त्रिपुण्ड्र (tripuNDra)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
English त्रिपुण्ड्र tripuNDra triple sectarial mark consisting of 3 lines or marks on the forehead
Wilson
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishApte Hindi
Hindiत्रिपुण्ड्रम्
त्रि-पुण्ड्रम् -
"चन्दन, राख या गोबर से बनाई हुई तीन रेखाएँ"
Shabdartha Kaustubha
Kannadaत्रिपुण्ड्र
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುವ ಕಬ್ಬಿನ ಪಟ್ಟೆಯ ಆಕಾರದ ಪುಂಡ್ರ /ಲಲಾಟದಲ್ಲಿ ಹಾಕಿಕೊಳ್ಳುವ ತಿರ್ಯಕ್ ಅಥವಾ ಊರ್ಧ್ವಪುಂಡ್ರ
व्युत्पत्तिः - > त्रयाणां पुण्ड्राणां समाहारः
प्रयोगाः - > "वक्रा ललाटगास्तिस्रो भस्मरेखास्त्रिपुण्ड्रकम्" । "ऊर्ध्वपुण्ड्रं मृदा कुर्यात् त्रिपुण्ड्रं भस्मना सदा । तिलकं वै द्विजः कुर्यात् चन्दनेन यदृच्छया ॥"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritत्रिपुण्ड्रं, (त्रयाणां पुण्ड्राणां इक्षुवदाका-राणां समाहारः ।) भस्मादिकृतकपालस्थ-तिर्य्यग्रेखात्रयम् । यथा, --“विना भस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया ।पूजितोऽपि महादेवो न स्यात्तस्य फलप्रदः ॥
तस्मान्मृदापि कर्त्तव्यं ललाटेऽपि त्रिपुण्ड्रकम् ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
ब्रह्माण्डपुराणे ।“ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं मृदा कुर्य्यात् त्रिपुण्ड्रं भस्मना सदा ।तिलकं वै द्बिजः कुर्य्यात् चन्दनेन यदृच्छया ॥
ऊर्द्ध्वपुण्ड्रं द्बिजः कुर्य्यात् क्षत्त्रियश्च त्रिपुण्ड्रकम् ।अर्द्धचन्द्रञ्च वैश्यश्च वर्त्तुलं शूद्रयोनिजः ॥
”इत्याह्निकाचारतत्त्वम् ॥
“शिवागमे दीक्षितैस्तु धार्य्यं तिर्य्यक्त्रिपुण्ड्रकम् ।विष्ण्वागमे दीक्षितस्तु ऊर्द्द्वपुण्ड्रं विधारयेत् ॥
”इति नागोजीभट्टधृतसूतसंहिता ॥
(यथा, शब्दचिन्तामणिधृतदेवीभागवतम् ।“येषां वपुर्मनुष्याणां त्रिपुण्ड्रेण विना स्थितम् ।श्मशानसदृशं तत् स्यान्न प्रेक्ष्यं पुण्यकृज्जनैः ॥
”“त्रिपुण्ड्रं ये विनिन्दन्ति निन्दन्ति शिवमेव ते ।धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते ॥
तिर्य्यग्रेखा प्रदृश्यन्ते ललाटे सर्व्वदेहिनाम् ।तथापि मानवा मूर्खा न कुर्व्वन्ति त्रिपुण्ड्रकम् ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskritत्रिपुण्ड्र त्रयाणां पुण्ड्राणां इक्षुवदाकाराणां समाहारः ।१ललाटस्थे तिर्य्यग् रेखात्रयात्मके, “वक्राः ललाटगा-स्तिस्रो भस्मरेखास्त्रिपुण्ड्रकम्” इत्युक्ते तिलकभेदे “विनाभस्मत्रिपुण्ड्रेण विना रुद्राक्षमालया । पूजितोऽपि महा-देवो न स्यात्तस्य फलप्रदः । तस्मान्मृदापि कर्तव्यं ललाटे-ऽपि त्रिपुण्ड्रकम्” ति० त० ब्रह्माण्डपुराणम् । “ऊर्द्धपुण्ड्रंमृदा कुर्य्यात् त्रिपुण्ड्रं भस्मना सदा । तिलकं वै द्विजःकुर्य्यात् चन्दनेन यदृच्छया । ऊर्द्ध्वपुण्डं द्विजः कुर्य्यात्क्षत्रियश्च त्रिपुण्ड्रकम् । अर्द्धचन्द्रञ्च वैश्यश्च वर्तुलशूद्रयोनिजः” आ० त० । “शिवागमे द क्षितैस्तु धार्य्यंतिर्य्यक् त्रिपुण्ड्रकम् । विष्ण्वागमे दीक्षितस्तु ऊर्द्ध्व-पुण्ड्रं विधारयेत्” इति नागोजीभट्टधृतसूतसंहिता“मृत्स्नया भस्मना वापि त्रिपुण्डं विन्दुसंयु-तम् । ललाटे तिलकं कुर्याद्गायात्र्याबद्धकुन्तलः” इतिमहानिर्वाणतन्त्रम् “येषां वपुर्मनुष्याणां त्रिपुण्ड्रेणविना स्थितम् । श्मशानसदृशं तत् स्यान्न प्रेक्ष्यं पुण्य-कृज्जनैरिति” देवीभाग० । अपि च तत्रैव नारदं प्रतिनारायणवाक्यम् “त्रिपुण्ड्रं ये विनिन्दन्ति निन्दन्तिशिवमेव ते । धारयन्ति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेवते । तिर्य्यग्रेखाः प्रदृश्यन्ते ललाटे सर्वदेहिनाम् ।तथापि मानवा मूर्खा न कुर्वन्ति त्रिण्ड्रकमिति” ।
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.