| YouTube Channel

त्रियुग (triyuga)

 
Capeller Eng
English
त्रियुग॑
n.
 three periods or ages.
Spoken Sanskrit
English
त्रियुग triyuga
adj.
 appearing in the first 3 yugas
त्रियुग triyuga
n.
 3 generations
Monier Williams Cologne
English
त्रि—युग॑
n.
 (= -पुरुष) 3 generations (Nir.
‘spring, rainy-season, and autumn’,
ŚBr.
 vii),
RV.
 x, 97, 1
त्रि—युग॑
mfn.
 appearing in the first 3 Yugas (Kṛṣṇa),
MBh.
BhP.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
त्रियुग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಜ್ಞಪುರುಷ
व्युत्पत्तिः - > त्रीणि युगानि आविर्भावकालोऽस्य
प्रयोगाः - > "इत्थं नृतिर्यगृषिदेवझषावतारैर्लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् । धर्मं महापुरुष पासि युगानुवृत्तं छन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥"
उल्लेखाः - > भाग० ७-९-३८
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: त्रियुगम्
Root: त्रियुग
Gender: नपुं
Number: all
अर्थः ⇒ युगत्रयाणां समूहः
Meaning(s):
⇒ Space of three yugas (n)
Shloka(s):
2|1|92|2 ► त्रियुगं तु युगासारं स्यात् कल्पभागे चतुर्दशे॥ (अन्तरिक्षकाण्डः/ज्योतिरध्यायः)
Synonym(s):
➠ 2|1|92|2 ⇢ त्रियुगम् (त्रियुग) (नपुं) ⇒ Space of three yugas (n) ⇒ युगत्रयाणां समूहः
➠ 2|1|92|2 ⇢ युगासारम् (युगासार) (नपुं) ⇒ Space of three yugas ⇒ युगत्रयाणां समूहः
Related word(s):
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ मन्वन्तरम्
जातिः ➡ कालः
उपाधि ➡ समूहः
Mahabharata
English
Triyuga^1 = Kṛshṇa: III, 8280 (dual = K. and Arjuna)
V, 2541, 2542
XII, 1504.--Do.^2 = Śiva (1000 names^2).
Vedic Reference
English
Tri-yuga, neut., is an expression occurring in the Rigveda^1
where it is said that the plants (oṣadhi) were born ‘three ages’
before the gods (devebhyas triyugaṃ purā). The commentator
on the Nirukta^2 thinks that the ages here meant are the Yugas
of the later Indian chronology, the sense of the passage being
that the plants were born in the first Yuga. The author of
the Śatapatha Brāhmaṇa^3 understands three seasons — spring,
the rains, and autumn — to be meant in the verse, taking the
two words triyugaṃ purā separately as ‘formerly, in the three
seasons.’ The vague sense ‘three ages’ is quite adequate:
the use of ‘three’ in such cases is a favourite feature in
folklore. Cf. Yuga.
1) x. 97, 1 = Taittirīya Saṃhitā, iv.
2, 6, 1, and Vājasaneyi Saṃhitā
xii. 75.
2) ix. 28.
3) vii. 2, 4, 26.
Cf. Eggeling, Sacred Books of the East,
41, 340.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
त्रियुगः,
पुं,
 (त्रीणि युगानि सत्यत्रेताद्बापर-रूपाणि आविर्भावकालोऽस्य ।) विष्णुः । यथा, भागवते । ७ । ९ । ३८ ।“इत्यं नृतिर्य्यगृषिदेवझषावतारै-र्लोकान् विभावयसि हंसि जगत्प्रतीपान् ।धर्म्मं महापुरुष ! पासि युगानुवृत्तंछन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम् ॥
”“एकस्तमेव इत्यादिभिरष्टभिः श्लोकैर्यदुक्तं पक्ष-पातेन रक्षणं तद्बिपक्षवधश्च सत्त्वोपाधितो नस्वत इति तदुपसंहरति इत्थमिति विभावयसिपालयसि हंसि घातयसि । कलौ तु तन्न करोषियतस्तदा त्वं छन्नोऽभवः यतस्त्रिष्वेव युगेष्वावि-र्भावात् स एवम्भूतस्त्वं त्रियुग इति प्रसिद्धः ।”इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥
(तथा च तत्रैव ।३ । २४ । २६ ।“स चावतीर्णं त्रियुगमाज्ञाय विबुधर्षभम् ।विविक्त उपसंगम्य प्रणम्य समभाषत ॥
”वसन्तप्रावृट्शरद्रूपकालत्रये, क्ली । यथा, वाज-सनेयसंहितायाम् । १२ । ७५ ।“या ओषधीः पूर्व्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा ॥
”“युगशब्दः कालवाची । त्रयाणां युगानां समा-हारस्त्रियुगं त्रिकालं वसन्ते प्रावृषि शरदिच ।” इति तद्भाष्ये महीधरः ॥
कृतत्रेताद्वापर-रूपयुगत्रयम् । इति ऋग्वेदस्य । १० । ९७ । १ ।भाष्ये सायनः ॥
षडैश्वर्य्यशालिनि, त्रि । यथा, महाभारते । ३ । ८६ । ५ ।“त्रियुगौ पुण्डरीकाक्षौ वासुदेवधनञ्जयौ ॥
”“त्रियुगौ धर्म्मस्य भार्य्यायां मूर्त्तिसंज्ञायां कृत-युगेऽवतीर्णौ नरनारायणौ तावेव द्बापरान्तेकेशवार्ज्जुनौ इति पुराणपुरुषावेतौ नास्मदादि-वन्मानुषाविति भावः । यद्वा, त्रीणि युगानियुगलानि षडैश्वर्य्याणि भगसंज्ञानि वा षड-ङ्गानि वा ययोस्तौ त्रियुगौ ॥
” इति तट्टी-कायां नीलकण्ठः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
त्रियुग
पु०
 त्रीणि युगानि आविर्भावकालोऽस्य । १ यज्ञपुरुषेतस्य कृतयुये आविर्भावाभावात् कलौ छन्नत्वात् वा ।“इत्थं नृतिर्य्यगृषिदेवझषावतारैर्लोकान् विभावयसिहंसि जगत् प्रतीपान् । धर्मं महापुरुष! पासि युगा-नुवृत्तं छन्नः कलौ यदभवस्त्रियुगोऽथ स त्वम्” भाग०७ । ९ । ३८ “कलौ तु तन्न करोसि यतस्तदा त्वं छन्नोऽ-भवः यतस्त्रिष्वेव युगेष्वाविर्भावात् स एवम्भूतस्त्वंत्रियुग इति प्रसिद्धः” श्रीधरस्वामी । २ वसन्तादिकाल-त्रये । “या ओषधीः पूर्वा जाता देवेभ्यस्त्रियुगं पुरा”यजु० १२ । ७५ “युगशब्दः कालवाची त्रयाणां युगानांसमाहारस्त्रियुगं त्रिकालं वसन्ते प्रावृषि शरदि च ।वेददी० ।
Capeller
German
त्रियुग॑
n.
 drei Menschen- o. Zeitalter.
Grassman
German
tri-yugá, n., ein Zeitraum von drei Lebensaltern [yugá].
-ám yā́s óṣadhīs pū́rvās yātā́s devébhyas 〰 purā́ {923, 1}.