरुषावेतौ नास्मदादि-वन्मानुषाविति भावः यद्वा, त्रीणि युगानियुगलानि षडैश्वर्य्याणि भगसंज्ञानि वा षड-ङ्गानि वा ययोस्तौ त्रियुगौ
इति तट्टी-कायां नीलकण्ठः
)