| YouTube Channel

त्रिपुरघ्न (tripuraghna)

 
Monier Williams Cologne
English
त्रि—पुर—घ्न
m.
 id.,
MBh.
R.
 i
Apte Hindi
Hindi
त्रिपुरघ्नः
पुं*
 त्रि-पुर-घ्नः -
शिव के विशेषण
Shabdartha Kaustubha
Kannada
त्रिपुरघ्न
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪರಮೇಶ್ವರ /ಮಹಾದೇವ
निष्पत्तिः - > हन (हिंसागत्योः) - "कः" (वा० ३-२-५)
व्युत्पत्तिः - > त्रिपुरं हतवान्
L R Vaidya
English
tri-pura˚Gna {% m. %} an epithet of Śiva, R.xvii.14.
Bopp
Latin
त्रिपुरघ्न m. (e praec. et घ्न q. v. occidens) cognomen Sivi.
Mahabharata
English
Tripuraghna, Tripuraghātin, Tripuraharta = Śiva, q.v.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
त्रिपुरघ्न
पु०
 त्रिपुरं हन्ति हन--टक् । १ महादेवे तस्यत्रिपुरहननकथा भा० क० ३४ अ० ।“मूर्त्तिं सर्वां समाधाय त्रैलोकस्य ततस्ततः । रथंते कल्पयिष्यामो देवेश्वर! महौजसम् । तथैव बुद्ध्याविहितं विश्वकर्म्मकृतं महत् । ततो विवुधशार्दूलास्तंरथं समकल्पयन् । विष्णु सोमं हुताशञ्च तस्येषुंसमकल्पयन् । शृङ्गमग्निर्बभूवास्य भल्लः सोमो विशा-म्पते! । कुद्मलञ्चाभवद्विष्णुस्तस्मिन्निषुवरे तदा । बन्धुरंपृथिवीं देवीं विशालपुरमालिनीम् । सपर्वतवनद्वीपांचकुर्भूतधरां तदा । मन्दरः पर्वतश्चाक्षं जङ्घा तस्यमहानदी । दिशश्च प्रदिशश्चैव परिवारो रथस्य ह ।ईषा नक्षत्रवशश्च युगः कृतयुगोऽभवत् । कूवरश्च रथ-स्थासीद्वासुकिर्भुजगोत्तमः । अपस्करमधिष्ठानं हिम-वान् बिन्ध्यपर्वतः । उढयास्तावधिष्ठाने गिरी चक्रुःसुरोत्तमाः । समुद्रमक्षमसृजन् दानबालयमुत्तमम् ।सप्तर्षिमण्डलञ्चैव रथस्यासीत् परिष्करः । गङ्गा सर-स्वती सिन्धुर्धुरमाकाशमेव च । उपस्करो रथस्यासन्नापःसर्वाश्च निम्नगाः । अहोरात्राः कलाश्चैव काष्ठाश्चऋतवस्तथा । अनुकर्षं ग्रहा दीप्ता बरूथञ्चापि तारकाः ।धर्म्मार्थकत्मसंयुक्तं त्रिवेणुं दारुवन्धनम् । ओषधीर्वींरुधस्तत्र नानापुष्पफलोपगाः । सूर्य्याचन्द्रमसौ कृत्वाचक्रे रथवरोत्तमे । पक्षौ पूर्वापरौ तत्र कृते रात्र्यहनीशुभे । दश नागपतीनीषां धृतराष्ट्रमुखान् दृढान् द्यांयुगं युगचर्म्माणि संवर्त्तैकबलाहकान् । सन्ध्यां धृतिञ्चमेधाञ्च स्थितिं सन्नतिमेव च । ग्रहनक्षत्रताराभिश्चर्म्मचित्रं नभस्तलम् । सुराम्बुप्रेतवित्तानां पतील्लोँ-केश्वरान् हयान् । कालपृष्ठोऽथ नहुषः कर्कोटकधन-ञ्जयौ । इतरे चाभवन्नागा हयानां बालबन्धनाः ।दिशश्च प्रदिशश्चैव रश्मयो रथवाजिनाम् । वषट्कारःप्रतोदोऽभूत् गायत्री शीर्षबन्धनी । सिनीबालीमनुमतिंकुहूं राकाञ्च सुव्रताम् । योक्त्राणि चक्रुर्वाहानांरोहकांस्तत्र कण्टकान् । कर्म्म सत्यं तपोऽर्थश्च विहि-तास्तत्र रश्मयः । अधिष्ठानं मनश्चासीत् परिरथ्यासरस्वती । नानावर्णाश्च चित्राश्च पताकाः पवनेरिताः ।विद्युदिन्द्रधनुर्नद्धं रथं दीप्तं व्यदीपयन् । यो यज्ञेविहितः पूर्वमीशानस्य महात्मनः । संवत्सरो धनु-स्तद्वै सावित्री ज्या महास्वना । दिवञ्च वर्म्म विहितंमहार्हरत्नभूषितम् । अनेद्यं विरजस्कं वै कालचक्र-बहिष्कृतम् । ध्वजयष्टिरभून्मेरुः श्रीमान् कनकपर्वतः ।पताकाश्चाभवन्मेघास्तडिद्भिः समलङ्कृताः । रेजुरध्वर्य्यु-मध्यस्था ज्वलन्त इव पावकाः । कॢप्तन्तु तं रथं दृष्ट्वाविस्मिता देवताभबन् । सर्वलोकस्य तेजांसि दृष्ट्वैकस्थानिमारिष! । युक्तं निवेदयामासुर्देंवास्तस्मै महात्मने ।एवं तस्मिन् महाराज! कल्पिते रथसत्तमे । देवैर्म्मनु-जशार्दूल! द्विषतामभिमर्दने । स्वान्यायुधानि दिव्यानिन्यदधात् शङ्करो रथे । ध्वजयष्टिं वियत् कृत्वास्थापयामास गोवृषम् । ब्रह्मदण्डः कालदण्डो रुद्रद-ण्डस्तथा ज्वरः । परिष्कन्दा रथास्यासन् सर्वतोदिशमु-द्यताः । अथर्वाङ्गिरसावास्तां चक्ररक्षौ महात्मनः ।ऋग्वेदः सामवेदश्च पुराणञ्च पुरःसरा । इतिहास-धनुर्वेदौ पृष्ठरक्षौ बभूवतुः । दिव्या वाचश्च दिव्याश्चपरिपार्श्वचराः स्थिताः । स्तोत्रादयश्च राजेन्द्र! वष-ट्कारस्तथैव च । ओँकारश्च मुखे राजन्निति शोभा-करोऽभवत् । विचित्रमृतुभिः षड्भिः कृत्वा संवत्सरंधनुः । छायामेवात्मनश्चक्रे धनुर्ज्यामक्षयारणे । कालोहि भगवान् रुद्रस्तस्य संवत्सरो धनुः । तस्माद्रौद्रीकालरात्रिर्ज्यां कृत्वा धनुषोऽजराम् । इषुश्चास्याभवद्विष्णु-र्ज्वलनः सोम एव च । अग्नीषोमं जगत् कृत्स्नवैष्णवञ्चोच्यते जगत् । विष्णुश्चात्मा भगवतो भवस्या-मिततेजसः । तस्माद्धनुर्ज्यासंस्पर्शं न विषेहुर्हरस्य ते ।तस्मिन् शरे तिग्ममन्युर्मुमोचाविषहं प्रभुः । भृग्वङ्गि-रोमन्युभवं क्रोधाग्निमतिदुःसहम् । स नीललोहितोधूम्रः कृत्तिवासा भयङ्करः । आदित्यायुतसंङ्काशस्तेका-ज्वालादृतोऽज्वलत् । दुश्च्यावश्च्यावनो जेता हन्ताब्रह्मद्विषां हरः । नित्यं त्राता च हन्ता च धर्माधर्मा-श्रितान्नरान् । प्रमाथिभिर्भीमबलैर्भीमरूपैर्मनोजवैः ।विभाति भगवान् स्थाणुस्तैरेवात्मगुणैर्युतः तस्याङ्गानिसमाश्रित्य स्थितं विश्वमिदं जगत् । जङ्गमाजङ्गमंराजन्! शुशुभेऽद्भुतदर्शनम् । दृष्ट्वा तन्तु रथं युक्तंकवची स शरासनी । वाणमाटाय तं दिव्यं सोमवि-ष्ण्वग्निसम्भवम् । तस्य राजंस्तदा देवाः कल्पयाञ्चक्रिरेप्रभोः । पुण्यगन्धवहं राजन्! श्वसनं देवसत्तमम् ।तमास्थाय महादेवस्त्रासयन् दैवतान्यपि । आरुरोहतदा यत्तः कम्पयन्निव मेदिनीम् । तमारुरुक्षुं देवेशंतुष्टुवुः परमर्षयः । गन्धर्वा देवसंघाश्च तथैवाप्सर-साङ्गणाः । ब्रह्मर्षिभिःस्तूयमानो वन्द्यमानश्च वन्दिभिः ।तथैवाप्सरसांवृन्दैर्नृत्यद्भिर्नृत्यकोविदैः । स शोभमानोवरदः खङ्गी वाणी शरासनी । हसन्निवाब्रवीद्देवान्सारथिः को भविष्यति । तमब्रुवन् देवगणा यं भवान्संनियोक्ष्यते । स भविष्यति देवेश! सारथिस्ते नसंशयः । तानब्रवीत् पुनर्देवो मत्तः श्रेष्ठतरो हियः । तं सारथिं कुरुध्वं मे स्वयं सञ्चिन्त्य मा चिरम् ।एतच्छ्रुत्वा ततो देवा वाक्यमुक्तं महात्मना । गत्वापितामहं देवाः प्रसाद्येदं वचोऽब्रुवन् । यथातत् कथिता देव! त्रिदशारिविनिग्रहे । तथा च कृतम-स्माभिः प्रसन्नो नो वृषध्वजः । रथश्च विहितोऽ-स्माभिर्विचित्रायुधसंवृतः । सारथिञ्च न जानीमः कःस्यात्तस्मिन् रथोचमे । तस्माद्विधीयतां कश्चित् सारथि-र्देवसत्तम! । सफलं तां गिरं देव । कर्त्तुमर्हमि ।नो विभो! एवमस्मासु हि पुरा भगवन्नुक्तवानसि ।हितं कर्तास्मि भवतामिति तत् कर्त्तुमर्हसि । सदेवयुक्तो रथसत्तमो नो दुराधरो द्रावणः शात्रवाणाम् ।पिनाकपाणिर्विहितोऽत्र योद्धा विभीषयन् दानवानु-द्यतोऽसौ । तथैव वेदाश्चतुरो हयाग्र्या धरा सशैलाच रथो महात्मनः । नक्षत्रवंशानुगतो वरूंथी हरोहि योद्धा सारथिर्नाभिलक्ष्यः । तत्र सारथिरेष्टव्यः सर्वैरैतैर्विशेषवान् । तत्प्रतिष्ठो रथो देव! हरो योद्धातथैव च । कवचानि सशस्त्राणि कार्मुकञ्च पितामह! ।त्वामते मारथिं तत्र नान्यं पश्यामहे वयम् । त्वं हिसर्वगुणैर्युक्तो दैवतेभ्योऽधिकः प्रभो! । स रथं तूर्णमा-रुह्य संयच्छ परमान् हयान् । जयाय त्रिदशेशानांबधाय त्रिदशद्विषाम् । इति ते शिरसा नत्वा त्रिलो-केशं पितामहम् । देवाः प्रसादयामासुः सारथ्यायेतिनः श्रुतम्” । पितामह उवाच । “नात्र किञ्चिन्मृषावाक्यं यदुक्तं त्रिदिवौकसः । संयच्छामि हयानेषयुध्यतो वै कपर्दिनः” ।इत्युपक्रमे “तान् सोऽसुरगणान् दग्ध्वा प्राक्षिपत् प-श्चिमार्णवे । एवन्तु त्रिपुरं दग्धं दानवाश्चाप्यशेषतः ।महेश्वरेणक्रुद्धेन त्रैलोक्यस्य हितैषिणा” भा० क० ३४ अ० ।भा० द्रो० २०० अ० किञ्चिदन्यथोक्तं यथा“गन्धमादनविन्ध्यौ च कृत्वा वंशध्वजौ हरः ।पृथ्वीं ससागरवनां रथं कृत्वा तु शङ्करः । अक्षंकृत्वा तु नागेन्द्रं शेषं नाम त्रिलोचनः । चक्रेकृत्वा तु चन्द्रार्कौ देवदेवः पिनाकधृक् । अणीं कृत्वैलपत्त्रञ्च पुष्पदन्तञ्च त्र्यम्बकः । युगं कृत्वा तु मलयम-वनाहञ्च तक्षकम् । योक्त्राङ्गानि च सत्त्वानि कृत्वाशर्वः प्रतापवान् । वेदान् कृत्वाथं चतुरश्चतुरोऽश्वान्म-हेश्वरः । उपवेदान् स्वलीनांश्च कृत्वा लोकत्रयेश्वरः ।गायत्रीं प्रग्रहं कृत्वा सावित्रीञ्च महेश्वरः । कृत्वो-ङ्कारं प्रतोदञ्च व्रह्माणञ्चेव सारथिम् । गाण्डीवंमन्दरं कृत्वा गुणं कृत्वा च वासुकिम् । विष्णुं शरो-त्तमं कृत्वा शल्यमग्निं तथैव च । वायुं कृत्वाथवाजाभ्यां पुङ्खे वैवस्वतं यमम् । विद्युत् कृत्वाथ निर्य्याणंमेरुं कृत्वाथ वै ध्वजम् । आरुह्य स रथं दिव्यं सर्वदे-वमयं शिवः । त्रिपुरस्य बधार्थाय स्थाणुः प्रहरतांवरः । असुराणामन्तककरः श्रीमानतुलविक्रमः । स्तूय-मानः सुरैः पार्थ! ऋषिभिश्च तषोधनैः । स्थानं महे-श्वरं कृत्वा दिव्यमप्रतिमं प्रभुः । अतिष्ठत् स्याणुभूतःस संहस्रं परि त्सरान् । यदा त्रीणि समेतानि अन्त-रीक्षे पुराणि च । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तदा तानिबिभेद सः । पुर णि न च तं शेकुर्दानवाः प्रतिवीक्षितुम् ।शरं कालाग्मिसंयुक्तं विष्णुसोमसमायुतम् । पुराणिदग्धवन्तं तं दे याता पवीक्षितुम्” ।त्रिपुरदहनादयोऽप्यत्र ।