| YouTube Channel

तूल (tUla)

 
शब्दसागरः
English
तूल r. 1st cl. (तूलति)
1. To dismiss, to send forth or turn out.
2. To
ascertain quantity or weight
some make this a root of the tenth
class (तूलयते.)
E.
 भ्वा-पर-सक-सेट् । चु-आ-सक-सेट् ।
तूल
n.
 (-लं)
1. The mulberry. (Morus Indica.)
2. Æther, the heaven or
atmosphere.
mn. (-लः-लं) Cotton.
f.
 (-ला-ली) The wick of a lamp, or
cotton twisted into a similar form for applying unguents, &c.
f.
(-ली)
1. Indigo.
2. A weaver's fibrous stick or brush.
3. A painter's
brush, &c. see तुली and तुरी
also तूलि.
E.
 तूल् to dismiss, to send
forth, affix अच्, fem. affixes टाप् and ङीष् ।
Capeller Eng
English
तूल
n.
 panicle of a flower or plant, tuft of grass
cotton
(also तूलक
n.
 & तूली
f.
 ).
Yates
English
तूल (लं) 1.
n.
 The mulberry
æther.
m.
n.
 Cotton.
f.
 (ला-ली)
a. A wick
for a lamp. (ली) Indigo
wea-
ver's or painter's brush.
Spoken Sanskrit
English
तूल - tUla -
m.
 - thorn-apple
तूल - tUla -
n.
 - panicle of a flower or plant
तूल - tUla -
n.
 - pencil
तूल - tUla -
n.
 - cotton
तूल - tUla -
n.
 - tuft of grass or reeds
तूल - tUla -
n.
 - air
तूल काल - tUla kAla -
m.
 - cotton black [ col. Ind. ]
तूल नील - tUla nIla -
m.
 - cotton blue
तूल पीत - tUla pIta -
m.
 - cotton yellow
तूल शोण - tUla zoNa -
m.
 - cotton scarlet
तूल-बीज - tUla-bIja -
n.
 - cottonseed
तूल-निग - tUla-niga -
m.
 - tampon [ piece of cotton ]
तूल रक्त - tUla rakta -
m.
 - cotton red
तूल रक्ती - tUla raktI -
f.
 - cotton rubine
तूल-खलि - tUla-khali -
m.
 - cotton cake
तूल-क्षोद - tUla-kSoda -
m.
 - cotton powder
तूल-शैल - tUla-zaila -
m.
 - cotton rock [ Mineral ]
तूल बभ्रु - tUla babhru -
m.
 - cotton brown
तूल पाटली - tUla pATalI -
f.
 - cotton rhodine
तूल रोहित - tUla rohita -
m.
 - cotton corinth
प्रचूष तूल - pracUSa tUla -
n.
 - absorbent cotton
तूल नारंग - tUla nAraMga -
m.
 - cotton orange
तूल-कर्तक - tUla-kartaka -
m.
 - cotton spinner
तूल-शर्करा - tUla-zarkarA -
f.
 - cotton sugar [ Chem. ]
तूल नीलारुण - tUla nIlAruNa -
m.
 - cotton purple
तूल-निषेचन - tUla-niSecana -
n.
 - cotton spirits [ Dyeing ]
तूल लघु नील - tUla laghu nIla -
m.
 - cotton light blue
तूल-मूल-वल्क - tUla-mUla-valka -
m.
 - cotton-root bark [ Pharm. ]
तूल स्थिर शोण - tUla sthira zoNa -
m.
 - cotton fast scarlet
तूल शुद्ध नील - tUla zuddha nIla -
m.
 - cotton pure blue
तूल असित बभ्रु - tUla asita babhru -
m.
 - cotton dark brown
तूल अधिरक्तापीत - tUla adhiraktApIta -
m.
 - cotton ponceau
तूल संकोचन काल - tUla saMkocana kAla -
m.
 - cotton milling black
तूल-कर्तक उन्दमान - tUla-kartaka undamAna -
m.
 - cotton spinner's hygrometer
तूल tUla
m.
 thorn-apple
तूल tUla
n.
 tuft of grass or reeds
तूल tUla
n.
 air
तूल tUla
n.
 panicle of a flower or plant
तूल tUla
n.
 pencil
तूल tUla
n.
 cotton
तूल काल tUla kAla
m.
 cotton black [ col. Ind. ]
तूल नील tUla nIla
m.
 cotton blue
तूल पीत tUla pIta
m.
 cotton yellow
तूल शोण tUla zoNa
m.
 cotton scarlet
तूल-बीज tUla-bIja
n.
 cottonseed
तूल-निग tUla-niga
m.
 tampon [ piece of cotton ]
तूल रक्त tUla rakta
m.
 cotton red
तूल रक्ती tUla raktI
f.
 cotton rubine
तूल-खलि tUla-khali
m.
 cotton cake
तूल-क्षोद tUla-kSoda
m.
 cotton powder
तूल-शैल tUla-zaila
m.
 cotton rock [ Mineral ]
तूल बभ्रु tUla babhru
m.
 cotton brown
तूल पाटली tUla pATalI
f.
 cotton rhodine
तूल रोहित tUla rohita
m.
 cotton corinth
प्रचूष तूल pracUSa tUla
n.
 absorbent cotton
तूल नारंग tUla nAraMga
m.
 cotton orange
तूल-कर्तक tUla-kartaka
m.
 cotton spinner
तूल-शर्करा tUla-zarkarA
f.
 cotton sugar [ Chem. ]
तूल नीलारुण tUla nIlAruNa
m.
 cotton purple
तूल-निषेचन tUla-niSecana
n.
 cotton spirits [ Dyeing ]
तूल लघु नील tUla laghu nIla
m.
 cotton light blue
तूल-मूल-वल्क tUla-mUla-valka
m.
 cotton-root bark [ Pharm. ]
तूल स्थिर शोण tUla sthira zoNa
m.
 cotton fast scarlet
तूल शुद्ध नील tUla zuddha nIla
m.
 cotton pure blue
तूल असित बभ्रु tUla asita babhru
m.
 cotton dark brown
तूल अधिरक्तापीत tUla adhiraktApIta
m.
 cotton ponceau
तूल संकोचन काल tUla saMkocana kAla
m.
 cotton milling black
तूल-कर्तक उन्दमान tUla-kartaka undamAna
m.
 cotton spinner's hygrometer
Wilson
English
तूल r. 1st cl. (तूलति)
1 To dismiss, to send forth or turn out.
2 To ascertain quantity or weight
some make this a root of the tenth class
(तूलयति-ते.)
तूल
n.
 (-लं)
1 The mulberry, (Morus Indica.)
2 Æther, the heaven or atmosphere.
mn. (-लः-लं) Cotton.
f.
 (-ला-ली)
The wick of a lamp, or cotton twisted into a similar form for applying unguents,
&c. (-ली)
1 Indigo.
2 A weaver's fibrous stick or brush.
3 A painter's brush, &c. see तुली and तुरी
also तूलि.
E.
 तूल to dismiss, to send forth, affix घञ्, fem. affixes टाप्
and ङीष्.
Apte
English
तूलः [tūlḥ] लम् [lam], लम् [तल्-अच्] Cotton.
लम् The atmosphere, sky, air.
A tuft of grass.
The mulberry.
The panicle of a flower or plant.
The thorn-apple.
ला The cotton tree.
ली Cotton.
A weaver's fibrous stick or brush.
A painter's brush.
The Indigo plant.
Comp.
 -कार्मुकम्, -चापः, -धनुस्
n.
 a cotton-bow, i. e. a bow used for cleaning cotton. -दाहम्
ind.
 Like cotton (consuming by fire)
तूलदाहं पुरं लङ्कां दहतैव हनूमता
Mv.*
 6.5. -नाली (लिः)
f.
 , -नालिका a thick roll of cotton drawn out in spinning. -पटिका, -पटी a cotton quilt. -पिचुः cotton. -पीठी, -लासिका spindle. -शर्करा a seed of the cotton plant. -सेचनम् the act of spinning.
Apte 1890
English
तूलः
लं [तूल्-अच्] Cotton.
लं 1 The atmosphere, sky, air.
2 A tuft of grass.
3 The mulberry.
4 The panicle of a flower or plant.
5 The thorn-apple.
ला 1 The cotton tree.
2 The wick of a lamp.
ली 1 Cotton.
2 The wick of a lamp.
3 A weaver's fibrous stick or brush.
4 A painter's brush.
5 The Indigo plant.
Comp.
कार्मुकं,
धनुस् n. a cotton-bow, i. e. a bow used for cleaning cotton.
नाली (लिः) f.,
नालिका a thick roll of cotton drawn out in spinning.
पिचुः cotton.
शर्करा a seed of the cotton plant.
सेचनं the act of spinning.
Monier Williams Cologne
English
तू॑ल
n.
 a tuft of grass or reeds, panicle of a flower or plant,
AV.
 xix, 32, 3
Kāṭh.
TāṇḍyaBr.
ChUp.
 (ईषीका-),
Kauś.
Āp.
Pāṇ.
 vi, 2, 121 (ifc.
ind.
 )
a pencil,
Divyāv.
 v. xxxvi
=
 तूत,
L.
air,
L.
तू॑ल
m.
 the thorn-apple,
Npr.
तू॑ल
n.
 (m. ,
L.
 ) cotton,
MBh.
R.
&c.
तू॑ल
cf.
 अ॑प-, इन्द्र-, उदक्-, प्राक्-, भस्म-, शण-, स-, हंस-
Monier Williams 1872
English
तूल तूल, अम्, n. a tuft of grass or reeds
&c.
the panicle of a flower or plant
(अस्, अम्),
m. n. cotton
(अम्), n. the mulberry, Morus Indica
the thorn-apple
the sky, air, atmosphere
(आ), f.
the cotton tree
the wick of a lamp, cotton twisted
into that form for applying unguents &c.
(ई), f.
cotton
the wick of a lamp
a weaver's fibrous stick
or brush, a painter's brush &c.
the Indigo plant
[cf. इन्द्र-तूल &c.]
—तूल-कार्मुक or तूल-
चाप, अम्, n. or तूल-धनुस्, उस्, n. ‘cotton-bow, ’
i. e. a bow or similarly shaped instrument used for
cleaning cotton.
—तूल-नाली or तूल-नालिका, f.
‘cotton-tube, ’ i. e. a thick roll of cotton which is
drawn out in spinning.
—तूल-पिचु, उस्, m. = तूल
or पिचु, cotton.
—तूल-मूल, N. of a district on
the Candra-bhāgā.
—तूल-वृक्ष, अस्, m. the
cotton tree.
—तूल-शर्करा, f. a pod or seed of
the cotton plant, any seed yielding a similar sub-
stance.
—तूल-सेचन, अम्, n. the act of spinning
(‘sprinkling or moistening the cotton’).
Macdonell
English
तूल tūla,
n.
 tuft
cotton
mattress stuffed 🞄with cotton: -ka,
n.
 cotton: -dāham, abs. 🞄with dah, burn (tr.) like cotton.
Benfey
English
तूल तूल,
m.
 and
n.
 Cotton, MBh. 1,
6740.
--
Comp.
हंस-, down, Daśak. in
Chr. 198, 17.
Hindi
Hindi
हवा
Apte Hindi
Hindi
तूलः
पुं*
 - तूल् + क
रुई
तूलम्
नपुं*
 - तूल् + क
रुई
तूलम्
नपुं*
 - -
"पर्यावरण, आकाश, वायु"
तूलम्
नपुं*
 - -
घास का गुच्छा
तूलम्
नपुं*
 - -
शहतूत का पेड़
Shabdartha Kaustubha
Kannada
तूल
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹತ್ತಿ /ಅರಳೆ
निष्पत्तिः - > तूल (निष्कर्षे)- "घञ्" (३-३-१९)
प्रयोगाः - > "लग्नस्थो भार्गवो जीवो यदि वा चन्द्रनन्दनः । नाशयत्यखिलान् दोषान् तूलसङ्घमिवानलः ॥"
उल्लेखाः - > मुहूर्तदर्पणे विवाहप्रकरणे
तूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹೂಚರಚಿಮರ
तूल
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः /नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಕಾಶ /ಅಂತರಿಕ್ಷ
विस्तारः - > "तूलं स्यात् ब्रह्मदारुणि । नाकाशेऽथ पिचौ न स्त्री" - मेदि० ।
L R Vaidya
English
tUla {% (I) m.n. %} Cotton.
tUla {% (II) n. %} 1. The sky, air
2. a tuft of grass
3. the mulberry.
Bopp
Latin
तूल m. n.
1) morus Indica.
2) lana arborea. MAH. 1. 6740.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
tūla,
(1) m. or nt. (cf. Skt. tūlikā, and Lex. tūli, tuli, f., paintbrush), an instrument for writing (Index pencil): (rātrau pradīpena Buddhavacanaṃ paṭhanti, atra bhūrjena prayojanaṃ) tailena masinā kalamayā tūlena (mss. bhū°) Divy 〔532.11〕
(2) some musical instrument, prob. = tūra (late and Lex. Skt., Schmidt, Nachträge
also AMg.
cf. Skt. tūrya), which should perhaps be read: vallaki-tūlāṃ Mv 〔iii.82.5〕 (vs, in list of mus. instruments
prob. acc. pl., rather than acc. sg. f.).
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 तूल्
मूलधातुः:
 तूल
धात्वर्थः:
 निष्कर्षे (निष्कोषणम् = अन्तर्गतस्य बहिः निस्सारणम्)
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 तूलति
धातुः:
 तूल्
मूलधातुः:
 तूल
धात्वर्थः:
 निष्कर्षे
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 तूलयति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
तूलँ तूल निष्कर्षे
- तूलति । तूलम् । तूलिका ।। 527 ।।
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
तूल auch so v.a. Flaum. हंस° Pārv. 597, 14.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तूल, क ङ पूरणे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-आत्मं-सकं-सेट् ।) दीर्घी । क ङ, तूलयते । इतिदुर्गादासः ॥
तूल, क निष्कर्षे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(चुरां-परं-सकं-सेट् ।) दीर्घी । निष्कर्ष इह इयत्ता-परिच्छेदः । क, तूलयति काञ्चनं बणिक् । इतिदुर्गादासः ॥
(क्वचित् तूल कि निष्कर्षे इतिपाठोऽपि दृश्यते । कि, तूलति तूलयति ॥
)
तूलं,
क्ली,
 (तूलयते पूरयति सर्व्वं व्यापकत्वात् ।तूल पूरणे + कः ।) आकाशम् । इति मेदिनी ।ले, २५ ॥
अश्वत्थाकारवृक्षविशेषः । पलाश-पिपल इति तूत इति च भाषा ॥
तत्पर्य्यायः ।तूदः २ ब्रह्मकाष्ठम् ३ ब्राह्मणेष्टः ४ पूषकः ५ब्रह्मदारु ६ सुपुष्पम् ७ सुरूपम् ८ नीलवृन्त-कम् ९ क्रमुकः १० विप्रकाष्ठम् ११ मदसारः १२ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
पूगः १३ । तत्पक्वफल-गुणाः । गुरुत्वम् । स्वादुत्वम् । हिमत्वम् ।पित्तानिलनाशित्वञ्च । तदामफलगुणाः । गुरु-त्वम् । सारकत्वम् । अम्लत्वम् । उष्णत्वम् ।रक्तपित्तकारित्वञ्च । इति भावप्रकाशः ॥
मधु-राम्लत्वम् । दाहप्रशमनत्वम् । वृष्यत्वम् । कषा-यत्वम् । कफनाशित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तूलं, क्ली
पुं,
 (तूल्यते इयत्तया परिच्छिद्यते इति ।तूल + कर्म्मणि घञ् । यद्बा, तूलयते स्वल्पोऽपिबहुस्थानं पूरयतीति । तूल + “इगुपधेति ।” कः ।)कार्पासादितूलः । (इति मेदिनी । ले, २६ ॥
)तत्पर्य्यायः । पिचुः २ । इत्यमरः । २ । ९ । १०६ ॥
पिचुलः ३ पिचुतूलः ४ तूलपिचुः ५ । इत्यमर-टीका ॥
पिचुतूलम् ६ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
(यथा, देवीभागवते । ५ । १० । ३६ ।“विपरीतं यदा दैवं तृणं वज्रसमं भवेत् ।विधिश्चेत् सुमुखः कामं कुलिशं तूलवत्तदा ॥
”)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तूल पूरणे चुरा० आ०
सक०
 सेट् । तूलयते अतूतुलत ।
तूल इयत्तापरिच्छेदे निष्काशने
भ्वा०
पर०
सक०
 सेट् ।तूलति अत्लीत् । तुतूल ।
तूल
न०
 तूलयति पूरयति तूल्यते वा तूल--अच् । १ सर्वव्या-पके आकाशे मेदि० २ अश्वत्थाकारे तूदे वृक्षे भावप्र०तूदशब्दे दृश्यम् । कार्पासादिवीजजाते (तूला) । ख्यातेपदार्थे । “सर्वं दहति गङ्गाम्भस्तूलराशिमिवानलः” प्रा०त० । अव्ययीभावेऽस्य “कूलतीरतूलेत्यादिना” पा० आद्यु-दात्तता उपतूलम् । तूलशब्दे परे ईषिकाशब्दस्य षष्ठीतत्पुरुषे ह्रस्वः । ईषिकतूलं मुञ्जेषीकातूलम् । “कञ्चर्कतूलगर्भञ्च तूलिकाम् सूपवीतिकां मञ्जिष्ठारूपवासांसितथा तूलवतीं पटीम् । ऊर्णामयानि वासांसि यतिभ्यो-ऽपि प्रदापयेत्” काशी० ४ अ० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
तूलँ तूल निष्कर्षे
- (अर्थविवरणम्) निष्कर्षो वस्तुनिःसारणम्
तूलति तूलं तूलिस्तूलशय्या, शलाकायान्तु तूलिका 517
धातुवृत्तिः
Sanskrit
तूलँ तूल (अर्थः) निष्कर्षे
(अर्थविवरणम्) निष्कर्षो निष्कोषण्धं तच्चान्तर्गतस्य बहिर्निःसारणम्
( तूलति तूलम् तूलेनानुकुष्णाति, अनुतूलयति ) "सत्यापपाश'' इत्यादिना णिचि टिलोपः णौ चङ्यग्लोपित्वात् ( अतुतूलत् ) 521
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तूल निष्कर्षे”@} 2 निष्कर्षः = निष्कोषणम्।
तच्च, अन्तर्गतस्य बहिर्निस्सारणम्।
तूलकः-लिका, तूलकः-लिका, तुतूलिषकः-षिका, तोतूलकः-लिका
तूलिता-त्री, तूलयिता-त्री, तुतूलिषिता-त्री, तोतूलिता-त्री
तूलन्-न्ती, तूलयन्-न्ती, तुतूलिषन्-न्ती
-- तूलिष्यन्-न्ती-ती, तूलयिष्यन्-न्ती-ती, तुतूलिषिष्यन्-न्ती-ती
-- -- तूलयमानः, -- तोतूल्यमानः
-- तूलयिष्यमाणः, -- तोतूलिष्यमाणः
तूल्-तूलौ-तूलः
-- -- -- तूलितम्-तः, तूलितः, तुतूलिषितः, तोतूलितः-तवान्
तूलः, 3 इषीकतूलम्, तूलः, तुतूलिषुः, तोतूलः
तूलितव्यम्, तूलयितव्यम्, तुतूलिषितव्यम्, तोतूलितव्यम्
तूलनीयम्, तूलनीयम्, तुतूलिषणीयम्, तोतूलनीयम्
4 तूल्यम्, तूल्यम्, तुतूलिष्यम्, तोतूल्यम्
ईषत्तूलः-दुस्तूलः-सुतूलः
-- -- तूल्यमानः, तूल्यमानः, तुतूलिष्यमाणः, तोतूल्यमानः
5 तूलः, तूलः, तुतूलिषः, तोतूलः
तूलितुम्, तूलयितुम्, तुतूलिषितूम्, तोतूलितूम्
तूला, 6 तूलिका 7, तूलना, तुतूलिषा, तोतूला
तूलनम्, तूलनम्, तुतूलिषणम्, तोतूलनम्
तूलित्वा, तूलयित्वा, तुतूलिषित्वा, तोतूलित्वा
प्रतूल्य, प्रतूल्य, प्रतुतूलिष्य, प्रतोतूल्य
तूलम् २, तूलित्वा २, तूलम् २, तूलयित्वा २, तुतूलिषम् २, तुतूलिषित्वा २, तोतूलम् २
तोतूल्लित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७६३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५२७। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[१। इगुपधलक्षणे कप्रत्यये ‘इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु’ (६-३-६५) इति पूर्वपदस्य ह्रस्वः। पदाधिकारत्वात् ‘पदाङ्गाधिकारे तस्य च तदन्तस्य च’ (परिभाषा ३०) इति वचनात् ‘मुञ्जेषीकतूलम्’ इत्यत्रापि पूर्वपदस्य ह्रस्वः।]]
04
=>
 [पृष्ठम्०६७९+ २५]
05
=>
 [[आ। ‘सन्मार्गसङ्कूलिषु शूलदायिनं दहन्तमेनांसि च तूलपूलवत्।’ धा। का। १। ६८।]]
06
=>
 [[१। स्त्रियां भावादौ ‘संज्ञायाम्’ (३-३-१०९) इति ण्वुल्। ‘तूलं तूलिस्तूल- शय्या शलाकायां तु तूलिका।’ इति क्षीरतरङ्गिण्यां कोशवाक्यमुद्धृतम्।]]
07
=>
 [[B। ‘क्रीडातूलिकया स्वस्मिन् कृपारूषितया स्वयम्।’ यादवाभ्युदये १-९।]]
Capeller
German
तूल
n.
 Rispe, Wedel
Baumwolle (auch
°क
n.
 , तूली
f.
 )
Burnouf
French
तूल तूल
m.
n.
 coton. -- N. morus indica.
Ciel,
atmosphère, éther. -- F. तूला et तूली action de se
parfumer le corps. -- F. तूली brosse de tisserand
brosse ou
pinceau de peintre.
Indigo.
तूलक
n.
 coton.
तूलकार्मुक, तूलचाप, तूलधन
n.
 outil pour
nettoyer le coton.
तूलनाली
f.
 rouleau de coton [préparé pour être filé].
तूलपिचु
m.
 coton.
तूलशर्करा
f.
 capsule ou graine de cotonnier.
तूलसेचन
n.
 filage du coton.
Stchoupak
French
तूल-
nt. touffe d'herbe, de roseaux, grappe, panicule
nt. coton.
°पूर्ण- a. v. plein de coton.