| YouTube Channel

तैलं (tailaM)

 
Apte 1890
English
तैलं [तिलस्य तत्सदृशस्य वा विकारः अण्] 1 Oil
लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् Bh. 2. 5
Y. 1. 284
R. 8. 38.
2 Benzoin.
Comp.
अटी a wasp.
अभ्यंगः anointing the body with oil.
कल्कजः oil-cake.
कारः an oilman.
किट्टं oil-cake.
चौरिका a cockroach.
द्रोणी an oil-tub.
पर्णिका,
पर्णी {1} sandal. {2} incense. {3} turpentine.
पायिन् m. {1} a kind of cockroach. {2} a sword.
पिंजः the white sesamum.
पिपीलिका the small red ant.
पीत a. one who has drunk oil.
फलः {1} the Iṅgudī tree. {2} the sesamum plant.
भाविनी Jasmine.
माली the wick of a lamp.
यंत्रं an oil-mill.
स्फटिकः a kind of gem.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तैलं,
क्ली,
 (तैलं तैलवत् स्नेहोऽस्त्यस्येति । अच् ।)सिह्लकः । इति रत्नमाला ॥
(तिलस्य तत्-सदृशस्य वा विकारः । तिल + “तस्य विकारः ।”४ । ३ । १३४ । इत्यण् ।) तिलादिजातस्नेहः ।यथा, भावप्रकाशे ।“तिलादिस्निग्धवस्तूनां स्नेहस्तैलमुदाहृतम् ॥
”तत्पर्य्यायः । म्रक्षणम् २ स्नेहः ३ अभ्य-ञ्जनम् ४ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ८१ ॥
अस्यगुणाः । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । त्वच्यत्वम् ।उष्णत्वम् । व्यवायित्वम् । पित्तकारित्वम् । वद्ध-विन्मूत्रत्वम् । श्लेष्मावर्द्धकत्वम् । सर्व्ववात-विकारनाशित्वम् । मेधाग्निबलवर्द्धनत्वञ्च ।“नास्ति तैलात् परं किञ्चित् भेषजं मारुता-पहम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
पक्वपुरातनतैलस्य गुणः । महद्गुणत्वम् ।किञ्चिद्गन्धहीनत्वञ्च । द्रव्यसंयोगे संस्कृततैलस्यसर्व्वरोगनाशित्वम् ॥
अवगाहने युक्ततैलस्यगुणः । शरीरबलकारित्वम् । शिंरामुखरोम-कूपधमनीनाडीद्वारा तृप्तिकारित्वञ्च । नित्यंमस्तके अधिकतैलदानगुणाः । शिरःशूल-खालित्यपालित्यनाशित्वम् । केशमूलस्य दृढता-कारित्वम् । केशस्यापतनघनताकृष्णतादीर्घता-कारित्वम् । इन्द्रियप्रसन्नताग्निशुद्धिकारित्वञ्च ॥
नित्यं कर्णे तैलपूरणस्य गुणाः । मन्याहनु-संग्रहोच्चैःश्रुतिवाधिर्य्यकर्णवातजरोगाजनक-त्वम् ॥
मर्द्दने तैलस्य गुणः । घृतादष्टगुणगुरु-त्वम् । इति राजवल्लभादिः ॥
* ॥
“प्रातःस्नाने व्रते श्राद्धे द्वादश्यां ग्रहणे तथा ।मद्यलेपसमं तैलं तस्मात्तैलं विवर्जयेत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
“घृतञ्च सार्षपं तैलं यत्तैलं पुष्पवासितम् ।अदुष्टं पक्वतैलञ्च तैलाभ्यङ्गे च नित्यशः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
* ॥
वारविशेषे तैलग्रहणफलं यथा, --रवौ हृद्रोगः सोमे कीर्त्तिलाभः कुजे मृत्युः बुधेपुत्त्राप्तिः गुरौ अर्थहानिः शुक्रे शोकः शनौदीर्घायुः ॥
* ॥
अथ निषिद्धदिने तैलग्रहणदोषशान्त्यर्थदेय-द्रव्यनियमः । रवौ पुष्पं गुरौ दूर्व्वा कुजे भूमिःशुक्रे गोमयम् । अस्य प्रमाणं यथा, --“अर्के नूनं दहति हृदयं कीर्त्तिलाभश्च सोमेभौमे मृत्युर्भवति नियतं चन्द्रजे पुत्त्रलाभः ।अर्थग्लानिर्भवति च गुरौ भार्गवे शोकयुक्त-स्तैलाभ्यङ्गात्तनयमरणं सूर्य्यजे दीर्घमायुः ॥
”इति ज्योतिःसारसंग्रहः ॥
वारादिविशेषे तदभ्यङ्गे गुणदोषौ यथा, --“सन्तापः कीर्त्तिरल्पायुर्धनं निधनमेव च ।आरोग्यं सर्व्वकामाप्तिरभ्यङ्गाद्भास्करादिषु ॥
उपोषितस्य व्रतिनः कृत्तकेशस्य नापितैः ।तावत् श्रीस्तिष्ठति प्रीता यावत्तैलं न संस्पृशेत् ॥
”इति गारुडे ११४ अध्यायः ॥
* ॥
अथ तैलवर्गः । तत्र तैलस्य स्वरूपनिरूपणम् ।“तिलादिस्निग्धवस्तूनां स्नेहस्तैलमुदाहृतम् ।तत्तु वातहरं सर्व्वं विशेषात्तिलसम्भवम् ॥
” * ॥
अथ तिलतैलगुणाः ।“तिलतैलं गुरु स्थैर्य्यं बलवर्णकरं परम् ।वृष्यं विकाशि विशदं मधुरं रसपाकयोः ॥
सूक्ष्मं कषायानुरसं तिक्तं वातकफापहम् ।वीर्य्येणोष्णं हिमं स्पर्शे बृंहणं रक्तपित्तहृत् ॥
लेखनं बद्धविम्मूत्रत्वगामाशयशोधनम् ।दीपनं बुद्धिदं मेध्यं व्यवायि व्रणमेहनुत् ॥
श्रोत्रयोनिशिरःशूलनाशनं लघुताकरम् ।त्वच्यं केश्यञ्च चक्षुष्यमभ्यङ्गे भोजनेऽन्यथा ॥
छिन्नभिन्नच्युतोत्पिष्टमथितक्षतपिच्चिते ।भग्नस्फुटितविद्धाग्निदग्धाविश्लिष्टदारिते ॥
तथाभिहतनिर्भुग्नमृगव्याघ्रादिविक्षते ।वस्तौ पानेऽन्नसंस्कारे नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ॥
सेकाभ्यङ्गावगाहेषु तिलतैलं प्रशस्यते ॥
” * ॥
ननु बृंहणलेखनयोः कथं सामानाधिकरण्य-मित्याह ।“रूक्षादिदुष्टपवनः स्रोतः सङ्कोचयेद्यदा ।रसेऽसम्यग्वहन् कार्श्यं कुर्य्याद्रक्ताद्यवर्द्धनम् ॥
तेषु प्रवेष्टुं सरता सौक्ष्म्यस्निग्धत्वमार्द्दवैः ।तैलं क्षमं रसं नेतुं कृशानां तेन बृंहणम् ॥
व्यवायसूक्ष्मतीक्ष्णोष्णसरत्वैर्म्मेदसः क्षयः ।शनैः प्रकुरुते तैलं तेन लेखनमीरितम् ॥
द्रुतं पुरीषं बध्नाति स्खलितं तत् प्रवर्त्तयेत् ।ग्राहकं सारकं वापि तेन तैलमुदीरितम् ॥
घृतमब्दात् परं पक्वं हीनवीर्य्यं प्रजायते ।तैलं पक्वमपक्वं वा चिरस्थायि गुणाधिकम् ॥
” *अथ सरिषबराइतैलगुणाः ।“दीपनं सार्षपं तैलं कटुपाकरसं लघु ।लेखनं स्पर्शवीर्य्योष्णं तीक्ष्णं पित्तास्रदूषकम् ।कफमेदोऽनिलार्शोघ्नं शिरःकर्णामयापहम् ।कण्डूकोठकृमिश्वित्रकुष्ठदुष्टव्रणप्रणुत् ॥
तद्वद्राजिकयोस्तैलं विशेषाम्मूत्रकृच्छ्रकृत् ।राजिकयोः कृष्णराइ आरक्तराइ द्बयोः ॥
* ॥
अथ तोरीतैलगुणाः ।तीक्ष्णोष्णं तुवरीतैलं लघु ग्राहि कफास्रजित् ।वह्निकृद्बिषहृत् कण्डूकुष्ठकोठकृमिप्रणुत् ॥
मेदोदोषापहञ्चापि व्रणशोथहरं परम् ॥
* ॥
अथ तिसीतैलगुणाः ।“अतसीतैलमाग्नेयं स्निग्धोष्णं कफपित्तकृत् ।कटुपाकमचक्षुष्यं बल्यं वातहरं गुरु ॥
मलकृद्रसतः स्वादु ग्राहि त्वग्दोषहृत् व्रणम् ।वस्तौ पाने तथाभ्यङ्गे नस्ये कर्णस्य पूरणे ॥
अनुपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ॥
* ॥
अथ वररैतैलगुणाः ।कुसुम्भतैलमम्लं स्यादुष्णं गुरु विदाहि च ।चक्षुर्भ्यामहितं बल्यं रक्तपित्तकफप्रदम् ॥
* ॥
अथ खाखसवीजतैलगुणाः ।तैलं खाखसवीजानां बल्यं वृष्यं गुरु स्मृतम् ।वातहृत् कफकृच्छीतं स्वादुपाकरसञ्च तत् ॥
* ॥
अथ एरण्डतैलगुणाः ।एरण्डतैलं तीक्ष्णोष्णं दीपनं पिच्छिलं गुरु ।वृष्यं त्वच्यं वयःस्थायि मेधाकान्तिबलप्रदम् ॥
कषायानुरसं सूक्ष्मं योनिशुक्रविशोधनम् ।विस्रं स्वादु रसे पाके सतिक्तं कटुकं सरम् ॥
विषमज्वरहृद्रोगपृष्ठगुह्यादिशूलहृत् ।हन्ति वातोदरानाहगुल्माष्ठीलाकटीग्रहान् ॥
वातशोणितविड्बन्धव्रध्नशोथामविद्रधीन् ।आमवातगजेन्द्रस्य शरीरवनचारिणः ।एक एव निहन्तायमेरण्डस्नेहकेशरी ॥
* ॥
अथ रालतैलगुणाः ।तैलं सर्ज्जरसोद्भूतं विस्फोटव्रणनाशनम् ।कुष्ठपामाकृमिहरं वातश्लेष्मामयापहम् ॥
* ॥
अथ सर्व्वतैलगुणाः ।तैलं स्वयोनिगुणकृद्वाग्भटेनाखिलं मतम् ।अतः शेषस्य तैलस्य गुणा ज्ञेयाः स्वयोनिवत् ॥
इति भावप्रकाशे तैलवर्गः ॥
* ॥
अथ पुराणतैलगुणाः ।“यामं कल्ककषायवीर्य्यमखिलं चूर्णञ्च पक्षत्रयंषण्मासान् घृतमोदकौ सहगुडौ मासत्रयंगुग्गुलोः ।सिद्धानां रसभस्मनां सुविपुलं वीर्य्यन्तु वर्षत्रयंकिञ्चिद्गन्धविवर्ज्जितं गुणपरं तैलं पुराणंमहत् ॥
”इति नारायणदासकृतपरिभाषा ॥