| YouTube Channel

तृष्णा (tRSNA)

 
शब्दसागरः
English
तृष्णा
f.
 (-ष्णा)
1. Thirst.
2. Desire, wish.
E.
 तृष् to thirst, न Unadi
aff.
Capeller Eng
English
तृ॑ष्णा
f.
 thirst
greediness, strong desire for (—°).
Yates
English
तृष्णा (ष्णा) 1.
f.
 Thirst
desire.
Spoken Sanskrit
English
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - strongdesireorcraving
आशासन - AzAsana -
n.
 - craving
अभिलषण - abhilaSaNa -
n.
 - craving after
आशासन - AzAsana -
n.
 - praying or craving for
मूल क्लेशाः - mUla klezAH -
m.
 - three defilements afflicting humans [ ignorance, attachement, craving - MahAyAna Buddhism ]
रूपराग - rUparAga -
m.
 - craving for life in a material form
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - strongdesireorcraving
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - desire
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - thirst
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - generated by vedanA and generating upAdAna
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - ardent desire [ source of hypocrisy and fraud ]
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - avidity
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - daughter of Death
तृष्णा - tRSNA -
f.
 - greed
रसायनिक- तृष्णा - rasAyanika- tRSNA -
f.
 - chemical avidity [ Chem. ]
तृष्णा tRSNA
f.
 generated by vedanA and generating upAdAna
तृष्णा tRSNA
f.
 generated by vedanA and generating upAdAna
तृष्णा tRSNA
f.
 avidity
लोलुपा lolupA
f.
 + loc. avidity
रसायनिक- तृष्णा rasAyanika- tRSNA
f.
 chemical avidity [ Chem. ]
तृष्णा tRSNA
f.
 avidity
लोलुपा lolupA
f.
 + loc. avidity
प्रवासप्रिय pravAsapriya
adj.
 avid traveler
रसायनिक- तृष्णा rasAyanika- tRSNA
f.
 chemical avidity [ Chem. ]
Wilson
English
तृष्णा
f.
 (-ष्णा)
1 Thirst.
2 Desire, wish.
E.
 तृषं to thirst, न Uṇādi
aff.
Apte
English
तृष्णा [tṛṣṇā], [तृष् न किच्च]
Thirst (lit. and
fig.
 )
तृष्णां चेह परित्यज्य को दरिद्रः क ईश्वरः
H.*
 1.164
Ṛs.*
 1.15.
Desire, strong desire, greedy, avidity, desire of gain
तृष्णां छिन्द्धि
Bh.*
 2.77
3.5
R.*
 8.2.
Comp.
 -क्षयः cessation of desire, tranquility of mind, contentment.
Apte 1890
English
तृष्णा [तृष् न किच्च] 1 Thirst (lit. and fig.)
तृष्णां छिनत्त्यात्मनः H. 1. 171
Rs. 1. 15.
2 Desire, strong desire, greed, avidity, desire of gain
तृष्णां छिंद्धि Bh. 2. 77, 3. 5
R. 8. 2.
Comp.
क्षयः cessation of desire, tranquillity of mind, contentment.
Monier Williams Cologne
English
तृ॑ष्णा
f.
 thirst, i, vii, ix
AV.
ŚBr.
&c.
desire, avidity (chiefly ifc. ),
R.
Ragh.
BhP.
&c.
Avidity as mother of Dambha (Prab. ii, 11/12), daughter of Death (Mṛtyu,
VP.
 i, 7, 31
or Māra,
Lalit.
 xxiv, 20), generated by Vedanā and generating Upādāna (Buddh. )
cf.
 अति-.
Monier Williams 1872
English
तृष्णा, f. (in the Veda the accent is on the first
syllable, in later Sanskrit on the last), thirst, strong
wish, desire, avidity
(Tṛṣṇā and Lobha are some-
times personified as the parents of Dambha
or
Tṛṣṇā is variously regarded as a daughter of Death,
or of Pāpīyas, or as generated by Vedanā and gene-
rating Upādāna)
[cf. अति-तृष्ण।]
—तृष्णा-
क्षय, अस्, m. cessation of desire, tranquillity of
mind, resignation, patience, content.
—तृष्णा-घ्न,
अस्, ई, अम्, quenching the thirst.
—तृष्णामय
(°णा-आम्°), अस्, आ, अम्, ill with thirst.
—तृष्णा-
मार, अस्, m., Ved. dying of thirst.
—तृष्णारि
(°णा-अरि), इस्, m. ‘enemy of thirst, ’ a kind of plant
(= पर्पट).
Macdonell
English
तृष्णा tṛ́ṣ-ṇā,
f.
 thirst
desire, greed
eagerness 🞄for (—°): -āmaya,
a.
 dying of thirst.
Benfey
English
तृष्णा तृष्णा, i. e. तृष् + न,
f.
1.
Thirst, Man. 8, 67.
2. Desire, Bhartṛ.
2, 70.
--
Comp.
अति-,
f.
 excess of cove-
tousness, Man. 7, 139. अति-तृष्ण,
adj.
very thirsty, Ragh. 2, 69.
मृग-,
f.
mirage.
वि-,
adj.
 free from desire.
स-तृष्ण + म्, adv. with desire, Śāk.
d. 59.
Hindi
Hindi
इच्छा
Apte Hindi
Hindi
तृष्णा
स्त्री*
 - तृष् + न + टाप् किच्च
प्यास
तृष्णा
स्त्री*
 - -
"इच्छा, लालसा, लालच, लोभ, लिप्सा"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
तृष्णा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರಡಿಕೆ /ಬಾಯಾರಿಕೆ
निष्पत्तिः - > ञितृषा (पिपासायाम्) - "नः" (उ० ३-१२)
प्रयोगाः - > "तोयराशिसम्भवापि तृष्णामुत्पादयति"
उल्लेखाः - > काद०
तृष्णा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತ್ಯಾಸೆ /ಲೋಭ
प्रयोगाः - > "तृष्णां चेह परित्यज्य को दरिद्रः क ईश्वरः । तस्ताश्चेत्प्रसरोदत्तः दास्यं च शिरसि स्थितम् ॥"
उल्लेखाः - > हितो०
तृष्णा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಚ್ಛೆ /ಅಪೇಕ್ಷೆ /ಆಸೆ
प्रयोगाः - > "घिगस्तु तृष्णातरलं भवन्मनः समीक्ष्य पक्षान्मम हेमजन्मनः"
उल्लेखाः - > नैष० १-१३०
तृष्णा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಯಾವಾಗಲೂ ಬಾಯಾರಿರುವ ಮತ್ತು ಯಾವಾಗಲೂ ನೀರನ್ನು ಅಪೇಕ್ಷಿಸುವ ಒಂದು ರೋಗ
L R Vaidya
English
tfzRA {% f. %} 1. Thirst, Rt.i.15
2. strong desire, avidity, R.viii.2
3. desire of gain, Bhartr.iii.5.
Bopp
Latin
तृष्णा f. (r. तृष् s. ना in fem., v. gr. 94^a).) id. H. 1. 19.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
फणा
स्त्री
फणा, भुजङ्ग_फण, जटा, तृष्णा, मन्थनकुण्डली
गोविषाणः फणो ज्ञेयो भुजङ्गस्य फणः फणा ।
फणा जटा फणा तृष्णा फणा मन्थनकुण्डली ॥ ८८ ॥
verse 1.1.1.88
page 0006
तृष्णा
स्त्री
तृष्णा, पिपासा, लोभ
पिपासालोभयोस्तृष्णा भुवनं लोकतोययोः ।
verse 3.1.1.5
page 0013
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Tṛṣṇā (= Pali Taṇhā),
(1) n. of a daughter of Māra: LV 〔378.4〕
cf. Tantrī
(2) = Skt., craving
as with Pali taṇhā, three in Buddhism, kāma-, bhava-, vibhava- (2): AbhidhK. LaV-P. 〔v.29〕.
Lanman
English
tṛ́ṣṇā, f. thirst. [√tṛṣ, 1177a.]
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 तृष्णा
noun
जलपानस्य इच्छा।
"सः जलेन तृष्णां शाम्यति।"
Synonyms:
 इच्छा, आकाङ्क्षा, वाञ्छा, दोहदः, स्पृहा, ईहा, तृट्, लिप्सा, मनोरथः, कामः, अभिलाषः, तर्षः, रुक्, इषा, श्रद्धा, तृष्णा, रुचिः, मतिः, दोहलम्, छन्दः, इट्
noun
मनोधर्मविशेषः।
"निर्दुःखत्वे सुखे चेच्छा तज्ज्ञानादेव जायते। इच्छा तु तदुपाये स्यादिष्टोपायत्वधीर्यदि।।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
skom
१) तर्ष २) तृष् ३) तृषा ४) तृषित ५) तृष्णा ६) तृष्णिका ७) तृष्यत् २) पान ९) भोजन ९) पिपासा १०) भक्ष्यभोजनपानं
dga' ba
१) अभिरत २) ३) आनन्द ४) आमोद ५) आराम ६) उदग्र ७) उद्विग्नप्राप्त ८) कान्त ९) कौतुक १०) चित्तोल्लास ११) तुष्ट १२) तुष्टि १३) तृष्णा १४) तोष १५) तोषण १६) धृति १७) नन्द १८) १९) नन्दन २०) नन्दिन् २१) प्रणय २२) प्रमद २३) प्रमुदिता २४) प्रमोद २५) प्रसाद २६) प्रामोद्य २७) प्रिय २८) प्रीति २९) प्रेमन् ३०) भक्त ३१) मदन ३२) मुदित ३३) मुदिता ३४) मोद ३५) रत ३६) रति ३७) रभस ३८) रमण ३९) रमति ४०) रम्य ४१) रस ४२) रसिक ४३) रहस् ४४) रामता ४५) रुचि ४६) शौण्ड ४७) संतुष्ट ४८) संतोष ४९) संभोग ५०) सुख ५१) स्पृहा ५२) हर्ष ५३) हृष्ट ५४) हृष्टि ५५)
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
पिपासुस्तृषितस्तृष्णक्तृष्णा तर्षोऽपलासिका ॥ ३९३ ॥
पिपासा तृट्तृषोदन्या धीतिः पानेऽथ शोषणम् ।
रसादानं भक्षकस्तु घस्मरोऽद्मर आशितः ॥ ३९४ ॥
-wordlist-
पिपासु (पुं), तृषित (पुं), तृष्णज् (पुं), तृष्णा (स्त्री), तर्ष (पुं), अपलासिका (स्त्री), पिपासा (स्त्री), तृष् (स्त्री), तृषा (स्त्री), उदन्या (स्त्री), पान (क्ली), शोषण (क्ली), रसादान (क्ली), भक्षक (पुं), घस्मर (पुं), अद्मर (पुं), आशित (पुं)
--source--
गृध्नुस्तु गर्धनस्तृष्णग्लिप्सुर्लुब्धोऽभिलाषुकः ॥ ४२९ ॥
p{0021}
लोलुपो लोलुभो लोभस्तृष्णा लिप्सा वशः स्पृहा ।
काङ्क्षाशंसागर्धवाञ्छाशेच्छेहातृण्मनोरथाः ॥ ४३० ॥
कामोऽभिलाषोऽभिध्या तु परस्वेहोद्धतः पुनः ।
अविनीतो विनीतस्तु निभृतः प्रश्रितोऽपि च ॥ ४३१ ॥
-wordlist-
गृध्नु (पुं), गर्धन (पुं), तृष्णज् (पुं), लिप्सु (पुं), लुब्ध (पुं), अभिलाषुक (पुं), लोलुप (पुं), लोलुभ (पुं), लोभ (पुं), तृष्णा (स्त्री), लिप्सा (स्त्री), वश (पुं), स्पृहा (स्त्री), काङ्क्षा (स्त्री), आशंसा (स्त्री), गर्ध (पुं), वाञ्छा (स्त्री), आशा (स्त्री), इच्छा (स्त्री), ईहा (स्त्री), तृष् (स्त्री), मनोरथ (पुं), काम (पुंक्ली), अभिलाष (पुं), अभिध्या (स्त्री), परस्वेहा (स्त्री), उद्धत (पुं), अविनीत (पुं), विनीत (पुं), निभृत (पुं), प्रश्रित (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
उदन्या
उदन्या, तर्ष, तृष्, तृष्णा, पिपासा
उदन्या तर्षतृट्तृष्णापिपासाश्च समाः स्मृताः ।
verse 2.1.1.363
page 0043
तृष्णा
तृष्णा, अभिलाष, लिप्सा, आशा, धनाया, गर्धना
तृष्णाभिलाषो लिप्साशा धनाया गर्धनोच्यते ।
verse 2.1.1.364
page 0043
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तृष्णा,
स्त्री,
 (तृष + “तृषिशुषिरादिभ्यः कित् ।”उणां ३ । १२ । इति नः स च कित् ।) अना-त्मीयस्वीकारेच्छा । इति चण्डीटीकायां नागोजी-भट्टः ॥
सा लिप्सा । (यथा, रघुः । ८ । २ ।“तदुपस्थितमग्रहीदजःपितुराज्ञेति न भोगतृष्णया ॥
”)पानेच्छा । इति मेदिनी । णे, १६ ॥
तत्-पर्य्यायः । उदन्या २ पिपासा ३ तृट् ४ तर्षः ५इत्यमरः । ३ । ३ । ५१ ॥
तृषा ६ । इति शब्द-रत्नावली ॥
तर्पणम् ७ । इति जटाधरः ॥
* ॥
रोगविशेषः । तन्निदानं यथा, --“वातात् पित्तात् कफात् तृष्णा सन्निपातात्द्रवक्षयात् ।षष्ठी स्यादुपसर्गाच्च वातपित्ते तु कारणम् ॥
सर्व्वासु तत् प्रकोपो हि सौम्यधातुप्रशोषणात् ।सर्व्वदेहे भ्रमात् कम्पतापकृद्दाहमोहकृत् ॥
जिह्वामूलगलक्लोमतालुतोयवहाः शिराः ।संशोष्य तृष्णा जायन्ते तासां सामान्यलक्ष-णम् ॥
* ॥
मुखशोषो जलातृप्तिरन्नद्वेषः स्वरक्षयः ।कण्ठोष्ठजिह्वाकार्क्कश्यं जिह्वानिष्क्रमणं क्लमः ।प्रलापश्चित्तविभ्रंशो मृद्ग्रहोक्तास्तथामयाः ।मरुतः क्षामता दैन्यं शङ्खतोदः शिरोभ्रमः ॥
गन्धाज्ञानास्यवैरस्यश्रुतिनिद्राबलक्षयाः ।शीताम्बुफेनवृद्धिश्च पित्तान्मूर्च्छास्यतिक्तता ॥
रक्तेक्षणत्वं सततं शोषो दाहोऽतिधूमकः ।कफं रुणद्धि कुपितस्तोयवाहिषु मारुतः ॥
स्रोतःसु स कफस्तेन पङ्कवच्छोष्यते ततः ।शूकैरिवाचितः कण्ठो निद्रामधुरवक्त्रता ॥
आत्मनः शिरसो जाड्यं स्तैमित्यच्छर्द्द्यरोचका ।आलस्यमविपाकश्च यः स स्यात् सर्व्वलक्षणः ॥
आमोद्भवा च भक्ष्यस्य संरोधाद्बातपित्तजा ।उष्णक्रान्तस्य सहसा शीताम्भो भजतस्तृषा ॥
तृष्णा वोर्द्ध्वं गतं कोष्ठं कुर्य्यात् पित्तरुजैव सा ।या च पानातिपानोत्था तीक्ष्णाग्नेः स्नेह-पाकजा ॥
स्निग्धकट्वम्ललवणभोजनेन कफोद्भवा ।तृष्णारसक्षयोक्तेन लक्षणेन क्षयात्मिका ॥
शोषमोहज्वराद्यस्य दीर्घरोगोपसर्गतः ।यातृष्णा जायते तीव्रा सोपसर्गात्मिका स्मृता ॥
”इति गारुडे तृष्णानिदानम् १५९ अध्यायः ॥
* ॥
तदौषधं यथा, --“त्रिफलापिप्पलीचूर्णं भक्षितं मधुना युतम् ।भोजनादौ हि समधु पिपासां त्वरितं हरेत् ॥
”इति तत्रैव १९४ अध्यायः ॥
* ॥
अपि च । “अथ तृष्णाधिकारः । तत्र तृष्णायानिदानपूर्व्विकां सम्प्राप्तिमाह ।भयश्रमाभ्यां वलसङ्क्षयाद्वाऊर्द्ध्वं चितं पित्तविवर्द्धनैश्च ।पित्तं सवातं कुपितं नराणांतालुप्रपन्नं जनयेत् पिपासाम् ॥
स्रोतःस्वपां वाहिषु दूषितेषुदोषैश्च तृट् सम्भवतीह जन्तोः ।तिस्रः स्मृतास्ताः क्षतजा चतुर्थीक्षयात्तथान्यामसमुद्भवा च ॥
भुक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासांनिबोध लिङ्गान्यनुपूर्व्वशस्तु ॥
नराणां चितं स्वस्थान एव सञ्चितं पित्तंसवातं पित्तविवर्द्धनैः कट्वम्लोष्णादिभिः कुपि-तम् । भयश्रमाभ्यां बलसङ्क्षयादुपवासादेश्चवातः कुपितः । तद्द्वयं ऊर्द्ध्वं प्रसरन् तालु-प्रपन्नं सत् पिपासां जनयेत् । न केवलं तालु-न्येव दूषिते तृषा भवति । किन्तु जलवाहि-स्रोतःस्वपि । अत आह । स्रोतःस्वित्यादि ।नन्वत्र बहुवचनं युक्तम् । यतो जलवहे द्वेस्रोतसी सुश्रुतेनोक्ते । उच्यते । तयोरेवानेक-प्रतानयोगान्न दोषः । अपां वाहिषु स्रोतः-स्विति जिह्वादेरप्युपलक्षणम् । यत आह चरकःरसवाहिनीश्च धमनीर्जिह्वा हृदयगलतालुक्लोमच । संशोष्य नॄणां देहे कुरुतस्तृष्णामतिबलौपित्तानिलाविति ॥
सङ्ख्यामाह । तिस्र इत्यादि ॥
तृष्णायाः सामान्यं लक्षणमाह ।सततं यः पिबेत्तोयं न तृप्तिमधिगच्छति ।मुहुः काङ्क्षति तोयन्तु तं तृष्णार्द्दितमादिशेत् ॥
वातजाया लक्षणमाह ।क्षामास्यता मारुतसम्भवायांतोदस्तथा शङ्खशिरःसु चापि ।स्रोतोनिरोधो विरसञ्च वक्त्रंशीताभिरद्भिश्च विवृद्धमेति ॥
शङ्खशिरःसु शङ्खयोः शिरसि च । स्रोतोनिरोधोरसाम्बुवाहिधमनीनिरोधः ॥
* ॥
पित्तजामाह ।मूर्च्छ्रान्नविद्वेषविलापदाहारक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः ।शीताभिनन्दा मुखतिक्तता चपित्तात्मिकायां परिधूपनञ्च ॥
विलापः प्रलापः । प्रततश्च शोषः अविरतश्चशोषः । शीताभिनन्दा शीतेच्छा । परिधूपनंकण्ठाद्धूमनिर्गम इव ॥
कफजामाह ।वास्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौतृष्णा वलासेन भवेन्नरस्य ।निद्रागुरुत्वं मधुरास्यता चतयार्द्दितः शुष्यति चातिमात्रम् ॥
अग्नौ जठराग्नौ । कफसंवृते स्वकारणकुपितेनकफेनोपरिष्टादाच्छादिते । वास्पावरोधात् अग्ने-रुष्मावरोधात् । अवरुद्धानलोष्मणाम्बुवहस्रोतः-शोषणात् वलासेन कफेन नरस्य तृष्णा भवेत् ।तया तृष्णया अर्द्दितः पीडितः । शुष्यति कृशोभवति ॥
* ॥
क्षतजामाह ।क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यांतृष्णा चतुर्थी क्षतजा मता तु ।क्षतस्य शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य । रुक् पीडा ॥
* ॥
क्षयजामाह ।रसक्षयाद्या क्षयसम्भवा सातयाभिभूतस्तु निशादिनेषु ।पेपीयतेऽम्भः स सुखं न यातितां सन्निपातादिति केचिदाहुः ॥
रसक्षयोक्तानि च लक्षणानितस्यामशेषेण भिषग्व्यवस्येत् ।रसक्षयलक्षणानि सुश्रुतेनोक्तानि ॥
रसक्षयेहृत्पीडा कम्पः शोषः शून्यता तृष्णा चेति ।व्यवस्येत् जानीयात् ॥
* ॥
आमजामाह ।त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा चहृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री ॥
* ॥
भुक्तोद्भवामाह ।स्निग्धं तथाम्लं लवणञ्च भुक्तंगुर्व्वन्नमेवाशु तृषां करोति ।लवणञ्चेति चकारात् कटु च ॥
* ॥
उपसर्गजामाह ।क्षीणस्वरः प्रताम्यन् दीनाननहृदयशुष्कगलतालुः ।भवति खलु सोपसर्गात् तृष्णा सा शोषिणी कष्टा ॥
शोषिणी धातुशोषिणी ॥
* ॥
उपसर्गानाह ।ज्वरो मोहः क्षयः श्वासो वाधिर्य्यं कास एव च ।वहिर्निर्गतजिह्वात्वं सप्तैते तदुपद्रवाः ॥
* ॥
तद्युक्ताया अरिष्टत्वञ्चाह ।ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहानाम् ।सर्व्वास्त्वतिप्रसक्ता रोगकृशानां वमिप्रसक्तानाम् ॥
घोरोपद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः ।आदिशब्दादतीसारादीनां ग्रहणम् । अति-प्रसक्ताः निरन्तराः । घोरोपद्रवयुक्ताः अतीव-मुखशोषादियुताः ॥
* ॥
अथ तृष्णायाश्चिकित्सा ।वातघ्नमन्नपानं मृदु लघु शीतञ्च वाततृष्णायाम् ।तृष्णायां पवनोत्थायां सगुडं दधि शस्यते ।स्वादु तिक्तं द्रवं शीतं पित्ततृष्णापहं परम् ॥
* ॥
मुस्तपर्प्प टकोदीच्यछत्राख्योशीरचन्दनैः ।शृतं शीतं जलं दद्यात् तृड्दाहज्वरशान्तये ॥
छत्रा धान्याकम् । कश्चिद्धात्रीञ्च दद्यात् ।चन्दनमत्र धवलं दद्यात्तस्यातितृष्णाहरत्वात् ।शृतमर्द्धपक्वमत्र कर्त्तव्यम् । इति षडङ्गपानम् ॥
१ ॥
लाजोदकं मधुयुतं शीतं गुडविमर्द्दितम् ।काश्मरीशर्करायुक्तं पिबेत् तृष्णार्द्दितो नरः ॥
२ ॥
आस्तरणमार्द्रवासः प्रावरणं चाद्रेमेव स्यात् ।तेन पिपासा शाम्यति दाहश्चोग्रोऽपि देहिनांनियतम् ॥
३ ॥
गोस्तनीक्षुरसक्षीरयष्टीमधुमधूत्पलैः ।नियतं नासिकापीतैस्तृष्णा शाम्यति दारुणा ॥
४ ॥
वैषद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुखे जलम् ।तृष्णादाहप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम् ॥
५ ॥
जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्द्धनि दापयेत् ।केशरं मातुलुङ्गस्य घृतसैन्धवसंयुतम् ॥
६ ॥
दाडिमं वदरं लोध्रं कपित्थं वीजपूरकम् ।पिष्टा मूद्धान लेपस्तु पिपासादाहनाशनः ॥
७ ॥
वारि शीतं मधुयुतमाकण्ठाद्बा पिपासितम्पाययेद्बामयेच्चापि तेन तृष्णा प्रशाम्यति ॥
८ ॥
प्रातः सशर्करः पेयो हिमो धान्याकसम्भवः ।जयेत् तृष्णां तथा दाहं भवेत् स्रोतोविशो-धनम् ॥
९ ॥
आमलं कमलं कुष्ठं लाजाश्च वटरोहकम् ।एतच्चूर्णस्य मधुना गुटिकां धारयेन्मुखे ॥
तृष्णां प्रवृद्धां हन्त्येषा मुखशोषञ्च दारुणम् ॥
१० ॥
क्षतोद्भवां रुग्विनिवारणेनजयेत् क्षतानामसृजश्च पातैः । ११ ।क्षयोत्थितां क्षीरजलं निहन्या-न्मांसोदकं वा मधुरोदकं वा ॥
१२ ॥
आमोद्भवां विल्ववचायुतानांजयेत् कषायैरथ दीपनानाम् १३ ।गुव्वन्नजामुल्लिखनैर्ज्जयेच्चक्षयं विना सर्व्वकृताञ्च तृष्णाम् ॥
उल्लिखनैः लेखनद्रव्यैः ॥
१४ ॥
स्निग्धेऽन्ने भुक्ते या तृष्णा स्यात्तां गुडाम्बुनाशमयेत् ।अतिरोगदुर्ब्बलानां तृष्णां शमयेन्नृणामिहाशुपयः ॥
पयोऽत्र दुग्धम् ॥
१५ ॥
मूर्च्छाच्छर्द्दितृषादाहस्त्रीमद्यभृशकर्षिताः ।पिबेयुः शीतलं तोयं रक्तपित्ते मदात्यये ॥
१६ ॥
सात्म्यान्नपानभैष्यज्यैस्तृष्णां तस्य जयेत् पुनः ।तस्यां जितायामन्योऽपि व्याधिः शक्यश्चिकित्-सितुम् ॥
१७ ॥
* ॥
तृष्यन् पूर्व्वामयक्षीणो न लभेत जल यदि ।मरणं दीर्घरोगं वा प्राप्नुयात् त्वरितं नरः ॥
तृषितो मोहमायाति मोहात् प्राणान् विमुञ्चति ।तस्मात् सर्व्वास्ववस्थासु न क्वाचद्बारि वारयेत् ॥
अन्नेनापि विना जन्तुः प्राणान् धारयत चिरम् ।तोयाभावात् पिपासार्त्तः क्षणात् प्राणैर्व्विमुच्यते ॥
इति तृष्णाधिकारः ॥
” इति भावप्रकाशः ॥
(अथास्याः पथ्यापथ्यनियमः ॥
पथ्यानि यथा, --“शोधनं शमनं निद्रां स्नानं कवलधारणम् ।जिह्वाधःसिरयोर्द्दाहो दीपदग्धहरिद्रया ॥
कोद्रवाः शालयः पेया विलेपी लाजशक्तवः ।अन्नमण्डो धन्वरसाः शर्करा वागषाडवौ ॥
भृष्टैर्मुद्गैर्मसूरैर्व्वा चणकैर्वा कृतो रसः ।रम्भापुष्पं तैलकूर्च्चं द्राक्षापर्पटपल्लवाः ॥
कपित्थं कोलमम्लीका कुष्माण्डकमुपोदिका ।खर्ज्जरं दाडिमं धात्री कर्कटी नलदाम्बु च ॥
जम्बीरं करमर्द्दञ्च वीजपूरं गवां पयः ।मधूकपुष्पं ह्रीवेरं तिक्तानि मधुराणि च ॥
बालतालाम्बु शीताम्बु पयः पेटीप्रपानकम् ।माक्षिकं सरसां तोयं शताह्वा नागकेशरम् ।एलाजातीफलं पथ्या कुस्तुम्बुरु च टङ्गणम् ।घनसारो गन्धसारः कौमुदी शिशिरानिलःचन्दनार्द्रप्रियाश्लेषो रत्नाभरणधारणम् ।हिमानुलेपनञ्च स्यात् पथ्यमेतत्तृषातुरे ॥
”अपथ्यानि यथा, --“स्नेहाञ्जनस्वेदनधूमपान-व्यायामनस्यातपदन्तकाष्ठम् ।गुर्व्वन्नमम्लं लवणं कषायंकटु स्त्रियं दुष्टजलानि तीक्ष्णम् ॥
एतानि सर्व्वाणि हिताभिलाषीतृष्णातुरो नैव भजेत् कदाचित् ॥
”इति वैद्यकपथ्यापथ्यविधिग्रन्थे तृष्णाधिकारे ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तृष्णा स्त्री० तृष नाकिच्च । १ पिपासायां, २ लोभे, ३ अप्राप्ताभि-लाषे च अमरः ४ रोगभेदे । तन्निदामादि भावप्र०उक्तं यथा“भयश्रमाभ्यां वलसङ्क्षयाद्वा ऊर्द्धं चितं पित्तविवर्द्ध-नैश्च । पित्तं सवातं कुपितं नराणां तालुप्रपन्नं जनयेत्पिपासाम् । स्रोतःस्वपांवाहिषु दूषितेषु दोषैश्च तृट् सम्भ-वतीह जन्तोः । तिस्रः स्मृतास्ता क्षतजा चतुर्थी क्षया-त्तथान्यामसमुद्भवा च । भुक्तोद्भवा सप्तमिकेति तासांनिबोध लिङ्गान्यनुपूर्वशस्तु” । नराणां चितं स्वस्थानएव सञ्चितं पित्तं सवातं पित्तविवर्द्धनैः कद्वम्लोष्णादिभिःकुपितम् । भयश्रसाभ्यां बलसङ्क्षयादुपवासादेश्च त्वातःकुपितः । तद्द्वयं ऊर्द्ध्वं प्रसरत् तालुप्रपन्नं सत् पिपासांजनयेत् । न केवलं तालुन्येव दूषिते तृष्णा भवतिकिन्तु जलवाहिस्रोतःस्वपि । अत आह । स्रोतःस्वित्यादि । नन्वत्र बहुवचनमयुक्तम् । यतो जलवहेद्वे स्रोतसी सुश्रुतेनोक्ते । उच्यते । तयोरेवानेकप्रता-नयोगान्न दोषः । अपांवाहिषु स्रोतःस्विति जिह्वादे-रप्युपलक्षणम् । यत आह चरकः । “रसवाहिनीश्चधमनीर्जिह्वाहृदयगलतालुक्लोम च । संशोष्य नॄणां देहेकुरुतस्तृष्णामतिवलौ पित्तानिलाविति” । सङ्ख्यामाहतिस्र इत्यादि । तृष्णायाः सामान्यं लक्षणमाह ।“सततं यं पिवेत्तोयं न तृप्तिमधिगच्छति । मुहुःकाङ्क्षति तोयन्तुतं तृष्णार्द्दितमादिशेत् । वातजायालक्ष-णमाह । क्षामास्यता मारुतसम्भवायां तोदस्तदा शङ्ख-शिरःसु चापि । स्रोतोनिरोधो विरसञ्चवक्त्रं शीताभि-रद्भिश्च विवृद्धिमेति” । शङ्खशिरःसु शङ्खयोः शिरसि च ।स्रोतो निरोधः । पित्तजामाह “मूर्च्छान्नविद्वेषविलाप-दाहरक्तेक्षणत्वं प्रततश्च शोषः । शीताभिनन्दो मुख-तिक्तता च पित्तात्मिकायां परिधूपनञ्च” । विलापः प्रलापःप्रततश्च शोषः अविरतश्च शोषः । शीताभिनन्दः शी-तेच्छा । परिधूपनं कण्ठाद्धूमनिर्गम इव । कफजामाह ।“वास्पावरोधात् कफसंवृतेऽग्नौ तृष्णा बलासेन भवेन्नरस्य ।निद्रागुरुत्वं मधुरास्यता च तयार्द्दितः शुष्यति चाति-मात्रम्” । अग्नौ जठराग्नौ । कफसंवृते स्वकारणकुपितेन कफेनोपरिष्टादाच्छादिते । वास्पावरोधात् अग्ने-रुष्मावरोधात् । अवरुद्धानलोष्मणाम्बु वहस्रोतःशोषणात्बलासेन कफेन नरस्य तृष्णा भवेत् । तया तृष्णयाअर्दितः पीडितः शुष्यति कृशो भवति । क्षतजामाह ।“क्षतस्य रुक्शोणितनिर्गमाभ्यां तृष्णा चतुर्थी क्षतजामतातु” । क्षतस्य शस्त्रादिक्षतयुक्तस्य । रुक् पीडा । क्षय-जामाह । “रसक्षयाद् या क्षयसम्भवा सा तयाभिभू-तस्तु निशादिनेषु । पेपीयतेऽम्भः स सुखं न याति तांसन्निपातादिति केचिदाहुः । रसक्षयोक्तानि च लक्ष-णानि तस्यामशेषेण भिषग् व्यवस्येत्” । रसक्षयलक्षणानिसुश्रुतेनोक्तानि “रसक्षये हृत्पीडा कम्पः शोषः शून्यतातृष्णा चेति” । व्यवस्येत् जानीयात् । आमजामाह ।“त्रिदोषलिङ्गामसमुद्भवा च हृच्छूलनिष्ठीवनसादकर्त्री” ।भुक्तोद्भवामाह । “स्निग्धं तथाम्लं लवणञ्च भुक्तं गुर्वन्नसेवासु तृषां करोति” । लवणञ्चेति चकारात् कटु च ।उपसर्गजामाह “क्षीणस्वरः प्रताय्यं दीनाननहृदय-शुष्कगलतालुः । भवति खलु सोपसर्गात् तृष्णा साशोषिणी कष्टा” । शोषिणी धातुशोषिणी । उपसर्गानाह ।“ज्वरमोहं क्षयः श्वासो बाधिर्य्यं कास एव च । बहि-र्निर्गतजिह्वत्वं सप्तैते तदुपद्रवाः” । तद्युक्तायां अरिष्ट-त्वञ्चाह “ज्वरमोहक्षयकासश्वासाद्युपसृष्टदेहिनाम् ।सर्वास्त्वतिप्रसक्तारोग कृशानां वमिप्रसक्तानाम् । घोरो-पद्रवयुक्तास्तृष्णा मरणाय विज्ञेयाः” । आदिशब्दादती-सारादीनां ग्रहणम् । अतिप्रसक्ताः निरन्तराः । घोरो-पद्रवयुक्ताः अतीव मुखशोषादियुताः ।तृष्णाशब्दस्य वरुत्रीशब्देन द्वन्द्वे उभयपदे प्रकृतिखरः ।
Capeller
German
तृ॑ष्णा
f.
 Durst, Gier (auch personif. ), Verlangen
nach (—°).
Grassman
German
tṛ́ṣṇā, f., Durst [von tṛṣ].
-ā {605, 4}
{791, 3}.
-ayā {38, 6}.
Burnouf
French
तृष्णा तृष्णा
f.
 (sfx. न) soif.
Désir, appétit.
तृष्नाक्षय
m.
 (क्षि) suppression des désirs, patience,
résignation.
Stchoupak
French
तृष्णा-
f.
 soif
désir, convoitise, concupiscence (souv. ifc.).
°भूति-
f.
 état de soif.
°सङ्ग-
m.
 attachement aux désirs.
तृष्णार्त- a. = तृषार्त-।