| YouTube Channel

तुद (tuda)

 
शब्दसागरः
English
तुद (औ) r. 6th cl. (तुदति-ते) To pain, to wound, to vex or harass, to
tease, to torture or torment, (इ) तुदि r. 1st cl. (तुन्दति) To search,
to seek.
E.
 तुदा० उभ० सक० अनिट् ।
Capeller Eng
English
तुद
a.
 striking (—°).
Wilson
English
तुद (औ) r. 6th cl. (तुदति-ते) To pain, to wound, to vex or
harass, to tease, to torture or torment, (इ) तुदि r. 1st cl.
(तुन्दति) To search, to seek.
Apte
English
तुद [tuda],
a.
 Striking, tormenting
&c.
Apte 1890
English
तुद a. Striking, tormenting &c.
Monier Williams Cologne
English
तुद
mfn.
 ifc. ‘striking’, see अरुं-, तिलं-, विधुं-
तुद
m.
N.
 of a man g. शुभ्रादि
cf.
 उत्-.
Monier Williams 1872
English
तुद, अस्, आ, अम्, (at the end of a comp.) striking,
pricking, stinging, paining, tormenting [cf. तिलन्-
तुद and अरुन्-तुद, ‘striking a wound’]
(अस्),
m., N. of a man.
—तुद्-आदि, the grammatical
designation of the sixth class of roots or those of
which तुद् is the first.
Macdonell
English
तुद tud-a,
a.
 striking, chafing, galling (—°).
Shabdartha Kaustubha
Kannada
तुद - व्यथने (तुदा० उभ० सक० अनि०) तुदति-ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಥೆಪಡಿಸು /ನೋಯಿಸು
प्रयोगाः - > "वाक्सायकैरथ तुतोद तदा विपक्षः"
उल्लेखाः - > माघ० २०-७७
तुद - व्यथने (तुदा० उभ० सक० अनि०) तुदति-ते ।
पदविभागः - > धातुः
कन्नडार्थः - > ಪೀಡಿಸು /ಬಾಧಿಸು
प्रयोगाः - > "तुतोद गदया चारिं तं दुद्रावाद्रिणा कपिः"
उल्लेखाः - > भट्टि० १४-८१
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 तुद्
मूलधातुः:
 तुद
धात्वर्थः:
 व्यथने
गणः:
 तुदादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 अनिट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 तुदति-ते
धातुप्रदीपः
Sanskrit
तुदँ तुद व्यथने
- तुदति तुदते तोत्ता तुदन् तुदमानः तुदती तुदन्ती तोत्रम् प्रतोदः अरुन्तुदः 1
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
तुद, ञ श औ व्यथे । इति कविकल्पद्रुमः ॥
(तुदां-उभं-सकं-अनिट् ।) ञ श, तुदति तुदते ।औ, तोत्ता । व्यथ इह ञ्यन्तस्य रूपम् ।तुदोद गदया चारिम् । इति भट्टिः ॥
विधु-न्तुदः । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
तुद व्यथने तुदा०
उभ०
 मक० अनिट् । तुदति ते अतौत्सीत् ।अतुत्त तुतोद तुतुदे “तुतुदे गदयाचचारीन्” । “अतौत्-सीत् गदयाङ्गदम्” भट्टिः । “इषुभिरिव मानसं कामिनांतुदति कुसुमचापः” ऋतु० । “यथा तदति मर्म्भाणि”भा० स० २५३० ।
तुद
त्रि०
 तुद--क । व्यथके । तस्यापत्यं शुभ्रा० ढक् । तौदेय तदपत्ये पुंस्त्री० ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
तुदँ तुद व्यथने
- इतः कृषान्ताः (66) षडनिट उभयपदिनश्च तुदादिभ्यः शः (3177), सार्वधातुकमपित् (124) इति ङित्त्वम्-तुदति, तुदते तोत्ता प्रतोदः, तोदः आच्छीनद्योर्नुम् (7180) वा-तुदती, तुदन्ती विध्वरुषोस्तुदः (3235) खश्-विधुन्तुदः, अरुन्तुदः वातशुनीतिल (3228 वा0) इति तिलन्तुदः क्तेः-तुन्नः (द्र0 8242) दाम्नीशस (32182) ष्ट्रन्-तोत्रम् पातॄतुदि (उ0 27) इति थक्-तुत्थम् अञ्जनम्, धातुविशेषश्च 1
धातुवृत्तिः
Sanskrit
तुदँ तुद (अर्थः) व्यथने
( तुदति तुदतः तुदन्ति तुदसि तुदथः तुदथ तुदामि तुदावः तुदामः) "तुदादिभ्यः श'' इति शब्विषये शः (तुदती, तुदन्ती, स्त्री (तुदती) कुले (तुदन्ती, कुले) "आच्छीनद्योर्नुम्'' इति शत्रन्तस्य शीनद्योर्नुम्विकल्पः (तुदते तुदन्तेतुदसे तुदेथे तुदध्वे तुदे तुदावहे तुदामहे तुतोद तुतुदतुः तुतोदिथ तुतुद तुतोद तुतुदिव तुतुदे तुतुदाते तुतुदिरे तुतुदाथे तुतुदिध्वे तुतुदे तुतुदिवहे) क्रादिनियमादिट् तोत्ता तोत्स्यति तोत्स्यते तुदतु तुदतात् तुदताम् तुदन्तु तुद तुदतात् तुदतम् तुदत तुदानि तुदाव तुदताम्, तुदेताम् तुदन्ताम। तुदस्व तुदेथां, तुदध्वं, तुदै तुदावहै अतुदत् अतुदः अतुदम् अतुदत अतुदथाः अतुदे तुदेत् तुदेतां, तुदेयुः तुदेः तुदेयं, तुदेत तुदेयातां, तुदेरन् तुदेथाः तुदेय तुदेवहि ) आशिषि ( तुद्यात्, तुद्यास्ताम् तुत्सीष्ट तुत्सीयास्तां, "लिङ्सिचावात्मनेपदेषु'' इति कित्त्वान्न गुणः ( अतौत्सीत् अतौत्ताम् अतौत्सीः अतौत्सम् ) "वदव्रज'' इति वृद्धिः "झलो झलि'' इति सिचो लोपः अतुत्त अतुत्सातां, तुतुत्सति तुतुत्सते )"हलन्ताच्च'' इति सनः कित्त्वम् (तोदुद्यते तोतुदीत) "नाभ्यस्तस्य'' इति गुणनिषेधः (तोतोत्ति) लघूपधगुणः तोदयति अतूतुदत् तिलन्तुदः ) "वातशुनि'' इत्यादिना खश् विधुन्तुदः अरुन्तुदः ) "विध्वरुषोस्तुद'' इति खश् "अरुर्द्विषदजन्तस्य'' इति मुम् "संयोगान्तस्य'' इत्यरुषः सकारस्य लोपः ( तोत्रम् ) "दाम्नी'' इत्यादिना करण्रो ष्ट्रन् ( प्रतोदः ) "हलश्च'' इति संज्ञायां करणे घञ् ( तुत्त्वा तुन्नः, तुन्नवान् ) "रदाभ्याम्'' इति निष्ठानत्वम् ( तुत्थम् ) "पातृतुदिवचिसिचिभ्यस्थग्'' इति थक् 1
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“तुद व्यथने”@} 2 तोदकः-दिका, तोदकः-दिका, 3 तुतुत्सकः-त्सिका, तोतुदकः-दिका
तोत्ता-त्री, तोदयिता-त्री, तुतुत्सिता-त्री, तोतुदिता-त्री
4 तुदन्-न्ती-ती, तोदयन्-न्ती, तुतुत्सन्-न्ती
-- तोत्स्यन्-न्ती-ती, तोदयिष्यन्-न्ती-ती, तुतुत्सिष्यन्-न्ती-ती
-- तुदमानः, तोदयमानः, तुतुत्समानः, तोतुद्यमानः
तोत्स्यमानः, तोदयिष्यमाणः, तुतुत्सिष्यमाणः, तोतुदिष्यमाणः
तुत्-तुद्-तुदौ-तुदः
-- -- -- 5 तुन्नम्-तुन्नः-तुन्नवान्, तोदितः, तुतुत्सितः, तोतुदितः-तवान्
तुदः, 6 विधुन्तुदः 7 - 8 अरुन्तुदः- 9 तिलन्तुदः, तोदः, तुतुत्सुः, तोतुदः
तोत्तव्यम्, तोदयितव्यम्, तुतुत्सितव्यम्, तोतुदितव्यम्
तोदनीयम्, तोदनीयम्, तुतुत्सनीयम्, तोतुदनीयम्
10 तोद्यम्, तोद्यम्, तुतुत्स्यम्, तोतुद्यम्
ईषत्तोदः-दुस्तोदः-सुतोदः
-- -- तुद्यमानः, तोद्यमानः, तुतुत्स्यमानः, तोतुद्यमानः
11 प्रतोदः, तोदः, तुतुत्सः, तोतुदः
तोत्तुम्, तोदयितुम्, तुतुत्सितुम्, तोतुदितुम्
तुत्तिः, तोदना, तुतुत्सा, तोतुदा
12 तोत्त्त्रम्-तोत्त्त्री, तोदनम्, तोदनम्, तुतुत्सनम्, तोतुदनम्
तुत्त्वा, तोदयित्वा, तुतुत्सित्वा, तोतुदित्वा
प्रतुद्य, प्रतोद्य, प्रतुतुत्स्य, प्रतोतुद्य
तोदम् २, तुत्त्वा २, तोदम् २, तोदयित्वा २, तुतुत्सम् २, तुतुत्सित्वा २, तुतुत्सित्वा २, तोतुदम् २
तोतुदित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (७४१)
02
=>
 (६-तुदादिः-१२८१। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 [[१। ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति सनः कित्त्वम्। तेनाङ्गस्य गुणो न। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
04
=>
 [[आ। ‘तुदन् कुचरितान् शुभे प्रणुदमान इष्टं दिशन् प्रभृष्टपललान् क्षिपन् अरिमतिं कृषन् माधवः।’ धा। का। २। ७२।]]
05
=>
 [[२। ‘रदाभ्यां निष्ठातो नः पूर्वस्य च दः’ (८-२-४२) इति निष्ठानत्वम्।]]
06
=>
 [[३। ‘विध्वरुषोस्तुदः’ (३-२-३५) इति खशूप्रत्ययः। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम्’ (६-३-६७) इति मुम्। विधुन्तुदः = राहुः। ‘संयोगान्तस्य लोपः’ (८-२-२३) इति अरुषः सकारस्य लोपः। अरुः = मर्म तुदति = व्यथतीति अरुन्तुदः = मर्मावित्।]]
07
=>
 [[B। ‘अथ मुहुर्बहुनिन्दितचन्द्रया स्तुतविधुन्तुदया च तया बहु।’ नैषधे। ४। ४३।]]
08
=>
 [[C। ‘अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः।।’ रघुवंशे १। ७१।]]
09
=>
 [[४। ‘वातशुनीतिलशर्धेषु अजधेट्तुदजहातीनामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-२८) इति खशू। ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुमागमः। तिलन्तुदः = वणिजां तैलनिष्पादकं दारु।]]
10
=>
 [पृष्ठम्०६६८+ २६]
11
=>
 [[१। प्रतुद्यतेऽनयेति करणे ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्।]]
12
=>
 [[२। ‘दाम्नीशसयुयुजस्तुतुदसिसिचमिहपतदशनहः करणे’ (३-२-१८२) इति करणे ष्ट्रन् प्रत्ययो भवति। षित्त्वात् स्त्रियां ङीष्।]]
Capeller
German
तुद (—°) stoßend.