तैल (taila)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 तैल n.
  (-लं)
	 1. Oil,  expressed oil,  prepared from sesamum,  mustard, 
&c.
	 2. Storax,  gum benzoin,  incense.
 E.
  तिल sesamum,  and अण् aff.
  
तिलस्य तत्सदृशस्य वा विकारः ।

Capeller Eng

English

 तैल॑ n.
  sesamum oil,  oil i.g.
  

Yates

English

 तैल (लं) 1.
n.
  Oil
 incense.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

तैल 	-	 taila 	-	 n.
  	-	 oil
तैल 	-	 taila 	-	 n.
  	-	  sesamum oil  [ Sesamum indicum - Bot. ]
तैल 	-	 taila 	-	 n.
  	-	  olibanum
रम्भ-तैल 	-	  rambha-taila 	-	 n.
  	-	  cylinder oil
धान्यक-तैल 	-	  dhAnyaka-taila 	-	 n.
  	-	  coriander oil
जयपाल-तैल 	-	  jayapAla-taila 	-	 n.
  	-	  croton oil
नारिकेल-तैल 	-	  nArikela-taila 	-	 n.
  	-	  copra oil
तूलबीज-तैल 	-	  tUlabIja-taila 	-	 n.
  	-	  cottonseed oil
बुद्बुदित तैल 	-	  budbudita taila 	-	 n.
  	-	  boiled oil
क्रव्यप- तैल 	-	  kravyapa- taila 	-	 n.
  	-	  creosote oil
निम्बूक - तैल 	-	  nimbUka - taila 	-	 n.
  	-	  citronella oil
पीडाज्वाल तैल 	-	  pIDAjvAla taila 	-	 n.
  	-	  Diesel oil
गन्धमरिच-तैल 	-	  gandhamarica-taila 	-	 n.
  	-	  cubeb oil

तैल 	-	 taila 	-	 n.
  	-	 oil
स्नेह 	-	 sneha 	-	 adj.
  	-	 oily
एरण्डतैल 	-	 eraNDataila 	-	 n.
  	-	 castoroil
देवदारुतैल 	-	 devadArutaila 	-	 n.
  	-	 turpentineoil
शिरसि तैलसमुक्षणं करोतु 	-	 zirasitailasamukSaNaMkarotu 	-	 sent.
  	-	 Pleaseapplyoiltomyhead.
जलप्रसरण 	-	  jalaprasaraNa 	-	 oil
गण्डू 	-	  gaNDU 	-	 f.
  	-	 oil
दिग्ध 	-	  digdha 	-	 m.
  	-	 oil
प्लुक्षि 	-	  plukSi 	-	 m.
  	-	 oil
स्नेह 	-	  sneha 	-	 m.
  	-	 oil
गण्डु 	-	  gaNDu 	-	 m.
 f.
  	-	 oil
अक्त 	-	  akta 	-	 n.
  	-	 oil
क्षीरतैल 	-	  kSIrataila 	-	 n.
  	-	 oil
सान्द्र 	-	  sAndra 	-	 adj.
  	-	 oily
सस्नेह 	-	  sasneha 	-	 adj.
  	-	 oily
स्नैहिक 	-	  snaihika 	-	 adj.
  	-	 oily
स्नेहवत् 	-	  snehavat 	-	 adj.
  	-	 oily
स्नेहिन् 	-	  snehin 	-	 adj.
  	-	 oily
सृप्र 	-	  sRpra 	-	 adj.
  	-	 oily
स्निग्ध 	-	  snigdha 	-	 adj.
  	-	 oily

 
   तैल   taila   n.
   oil   
   तैल  taila  n.
   olibanum   
   तैल  taila  n.
   sesamum oil  [ Sesamum indicum - Bot. ]  
   रम्भ-तैल  rambha-taila  n.
   cylinder oil   
   धान्यक-तैल  dhAnyaka-taila  n.
   coriander oil  
   जयपाल-तैल  jayapAla-taila  n.
   croton oil   
   नारिकेल-तैल  nArikela-taila  n.
   copra oil  
   तूलबीज-तैल  tUlabIja-taila  n.
   cottonseed oil   
   बुद्बुदित तैल  budbudita taila  n.
   boiled oil  
   क्रव्यप- तैल  kravyapa- taila  n.
   creosote oil   
   निम्बूक - तैल  nimbUka - taila  n.
   citronella oil  
   पीडाज्वाल तैल  pIDAjvAla taila  n.
   Diesel oil   
   गन्धमरिच-तैल  gandhamarica-taila  n.
   cubeb oil     
            

Wilson

English

 तैल
n.
  (-लं)
1 Oil,  expressed oil,  prepared from sesamum,  mustard,  &c.
3 Storax,  gum benzoin,  incense.
E.
  तिल sesamum,  and अण् aff.
  

Apte

English

तैलम् [tailam],  [तिलस्य तत्सदृशस्य वा विकारः अण्]

Oil
 लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् Bh.*
  2.5
 Y.*
  1.284
 R.*
  8.38.

Benzoin.  Comp.
   -अटी a wasp. -अभ्यङ्गः anointing the body with oil. -अम्बुका,  -पकः,  -पका,  -पा,  -पायिका a cockroach
 Ms.*
  12.63. -कल्कजः oil-cake.-कारः an oil-man.  -किट्टम् oil cake. -क्षौमम् a kind of oily cloth (whose ash is applied to the wound)
 Mb.
 *  5.155.9. -चौरिका a cockroach. -द्रोणी an oil-tub.

पर्णिका,  पर्णी,  र्णिकम् sandal.

incense
 Kau. A.
 2.11.

turpentine. -पायिन् m.
 

a kind of cockroach
 यस्तु चोरयते तैलं नरो मोहसमन्वितः । सो$पि राजन्मृतो जन्तुस्तैलपायी प्रजायते ॥ Mb.
 *  13.111.111.

a sword
 तामापतन्तीं चिच्छेद शकुनिस्तैलपायिना Mb.
 *  7.155.31. -पिञ्जः the white sesamum.  -पिपीलिका the small red ant.-पीत a.
  one who has drunk oil. -पूर a.
  (lamp) that wants no oil-filling
 cf.
   भवन्ति यत्रैषधयो रजन्यामतैलपूराः सुरतप्रदीपाः Ku.*
  1.1. -प्रदीपः an oil-lamp
 Ks.*
  99.4.

फलः the Iṅgudi tree.

the sesamum plant.-भाविनी Jasmine. -माली the wick of a lamp
 (also मालिन् m.
 ) -यन्त्रम् an oil-mill
 Bhāg.*
  5.21.13. -स्फटिकः a kind of gem. 

Apte 1890

English

 तैलं [तिलस्य तत्सदृशस्य वा विकारः अण्] 1 Oil
 लभेत सिकतासु तैलमपि यत्नतः पीडयन् Bh. 2. 5
 Y. 1. 284
 R. 8. 38. 
2 Benzoin. 
Comp. 
अटी a wasp. 
अभ्यंगः anointing the body with oil. 
कल्कजः oil-cake. 
कारः an oilman. 
किट्टं oil-cake. 
चौरिका a cockroach. 
द्रोणी an oil-tub. 
पर्णिका,  
पर्णी {1} sandal. {2} incense. {3} turpentine. 
पायिन् m. {1} a kind of cockroach. {2} a sword. 
पिंजः the white sesamum. 
पिपीलिका the small red ant. 
पीत a. one who has drunk oil. 
फलः {1} the Iṅgudī tree. {2} the sesamum plant. 
भाविनी Jasmine. 
माली the wick of a lamp. 
यंत्रं an oil-mill. 
स्फटिकः a kind of gem. 

Monier Williams Cologne

English

 तैल॑ n.
  (fr.  ति॑ल) sesamum oil,  oil,  AV.
   i,  7,  2 (?)
 Kauś.
 
 Gobh.
 
 Mn.
   &c.
   (ifc.  Pāṇ.
  v,  2,  29,  Vārtt.
  4,  Pat.
 
 ifc.  f(आ). ,  Kum.
   vii,  9)

 olibanum,  VarBṛS.
  lxxvii,  4 and 6.

 तैल m.
  N.
  of a king,  Inscr.
 

Monier Williams 1872

English

 तैल तैल,  अम्,  n. (fr. तिल),  oil expressed
from sesamum,  mustard,  &c.
 oil in general,  (often
compounded with the name of the plant from which
the oil is extracted)
 storax,  gum benzoin,  incense
[cf. तीक्ष्ण-तैल।]
—तैल-कन्द,  अस्,  m. a kind
of bulbous plant.
—तैल-कल्क-ज,  अस्,  m. oil-cake
[cf. तिलकल्क-ज।]
—तैल-कल्पना,  f.,  N. of a
chapter in the Śārṅga-dhara-saṃhitā or medical
work by Śārṅga-dhara,  son of Dāmodara.
—तैल-
कार,  अस्,  m. an oil manufacturer.
—तैल-किट्ट, 
अम्,  n. oil-cake,  a cake made of oily seed
 [cf. तिल-
किट्ट।]
—तैल-कीट,  अस्,  m. a kind of insect,  =
तैलिनी,  दर्द्रु-नाशिनी,  &c.
—तैल-चौरिका,  f.
a cock-roach (‘stealing oil’).
—तैल-त्व,  अम्,  n.
oiliness,  oily state.
—तैल-द्रोणी,  f. a tub or bath
filled with oil.
—तैल-पक,  अस्,  m. (पक fr. प, 
drinking),  a kind of bird
 an ‘oil-drinking’ beetle, 
a cock-roach
 [cf. तैल-पा।]
—तैल-पर्णक,  अम्, 
n. a kind of fragrant grass,  = ग्रन्थि-पर्ण
 sandal-
wood.
—तैलपर्णिक,  अस्,  m. a kind of sandal-
wood.
—तैल-पर्णी,  f. sandal
 turpentine
 incense
[cf. तिल-पर्ण and तिल-पर्णी।]
—तैल-पा or
तैल-पायिका,  f. a kind of beetle or cock-roach
 [cf.
तैल-पक।]
—तैल-पायिन्,  ई,  m. a kind of cock-
roach
 a sword (‘drinking oil, ’ i. e. anointed with
oil ?)
 (इनी),  f. a kind of cock-roach.
—तैल-पिञ्ज
= तिल-पिञ्ज,  white sesamum.
—तैल-पिपीलिका,  f.
the small red ant.
—तैल-पीत,  अस्,  आ,  अम्,  = पीत-
तैल,  one who has drunk oil.
—तैल-फल,  अस्, 
m. the sesamum plant
 Terminalia Catappa (=
इङ्गुदी)
 Terminalia Bellerica.
—तैल-भाविनी,  f.
= तिल-भाविनी,  jasmine.
—तैल-माली,  f. a wick, 
the cotton of a lamp.
—तैलम्-पाता,  f. the pouring
of sesamum-seeds into fire [cf. श्यैनम्-पाता]
oblation to fire
 (अस्,  आ,  अम्),  mixed with oil &c.
—तैल-यन्त्र,  अम्,  n. an oil-mill.
—तैल-वल्ली, 
f. a kind of plant,  = लघु-शतावरी (Asparagus).
—तैल-वीज,  Semecarpus Anacardium.
—तैल-
साधन,  अम्,  n. a fragrant substance or perfume, 
civet? (= कक्कोलक).
—तैल-स्पन्दा,  f.,  N. of
several plants,  = श्वेत-गोकर्णी
 काकोली
 Cucurbita
Pepo.
—तैल-स्फटिक,  अस्,  m. a sort of gem, 
amber (?).
—तैलाकर (°ल-आक्°),  अस्,  m. seeds &c.
from which oil is expressed.
—तैलागुरु (°ल-अग्°), 
उ,  n. a sort of Agallochum.
—तैलाटी (°ल-अटी),  f.
a wasp.
—तैलाभ्यङ्ग (°ल-अभ्°),  अस्,  m. anoint-
ing the body with oil.
—तैलाम्बुका (°ल-अम्°),  f.
= तैल-पायिका,  a sort of cock-roach.

Macdonell

English

 तैल tailá,  n.
  sesamum oil
 oil (sometimes pl.
 ).

Benfey

English

 तैल तैल,  i. e. तिल + अ,  n.
 
 1. Oil, 
Yājñ. 1,  283.
 2. Incense, 
Varāh. Bṛh. S. 76,  4.
 -- Comp.
 
गन्ध-,  n.
  oil pre-
pared with perfumes,  Rām.  4,  24,  16.
तिल-,  n.
  oil prepared from sesamum, 
Suśr. 1,  80,  6.

Hindi

तेल

Apte Hindi

Hindi

तैलम्
नपुं*
   - तिलस्य तत्सदृसस्य वा विकारः अण्
तेल

तैलम्
नपुं*
   - -
धूप

तैलम्
नपुं*
   -  तिलस्य तत्सदृशस्य वा विकारः अण्
तेल

तैलम्
नपुं*
   -  तिलस्य तत्सदृशस्य वा विकारः अण्
लोबान

Shabdartha Kaustubha

Kannada

तैल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಳ್ಳು ಹರಳು ಸಾಸಿವೆ ಮೊದಲಾದುವುಗಳಿಂದ ತೆಗೆದ ಎಣ್ಣೆ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-३-१३४)
व्युत्पत्तिः - > तिलस्य तत्सदृशस्य वा विकारः
प्रयोगाः - > "तिलादिस्निग्धवस्तूनां स्नेहस्तैलमुदाहृतम्"
उल्लेखाः - > भावप्र०
तैल
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಎಳ್ಳಿನ ಸಂಬಂಧವಾದ
निष्पत्तिः - > "अण्"(४-३-१२०)
व्युत्पत्तिः - > तिलस्येदम्

L R Vaidya

English

 tEla {% n. %} 1. Oil,  अनुद्योगेन नो तैलं तिलेभ्योऽपि जायते Panch.ii.,  Bhartr.ii.5,  R.viii.38
 2. benzoin.

Bopp

Latin

 तैल n. (a तिल s. अ) oleum sesami. RAGH. 8. 38.

Indian Epigraphical Glossary

English

 taila,  oils
 a branch of revenue according to the Artha-
śāstra. See Ghoshal,  H. Rev. Syst.,  p. 90.

Lanman

English

 tailá,  n. sesame oil. [tilá,  1208f^1 end.]

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
काञ्चिकं काञ्जिकं धान्याम्लारनाले तुषोदकम् ।
कुल्माषाभिषुतावन्तिसोमशुक्तानि कुञ्जलम् ॥ ४१५ ॥
चुक्रं धातुघ्नमुन्नाहं रक्षोघ्नं कुण्डगोलकम् ।
महारसं सुवीराम्लं सौवीरं म्रक्षणं पुनः ॥ ४१६ ॥
तैलं स्नेहोऽभ्यञ्जनं च वेषवार उपस्करः ।
-wordlist-
 
काञ्चिक (क्ली),  काञ्जिक (क्ली),  धान्याम्ल (क्ली),  अरनाल (क्ली),  तुषोदक (क्ली),  कुल्माष (क्ली),  अभिषुत (क्ली),  अवन्तिसोम (क्ली),  शुक्त (क्ली),  कुञ्जल (क्ली),  चुक्र (पुंक्ली),  धातुघ्न (क्ली),  उन्नाह (क्ली),  रक्षोघ्न (क्ली),  कुण्डगोलक (क्ली),  महारस (क्ली),  सुवीराम्ल (क्ली),  सौवीर (क्ली),  म्रक्षण (क्ली),  तैल (क्ली),  स्नेह (पुंक्ली),  अभ्यञ्जन (क्ली),  वेषवार (पुं),  उपस्कर (पुं)

Vedic Reference

English

 Taila,  ‘sesamum oil, ’ is mentioned in the Atharvaveda, ^1
where^2 reference is made to keeping such oil in jars. In the
Śāṅkhāyana Āraṇyaka, ^3 reference is made to anointing with
sesamum oil.
1) i. 7,  2 (all the manuscripts have
taula,  which must be wrong
 the Paip-
palāda MS has tūla: see Whitney, 
Translation of the Atharvaveda,  7).
2) xx. 136,  16.
3) xi. 4.
Cf. Zimmer,  Altindisches Leben. 240, 
241.

अमरकोशः

Sanskrit

Word:  तैलम्
Root:  तैल
Gender:  नपुं
Number:  all
Meaning(s): 
⇒ oil
⇒ olibanum
⇒ sesamum oil [Sesamum indicum - Bot.]
Shloka(s): 
2|9|50|2 ► म्रक्षणाभ्यञ्जने तैलं कृसरस्तु तिलौदनः। (वैश्यवर्गः)
Synonym(s): 
➠ 2|9|50|2 ⇢ म्रक्षणम् (म्रक्षण) (नपुं)
➠ 2|9|50|2 ⇢ अभ्यञ्जनम् (अभ्यञ्जन) (नपुं) ⇒ balm, balsam, unguent, ornament, inunction, embellishment, rubbing with unctuous substances
➠ 2|9|50|2 ⇢ तैलम् (तैल) (नपुं) ⇒ oil, olibanum, sesamum oil [Sesamum indicum - Bot.]
Related word(s): 
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ भोजनम्
उपाधि ➡ पक्वम्
    

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 तैलं,  क्ली,
   (तैलं तैलवत् स्नेहोऽस्त्यस्येति । अच् ।)सिह्लकः । इति रत्नमाला ॥
 (तिलस्य तत्-सदृशस्य वा विकारः । तिल + “तस्य विकारः ।”४ । ३ । १३४ । इत्यण् ।) तिलादिजातस्नेहः ।यथा,  भावप्रकाशे ।“तिलादिस्निग्धवस्तूनां स्नेहस्तैलमुदाहृतम् ॥
”तत्पर्य्यायः । म्रक्षणम् २ स्नेहः ३ अभ्य-ञ्जनम् ४ । इति हेमचन्द्रः । ३ । ८१ ॥
 अस्यगुणाः । कषायत्वम् । मधुरत्वम् । त्वच्यत्वम् ।उष्णत्वम् । व्यवायित्वम् । पित्तकारित्वम् । वद्ध-विन्मूत्रत्वम् । श्लेष्मावर्द्धकत्वम् । सर्व्ववात-विकारनाशित्वम् । मेधाग्निबलवर्द्धनत्वञ्च ।“नास्ति तैलात् परं किञ्चित् भेषजं मारुता-पहम् ॥
”इति राजनिर्घण्टः ॥
पक्वपुरातनतैलस्य गुणः । महद्गुणत्वम् ।किञ्चिद्गन्धहीनत्वञ्च । द्रव्यसंयोगे संस्कृततैलस्यसर्व्वरोगनाशित्वम् ॥
 अवगाहने युक्ततैलस्यगुणः । शरीरबलकारित्वम् । शिंरामुखरोम-कूपधमनीनाडीद्वारा तृप्तिकारित्वञ्च । नित्यंमस्तके अधिकतैलदानगुणाः । शिरःशूल-खालित्यपालित्यनाशित्वम् । केशमूलस्य दृढता-कारित्वम् । केशस्यापतनघनताकृष्णतादीर्घता-कारित्वम् । इन्द्रियप्रसन्नताग्निशुद्धिकारित्वञ्च ॥
नित्यं कर्णे तैलपूरणस्य गुणाः । मन्याहनु-संग्रहोच्चैःश्रुतिवाधिर्य्यकर्णवातजरोगाजनक-त्वम् ॥
 मर्द्दने तैलस्य गुणः । घृतादष्टगुणगुरु-त्वम् । इति राजवल्लभादिः ॥
 * ॥
“प्रातःस्नाने व्रते श्राद्धे द्वादश्यां ग्रहणे तथा ।मद्यलेपसमं तैलं तस्मात्तैलं विवर्जयेत् ॥
”इति कर्म्मलोचनम् ॥
“घृतञ्च सार्षपं तैलं यत्तैलं पुष्पवासितम् ।अदुष्टं पक्वतैलञ्च तैलाभ्यङ्गे च नित्यशः ॥
”इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
 * ॥
वारविशेषे तैलग्रहणफलं यथा,  --रवौ हृद्रोगः सोमे कीर्त्तिलाभः कुजे मृत्युः बुधेपुत्त्राप्तिः गुरौ अर्थहानिः शुक्रे शोकः शनौदीर्घायुः ॥
 * ॥
अथ निषिद्धदिने तैलग्रहणदोषशान्त्यर्थदेय-द्रव्यनियमः । रवौ पुष्पं गुरौ दूर्व्वा कुजे भूमिःशुक्रे गोमयम् । अस्य प्रमाणं यथा,  --“अर्के नूनं दहति हृदयं कीर्त्तिलाभश्च सोमेभौमे मृत्युर्भवति नियतं चन्द्रजे पुत्त्रलाभः ।अर्थग्लानिर्भवति च गुरौ भार्गवे शोकयुक्त-स्तैलाभ्यङ्गात्तनयमरणं सूर्य्यजे दीर्घमायुः ॥
”इति ज्योतिःसारसंग्रहः ॥
वारादिविशेषे तदभ्यङ्गे गुणदोषौ यथा,  --“सन्तापः कीर्त्तिरल्पायुर्धनं निधनमेव च ।आरोग्यं सर्व्वकामाप्तिरभ्यङ्गाद्भास्करादिषु ॥
उपोषितस्य व्रतिनः कृत्तकेशस्य नापितैः ।तावत् श्रीस्तिष्ठति प्रीता यावत्तैलं न संस्पृशेत् ॥
”इति गारुडे ११४ अध्यायः ॥
 * ॥
अथ तैलवर्गः । तत्र तैलस्य स्वरूपनिरूपणम् ।“तिलादिस्निग्धवस्तूनां स्नेहस्तैलमुदाहृतम् ।तत्तु वातहरं सर्व्वं विशेषात्तिलसम्भवम् ॥
” * ॥
अथ तिलतैलगुणाः ।“तिलतैलं गुरु स्थैर्य्यं बलवर्णकरं परम् ।वृष्यं विकाशि विशदं मधुरं रसपाकयोः ॥
सूक्ष्मं कषायानुरसं तिक्तं वातकफापहम् ।वीर्य्येणोष्णं हिमं स्पर्शे बृंहणं रक्तपित्तहृत् ॥
लेखनं बद्धविम्मूत्रत्वगामाशयशोधनम् ।दीपनं बुद्धिदं मेध्यं व्यवायि व्रणमेहनुत् ॥
श्रोत्रयोनिशिरःशूलनाशनं लघुताकरम् ।त्वच्यं केश्यञ्च चक्षुष्यमभ्यङ्गे भोजनेऽन्यथा ॥
छिन्नभिन्नच्युतोत्पिष्टमथितक्षतपिच्चिते ।भग्नस्फुटितविद्धाग्निदग्धाविश्लिष्टदारिते ॥
तथाभिहतनिर्भुग्नमृगव्याघ्रादिविक्षते ।वस्तौ पानेऽन्नसंस्कारे नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ॥
सेकाभ्यङ्गावगाहेषु तिलतैलं प्रशस्यते ॥
” * ॥
ननु बृंहणलेखनयोः कथं सामानाधिकरण्य-मित्याह ।“रूक्षादिदुष्टपवनः स्रोतः सङ्कोचयेद्यदा ।रसेऽसम्यग्वहन् कार्श्यं कुर्य्याद्रक्ताद्यवर्द्धनम् ॥
तेषु प्रवेष्टुं सरता सौक्ष्म्यस्निग्धत्वमार्द्दवैः ।तैलं क्षमं रसं नेतुं कृशानां तेन बृंहणम् ॥
व्यवायसूक्ष्मतीक्ष्णोष्णसरत्वैर्म्मेदसः क्षयः ।शनैः प्रकुरुते तैलं तेन लेखनमीरितम् ॥
द्रुतं पुरीषं बध्नाति स्खलितं तत् प्रवर्त्तयेत् ।ग्राहकं सारकं वापि तेन तैलमुदीरितम् ॥
घृतमब्दात् परं पक्वं हीनवीर्य्यं प्रजायते ।तैलं पक्वमपक्वं वा चिरस्थायि गुणाधिकम् ॥
” *अथ सरिषबराइतैलगुणाः ।“दीपनं सार्षपं तैलं कटुपाकरसं लघु ।लेखनं स्पर्शवीर्य्योष्णं तीक्ष्णं पित्तास्रदूषकम् ।कफमेदोऽनिलार्शोघ्नं शिरःकर्णामयापहम् ।कण्डूकोठकृमिश्वित्रकुष्ठदुष्टव्रणप्रणुत् ॥
तद्वद्राजिकयोस्तैलं विशेषाम्मूत्रकृच्छ्रकृत् ।राजिकयोः कृष्णराइ आरक्तराइ द्बयोः ॥
 * ॥
अथ तोरीतैलगुणाः ।तीक्ष्णोष्णं तुवरीतैलं लघु ग्राहि कफास्रजित् ।वह्निकृद्बिषहृत् कण्डूकुष्ठकोठकृमिप्रणुत् ॥
मेदोदोषापहञ्चापि व्रणशोथहरं परम् ॥
 * ॥
अथ तिसीतैलगुणाः ।“अतसीतैलमाग्नेयं स्निग्धोष्णं कफपित्तकृत् ।कटुपाकमचक्षुष्यं बल्यं वातहरं गुरु ॥
मलकृद्रसतः स्वादु ग्राहि त्वग्दोषहृत् व्रणम् ।वस्तौ पाने तथाभ्यङ्गे नस्ये कर्णस्य पूरणे ॥
अनुपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये ॥
 * ॥
अथ वररैतैलगुणाः ।कुसुम्भतैलमम्लं स्यादुष्णं गुरु विदाहि च ।चक्षुर्भ्यामहितं बल्यं रक्तपित्तकफप्रदम् ॥
 * ॥
अथ खाखसवीजतैलगुणाः ।तैलं खाखसवीजानां बल्यं वृष्यं गुरु स्मृतम् ।वातहृत् कफकृच्छीतं स्वादुपाकरसञ्च तत् ॥
 * ॥
अथ एरण्डतैलगुणाः ।एरण्डतैलं तीक्ष्णोष्णं दीपनं पिच्छिलं गुरु ।वृष्यं त्वच्यं वयःस्थायि मेधाकान्तिबलप्रदम् ॥
कषायानुरसं सूक्ष्मं योनिशुक्रविशोधनम् ।विस्रं स्वादु रसे पाके सतिक्तं कटुकं सरम् ॥
विषमज्वरहृद्रोगपृष्ठगुह्यादिशूलहृत् ।हन्ति वातोदरानाहगुल्माष्ठीलाकटीग्रहान् ॥
वातशोणितविड्बन्धव्रध्नशोथामविद्रधीन् ।आमवातगजेन्द्रस्य शरीरवनचारिणः ।एक एव निहन्तायमेरण्डस्नेहकेशरी ॥
 * ॥
अथ रालतैलगुणाः ।तैलं सर्ज्जरसोद्भूतं विस्फोटव्रणनाशनम् ।कुष्ठपामाकृमिहरं वातश्लेष्मामयापहम् ॥
 * ॥
अथ सर्व्वतैलगुणाः ।तैलं स्वयोनिगुणकृद्वाग्भटेनाखिलं मतम् ।अतः शेषस्य तैलस्य गुणा ज्ञेयाः स्वयोनिवत् ॥
इति भावप्रकाशे तैलवर्गः ॥
 * ॥
अथ पुराणतैलगुणाः ।“यामं कल्ककषायवीर्य्यमखिलं चूर्णञ्च पक्षत्रयंषण्मासान् घृतमोदकौ सहगुडौ मासत्रयंगुग्गुलोः ।सिद्धानां रसभस्मनां सुविपुलं वीर्य्यन्तु वर्षत्रयंकिञ्चिद्गन्धविवर्ज्जितं गुणपरं तैलं पुराणंमहत् ॥
”इति नारायणदासकृतपरिभाषा ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 तैल न०
  तिलस्व तत्सदृशस्य वा विकारः अञ् । तिलसर्षपादि-जनिते स्नेहद्रव्यभेदे । तल्लक्षणादिकं भावप्र० उक्तं यथा“तिलादिस्निग्धवस्तूनां स्नेहस्तैलमुदाहृतम् । तत्तुवातहरं सर्वं विशेषात्तिलसम्भवम् । अथ तिलतैलगुणाः“तिलतैलं गुरु स्थैर्य्यवलवर्णकरं सरम् । वृष्यं विकाशिविशदं मधुरं रसपाकयोः । सूक्ष्मं कषायानुरसं-तिक्तं वातकफापहम् । वीर्य्येणोष्णं हिमं स्पर्शे वृंहणंरक्तपित्तकृत् । लेखनं बद्धविण्मूत्रं गर्भाशयविशो-धनम् । दीपनं बुद्धिदं मेध्यं व्यवायि व्रणमेहनुत् ।श्रोत्रयोनिशिरःशूलनाशनं लघुताकरम् । त्वच्यंकेश्यञ्च चक्षुष्यमभ्यङ्गे भोजनेऽन्यथा । छिन्नभिन्नच्यु-तोत्पिष्टमथितक्षतपिच्चिटे । भग्नस्फुटितविद्धाग्निदग्ध-विश्लिष्टदारिते । तथाभिहितमिर्भुग्ने मृगव्याघ्रादिविक्षते । वस्तौ पानेऽन्नसंस्कारे नस्ये कर्णाक्षिपूरणे ।सेकाभ्यङ्गावगाहेषु तिलतैलं प्रशस्यते” । ननु वृंहणलेखनयोः कथं सामानाधिकरण्यमित्यत आह । “रूक्षा-दिदुष्टः पवनः स्रोतः सङ्कोचयेद्यदा । रसोऽसम्यग्वहन्कार्श्यं कुर्य्याद्रक्ताद्यवर्द्धयन् । तेषु प्रवेष्टुंसरता सौक्ष्म्यस्निग्धत्वमार्दवैः । तैलं क्षमं रसं नेतुं कृशानां तेन-वृंहणम् । व्यवायि सूक्ष्मतीक्ष्णीष्ण सरत्वैर्मेदसः क्षयम् ।शनैः प्रकुरुते तैलं तेन लेखनमीरितम् । द्रुतं पुरीषंवध्नाति स्खलितं तत्प्रवर्त्तयेत् । ग्राहकं सारकञ्चापितेन तैलमुदीरितम् । घृतमव्दात्परं पक्वं हीनवीर्य्यंप्रजायते । तैलं पक्वमपक्वं वा चिरस्थायि गुणाधिकम्” ।सर्षपतैलगुणाः । “दीपनं सार्षपं तैलं कटुपाकरसंलघु । लेखनं स्पर्शवीर्य्योष्णं तीक्ष्णं पित्तास्रदूषकम् ।कफमेदोऽनिलार्शोघ्नं शिरःकर्णामयापहम् । कण्डूकुष्ठ-कृमिश्वित्रकोठदुष्टकृमिप्रणुत्” ।राजिकातैलगुणाः “तद्वद्राजिकयोस्तैलं विशेषान्मूत्रकृच्छकृत्” । राजिकयोः (कृष्णाराई) (आरक्तराई) द्वयोः ।तुवरी (तोरी) तैलगुणाः “तीक्ष्णोष्णं तुवरीतैलं लघु ग्राहिकफास्रजित् । वह्निकृद्विषनुत्कण्डूकुष्ठकोठकृमिप्रणुत् ।मेदोदोषापहञ्चापि व्रणशोथहरं परम्” । अतसीतैल-गुणाः “अतसीतैलमाग्नेयं स्निग्धोष्णं कफपित्तकृत् ।कटुपाकमचक्षुष्यं वल्यं वातहरं गुरु । मलकृद्रसतःस्वादु ग्राहि त्वग्दोषनुद्थनम् । वस्तौ पाने तथाभ्यङ्गेनस्ये कर्णस्य पूरणे । अनुपानविधौ चापि प्रयोज्यंवातशान्तये । वररोः तैलगुणाः “कुसुम्भतैलमम्लं स्यादुष्णंगुरुविदाहि च । चक्षुर्भ्यामहितं बल्यं रक्तपित्तकफप्र-दम् । अथ (खाखस) वीजतैलस्य गुणाः । “तैलं तुखसवीजानां बल्यं वृष्यं गुरु स्मृतम् । वातहृत्कफहृच्छीतंस्वादुषाकरसं च तत्” । एरण्डतैलगुणाः “एरण्डतैलंतीक्ष्णोष्णं दीपनं पिच्छिलं गुरु । वृष्यं त्वच्यं वयः-स्थापि मेधाकान्तिबलप्रदम् । कषायानुरसं सूक्ष्मंयोनिशुक्रविशोधनम् । विस्रं स्वादु रसे पाके सतिक्तंकटुकं सरम् । विषमज्वरहृद्रोगपृष्टगुह्यादिशूलनुत् ।हन्ति वातोदरानाहगुल्माष्ठीलाकटीग्रहान् । वात-शोणितविड्बन्धव्रध्नशोथामविद्रधीन् । आमबातग-जेन्द्रस्य शरीरवनचारिणः । एक एव निहन्तायमेरण्डस्नेहकेशरी” । रालतैलगुणाः “तैलं सर्जरसोद्भूतंविस्फोटव्रणनाशनम् । कुष्ठपामक्रिमिहरं वातश्लेष्मामयापहम्” । सर्वतैलगुणाः “तैलं स्वयोनिगुणकृद्वाग्भटेनाखिलंमतम् । अतःशेषस्य तैलस्य गुणाज्ञेयास्वयोनिवत्” ।“प्रातः स्नाने व्रते श्राद्धे द्वादश्यां ग्रहणे तथा । मद्य-लेपसमं तैलं तस्मात्तैलं विवर्जयेत्” कर्म्मलोचन०  ।“घृतञ्च सार्षपं तैलं यत्तैलं पुष्पवासितम् । अदुष्टं पक्व-तैलञ्च तैलाभ्यङ्गे च नित्यशः” तिथ्या० त० वारवि-शेषे तैलग्रहणफलं यथा ।“अर्के नूनं दहति हृदयं कीर्त्तिलाभश्च सोमे भौमेमृत्युर्भवति नियतं चन्द्रजे पुत्रलाभः । अर्थग्लानि-र्भवति च गुरौ भार्गवे शोकयुक्तस्तैलाभ्यङ्गात्तनयमरणंसूर्य्यजे दीर्घमायुः” ज्यो० त० । “घृतादष्टगुणं तैलं मर्दयेन्नतु खादयेत्” वैद्यक० । अल्पे कन् । तैलक स्वल्पतैले न०
  ।

Capeller

German

 तैल n.
  (Sesam-) Öl.

Burnouf

French

 तैल तैल n.
  (तिल) huile: huile de sésame,  etc.
Storax,  benjoin,  encens.
तैलक n.
  petite quantité d'huile.
तैलकिट्ट m.
  pain d'huile,  résidu d'huilerie.
तैलपर्णिक n.
  sandal blanc.
तैलपर्णी f.
  sandal
 encens
 térébenthine.
तैलमाती f.
  (माला) mèche de lampe.
तैलसाधन n.
  civette,  substance odoriférante.
तैलाटी f.
  (अट्) guêpe.
तैलिक m.
  (sfx. इक) fabricant d'huile.
तैलिन् a. (sfx. इन्) d'huile,  huileux. -- S. m.
  f.
  fabricant
d'huile. -- F. तैलिनी mèche de lampe.
		 Esp. d'insecte.
तैलिशाला f.
  huilerie,  magasin d'huile.
तैलीन n.
  (sfx. ईन) champ de sésame.

Stchoupak

French

 तैल-
 nt. huile de sésame,  huile en général.
°घृत- nt. mélange d'huile et de beurre fondu.
°द्रोणी- f.
  cuve à huile.
°पायिक- °पायिन्- m.
  °पायिका- f.
  (buveur d'huile) sorte de
blatte.
°पूर- a. qui a besoin d'être rempli d'huile.
°प्रदीप- m.
  lampe à huile.
°यन्त्र- nt. pressoir à huile.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.