तु (tu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 तु r. 2nd cl. (तौति or तवति)
	 1. To go or move.
	 2. To thrive or increase.
3. To injure,  to hurt or kill.
	 4. To become full. According to some
authorities this is merely a Sautra root. वृत्तौ,  वृद्धौ अक० हिंसायां जेतरि
सक० अदा० प० अनिट् ।

 तु ind. A particle,  implying.
	 1. Difference,  (but,  or.)
	 2. Disjunction, 
(but,  again,  further,  other.)
	 3. Connection,  (and,  moreover.)
	 4. As-
severation,  (indeed.)
	 4. An expletive.
 E.
  तुद्-डु ।

Capeller Eng

English

 1 तु तवीति be strong.  — उद् & सम् (1. त॑वीत्वत्)
effect,  bring about. 

 2 तु॑ (तू॑) (indecl. ) pray,  do (w.  imperat. )
 but,  on the
contrary (±एव॑ or वै)
 often only explet.  — किं तु & परं तु
yet,  however (esp.    after a concess.  sent. )
 न तु yet not, 
rather than (esp.    after कामम्,  भूयस्,  वरम् etc.). तु—तु on the
one hand — on the other,  indeed — but. 

Yates

English

 तु(ल) तौति 2.
a. To go
 to thrive
to hurt
 to become full.

 तु
conj. But,  and,  or,  yet,  indeed.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	 and
क्रिया 	-	 kriyA 	-	 f.
  	-	 act  [ action ]
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	 art
वृक्षर्भदी 	-	 vRkSarbhadI 	-	 f.
  	-	 axe
अखादत्  { खाद् } 	-	 akhAdat{khAd} 	-	 Imperfect 	-	 ate  [ sg. ]
कश्चित् 	-	 kazcit 	-	 ind.
  	-	 any
काचित् 	-	 kAcit 	-	 ind.
  	-	 any
किञ्चित् 	-	 kiJcit 	-	 ind.
  	-	 any
प्राक् 	-	 prAk 	-	 indecl.
  	-	 ago
च 	-	 ca 	-	 indecl.
  	-	 and
विलेख 	-	 vilekha 	-	 m.
  	-	 act
मरुत् 	-	 marut 	-	 m.
  	-	 air
मर्कट 	-	 markaTa 	-	 m.
  	-	 ape
वानर 	-	 vAnara 	-	 m.
  	-	 ape
कपि 	-	 kapi 	-	 m.
  	-	 ape
बाहु 	-	 bAhu 	-	 m.
  	-	 arm
परशु 	-	 parazu 	-	 m.
  	-	 axe  [ ax - Amer. ]
कुठार 	-	 kuThAra 	-	 m.
  	-	 axe
कार्य 	-	 kArya 	-	 n.
  	-	 act
कृत्य 	-	 kRtya 	-	 n.
  	-	 act

तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	 and
च 	-	 ca 	-	 indecl.
  	-	 and
परि 	-	 pari 	-	 adverb 	-	 about  [ with respect to space and time ]
गत्वा शयनं करोतु 	-	 gatvAzayanaMkarotu 	-	 sent.
  	-	 Goandsleep
एडमूक 	-	 eDamUka 	-	 adj.
  	-	 deafanddumb
सुप्रयोज्य 	-	 suprayojya 	-	 adj.
  	-	 PlugandPlay  [ computer ]
सुयोज्य 	-	 suyojya 	-	 adj.
  	-	 PlugandPlay  [ computer ]
अहोरात्रम् 	-	 ahorAtram 	-	 indecl.
  	-	 dayandnight
दिवारात्रम् 	-	 divArAtram 	-	 indecl.
  	-	 dayandnight
रात्रिन्दिवम् 	-	 rAtrindivam 	-	 indecl.
  	-	 dayandnight
कर्तनलेपन 	-	 kartanalepana 	-	 n.
  	-	 cutandpaste  [ computer ]
कर्षणमोचन 	-	 karSaNamocana 	-	 n.
  	-	 drag-and-drop  [ computer ]
इतस्ततः 	-	 itastataH 	-	 adverb 	-	 hereandthere
अश्वशकट 	-	 azvazakaTa 	-	 n.
  	-	 horseandcart
वारं वारम् 	-	 vAraMvAram 	-	 adverb 	-	 againandagain
वारंवारम् 	-	 vAraMvAram 	-	 indecl.
  	-	 againandagain
मुहुर्मुहु 	-	 muhurmuhu 	-	 m.
  	-	 againandagain
पुनः पुन 	-	 punaHpuna 	-	 m.
  	-	 againandagain
वधूवरौ 	-	 vadhUvarau 	-	 m.
  	-	 brideandgroom
पितरः पुत्राः च 	-	 pitaraHputrAHca 	-	 expr. 	-	 fathersandsons

तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	 and
तु 	-	 tu 	-	 indecl.
  	-	 but
अद्य तु विरामः 	-	 adyatuvirAmaH 	-	 sent.
  	-	 Todayisaholiday, anyway.
ह्यः तु स्वस्थः आसीत् 	-	 hyaHtusvasthaHAsIt 	-	 sent.
  	-	 Hewasallrightyesterday.
मम तु आक्शेपः नास्ति 	-	 mamatuAkzepaHnAsti 	-	 sent.
  	-	 Ihavenoobjection. 
अधुना तु अतीव शीतलः 	-	 adhunAtuatIvazItalaH 	-	 sent.
  	-	 Itisverycoldnow.
मम तु इदानीं अतीव बुभुक्षा 	-	 mamatuidAnIMatIvabubhukSA 	-	 sent.
  	-	 Iamveryhungry.
प्रमादतः संवृत्तम्,  न तु बुद्ध्या 	-	 pramAdataHsaMvRttam, natubuddhyA 	-	 sent.
  	-	 Ididnotdoitpurposely.Itwasjustaccidental.
अस्माकं गृहम् अस्मभ्यं निर्मितम्,  न तु अन्येन 	-	 asmAkaMgRhamasmabhyaMnirmitam, natuanyena 	-	 sent.
  	-	 Ourhousewasbuiltbyus, notbysomeoneelse.
तस्य कृते चत्वारि दत्तवती,  मम कृते तु त्रीणि एव! 	-	 tasyakRtecatvAridattavatI, mamakRtetutrINieva! 	-	 sent.
  	-	 Yougavehimfour, onlythreetome.
आम् वयं चेम्स्फोर्द् नगरे अमरिका-देशे वसामः न तु आङ्लदेशे 	-	 AmvayaMcemsphordnagareamarikA-dezevasAmaHnatuAGladeze 	-	 sent.
  	-	 Yes, weliveinChelmsfordintheUS, notin[Chelmsford, ]England.
तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	  pray! I beg
तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	  sometimes used as a mere expletive
तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	  do
तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	  now
तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	  or
तु 	-	 tu 	-	 indecl.
  co 	-	  however
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  go
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  have authority
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  be strong
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  injure
किं तु 	-	  kiM tu 	-	 conj. 	-	  but
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  injure
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  be strong
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  go
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  have authority
नपरम् तु 	-	  naparam tu 	-	 phrase 	-	  not however
तुर्य ,  तु. 	-	 turya ,  tu. 	-	  quart q. qt.  [ liquid measure ]
ते तु बालाः किल! 	-	  te tu bAlAH kila! 	-	 sent.
  	-	  But they are just boys!

तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	 and
कश्चित् 	-	 kazcit 	-	 ind.
  	-	 any
काचित् 	-	 kAcit 	-	 ind.
  	-	 any
किञ्चित् 	-	 kiJcit 	-	 ind.
  	-	 any
च 	-	 ca 	-	 indecl.
  	-	 and
पायु 	-	 pAyu 	-	 m.
  	-	 anus
शृङ्ग 	-	 zRGga 	-	 n.
  	-	 horn  [ of an animal ]
गुद 	-	 guda 	-	 n.
  	-	 anus
क्रुद्ध 	-	 kruddha 	-	 adj.
  	-	 angry
परि 	-	 pari 	-	 adverb 	-	 about  [ with respect to space and time ]
दूत 	-	 dUta 	-	 m.
  	-	 angel
रोष 	-	 roSa 	-	 m.
  	-	 anger
गुल्फ 	-	 gulpha 	-	 m.
  	-	 ankle
सम्मितीय 	-	 sammitIya 	-	 adj.
  	-	 analog  [ computer ]
वर्षिक 	-	 varSika 	-	 adj.
  	-	 annual
कथञ्चित् 	-	 kathaJcit 	-	 ind.
  	-	 anyhow
पशु 	-	 pazu 	-	 m.
  	-	 animal
संलग्न 	-	 saMlagna 	-	 m.
  	-	 annexe
वार्षिक 	-	 vArSika 	-	 m.
  	-	 annual
नूपुर 	-	 nUpura 	-	 n.
  	-	 anklet

तु 	-	 tu 	-	 indecl.
  	-	 but
परन्तु 	-	 parantu 	-	 indecl.
  	-	 but
कड्मल 	-	 kaDmala 	-	 m.
  	-	 button
गण्ड 	-	 gaNDa 	-	 m.
  	-	 button  [ computer ]
नवनीत 	-	 navanIta 	-	 n.
  	-	 butter
वटन 	-	 vaTana 	-	 n.
  	-	 button
मांसिक 	-	 mAMsika 	-	 m.
  	-	 butcher
शौनिक 	-	 zaunika 	-	 m.
  	-	 butcher
चित्रपतङ्ग 	-	 citrapataGga 	-	 m.
  	-	 butterfly
अस्तु-गण्ड  	-	 astu-gaNDa 	-	 m.
  	-	 OKbutton  [ computer ]
तक्र 	-	 takra 	-	 n.
  	-	 buttermilk
कार्यगण्ड 	-	 kAryagaNDa 	-	 m.
  	-	 taskbutton  [ computer ]
पुनप्रवर्तनगण्ड 	-	 punapravartanagaNDa 	-	 m.
  	-	 resetbutton  [ computer ]
पुनरारम्भगण्ड 	-	 punarArambhagaNDa 	-	 m.
  	-	 resetbutton  [ computer ]
अपाकरणगण्ड 	-	 apAkaraNagaNDa 	-	 m.
  	-	 Cancelbutton  [ computer ]
किन्तु अस्याः भयम् अस्ति 	-	 kintuasyAHbhayamasti 	-	 phrase 	-	 butsheisafraid
तक्रं न इच्छति वा? 	-	 takraMnaicchativA? 	-	 sent.
  	-	 Don'tyouwantbuttermilk?
शुद्धं नवनीतं ददातु 	-	 zuddhaMnavanItaMdadAtu 	-	 sent.
  	-	 Givemegoodbutter, please.
नितम्ब 	-	 nitamba 	-	 m.
  	-	 leftorrightsideofbuttocks
आवश्यकं आसीत्,  परन्तु भवान् मूल्यं अधिकं वदति 	-	 AvazyakaMAsIt, parantubhavAnmUlyaMadhikaMvadati 	-	 sent.
  	-	 Iwantedit, butyouquoteaveryhighprice.

तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	 and
तु 	-	 tu 	-	 indecl.
  	-	 but
अद्य तु विरामः 	-	 adyatuvirAmaH 	-	 sent.
  	-	 Todayisaholiday, anyway.
ह्यः तु स्वस्थः आसीत् 	-	 hyaHtusvasthaHAsIt 	-	 sent.
  	-	 Hewasallrightyesterday.
मम तु आक्शेपः नास्ति 	-	 mamatuAkzepaHnAsti 	-	 sent.
  	-	 Ihavenoobjection. 
अधुना तु अतीव शीतलः 	-	 adhunAtuatIvazItalaH 	-	 sent.
  	-	 Itisverycoldnow.
मम तु इदानीं अतीव बुभुक्षा 	-	 mamatuidAnIMatIvabubhukSA 	-	 sent.
  	-	 Iamveryhungry.
प्रमादतः संवृत्तम्,  न तु बुद्ध्या 	-	 pramAdataHsaMvRttam, natubuddhyA 	-	 sent.
  	-	 Ididnotdoitpurposely.Itwasjustaccidental.
अस्माकं गृहम् अस्मभ्यं निर्मितम्,  न तु अन्येन 	-	 asmAkaMgRhamasmabhyaMnirmitam, natuanyena 	-	 sent.
  	-	 Ourhousewasbuiltbyus, notbysomeoneelse.
तस्य कृते चत्वारि दत्तवती,  मम कृते तु त्रीणि एव! 	-	 tasyakRtecatvAridattavatI, mamakRtetutrINieva! 	-	 sent.
  	-	 Yougavehimfour, onlythreetome.
आम् वयं चेम्स्फोर्द् नगरे अमरिका-देशे वसामः न तु आङ्लदेशे 	-	 AmvayaMcemsphordnagareamarikA-dezevasAmaHnatuAGladeze 	-	 sent.
  	-	 Yes, weliveinChelmsfordintheUS, notin[Chelmsford, ]England.
तु 	-	  tu 	-	 adverb 	-	  pray! I beg
तु 	-	  tu 	-	 adverb 	-	  sometimes used as a mere expletive
तु 	-	  tu 	-	 adverb 	-	  do
तु 	-	  tu 	-	 adverb 	-	  now
तु 	-	  tu 	-	 adverb 	-	  or
तु 	-	  tu 	-	 indecl.
  co 	-	  however
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  go
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  have authority
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  be strong
तौति  { तु } 	-	  tauti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  injure
किं तु 	-	  kiM tu 	-	 conj. 	-	  but
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  injure
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  be strong
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  go
तवीति  { तु } 	-	  taviiti  { tu } 	-	 verb 2 	-	  have authority
नपरम् तु 	-	  naparam tu 	-	 phrase 	-	  not however
तुर्य ,  तु. 	-	  turya ,  tu. 	-	  quart q. qt.  [ liquid measure ]
ते तु बालाः किल! 	-	  te tu bAlAH kila! 	-	 sent.
  	-	  But they are just boys!

तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	 and
क्रिया 	-	 kriyA 	-	 f.
  	-	 act  [ action ]
कला 	-	 kalA 	-	 f.
  	-	 art
वृक्षर्भदी 	-	 vRkSarbhadI 	-	 f.
  	-	 axe
अखादत्  { खाद् } 	-	 akhAdat{khAd} 	-	 Imperfect 	-	 ate  [ sg. ]
कश्चित् 	-	 kazcit 	-	 ind.
  	-	 any
काचित् 	-	 kAcit 	-	 ind.
  	-	 any
किञ्चित् 	-	 kiJcit 	-	 ind.
  	-	 any
प्राक् 	-	 prAk 	-	 indecl.
  	-	 ago
च 	-	 ca 	-	 indecl.
  	-	 and
विलेख 	-	 vilekha 	-	 m.
  	-	 act
मरुत् 	-	 marut 	-	 m.
  	-	 air
मर्कट 	-	 markaTa 	-	 m.
  	-	 ape
वानर 	-	 vAnara 	-	 m.
  	-	 ape
कपि 	-	 kapi 	-	 m.
  	-	 ape
बाहु 	-	 bAhu 	-	 m.
  	-	 arm
परशु 	-	 parazu 	-	 m.
  	-	 axe  [ ax - Amer. ]
कुठार 	-	 kuThAra 	-	 m.
  	-	 axe
कार्य 	-	 kArya 	-	 n.
  	-	 act
कृत्य 	-	 kRtya 	-	 n.
  	-	 act

तु 	-	 tu 	-	 adverb 	-	 and
कश्चित् 	-	 kazcit 	-	 ind.
  	-	 any
काचित् 	-	 kAcit 	-	 ind.
  	-	 any
किञ्चित् 	-	 kiJcit 	-	 ind.
  	-	 any
च 	-	 ca 	-	 indecl.
  	-	 and
पायु 	-	 pAyu 	-	 m.
  	-	 anus
शृङ्ग 	-	 zRGga 	-	 n.
  	-	 horn  [ of an animal ]
गुद 	-	 guda 	-	 n.
  	-	 anus
क्रुद्ध 	-	 kruddha 	-	 adj.
  	-	 angry
परि 	-	 pari 	-	 adverb 	-	 about  [ with respect to space and time ]
दूत 	-	 dUta 	-	 m.
  	-	 angel
रोष 	-	 roSa 	-	 m.
  	-	 anger
गुल्फ 	-	 gulpha 	-	 m.
  	-	 ankle
सम्मितीय 	-	 sammitIya 	-	 adj.
  	-	 analog  [ computer ]
वर्षिक 	-	 varSika 	-	 adj.
  	-	 annual
कथञ्चित् 	-	 kathaJcit 	-	 ind.
  	-	 anyhow
पशु 	-	 pazu 	-	 m.
  	-	 animal
संलग्न 	-	 saMlagna 	-	 m.
  	-	 annexe
वार्षिक 	-	 vArSika 	-	 m.
  	-	 annual
नूपुर 	-	 nUpura 	-	 n.
  	-	 anklet

 
   तु   tu   adverb  and   
   तु   tu   indecl.
   but    
   अद्य तु विरामः  adya  tu  virAmaH  sent.
   Today is a holiday,  anyway.   
   ह्यः तु स्वस्थः आसीत्  hyaH  tu  svasthaH AsIt  sent.
   He was all right yesterday.    
   मम तु आक्शेपः नास्ति  mama  tu  AkzepaH nAsti  sent.
   I have no objection.    
   अधुना तु अतीव शीतलः  adhunA  tu  atIva zItalaH  sent.
   It is very cold now.    
   मम तु इदानीं अतीव बुभुक्षा  mama  tu  idAnIM atIva bubhukSA  sent.
   I am very hungry.   
   प्रमादतः संवृत्तम्,  न तु बुद्ध्या  pramAdataH saMvRttam,  na  tu  buddhyA  sent.
   I did not do it purposely. It was just accidental.    
   अस्माकं गृहम् अस्मभ्यं निर्मितम्,  न तु अन्येन  asmAkaM gRham asmabhyaM nirmitam,  na  tu  anyena  sent.
   Our house was built by us,  not by someone else.   
   तस्य कृते चत्वारि दत्तवती,  मम कृते तु त्रीणि एव!  tasya kRte catvAri dattavatI,  mama kRte  tu  trINi eva!  sent.
   You gave him four,  only three to me.    
   आम् वयं चेम्स्फोर्द् नगरे अमरिका-देशे वसामः न तु आङ्लदेशे  Am vayaM cemsphord nagare amarikA-deze vasAmaH na  tu  AGladeze  sent.
   Yes,  we live in Chelmsford in the US,  not in [Chelmsford, ] England.   
   तु  tu  adverb  or   
   तु  tu  adverb  pray! I beg  
   तु  tu  adverb  sometimes used as a mere expletive   
   तु  tu  adverb  do  
   तु  tu  adverb  now   
   तु  tu  indecl.
  co  however  
   तौति  { तु }  tauti  { tu } verb 2  go   
   तौति  { तु }  tauti  { tu } verb 2  have authority  
   तौति  { तु }  tauti  { tu } verb 2  be strong   
   तौति  { तु }  tauti  { tu } verb 2  injure  
   किं तु  kiM tu  conj.  but   
   तवीति  { तु }  taviiti  { tu } verb 2  go  
   तवीति  { तु }  taviiti  { tu } verb 2  have authority   
   तवीति  { तु }  taviiti  { tu } verb 2  injure  
   तवीति  { तु }  taviiti  { tu } verb 2  be strong   
   नपरम् तु  naparam tu  phrase  not however  
   तुर्य ,  तु.  turya ,  tu.    quart q. qt.  [ liquid measure ]   
   ते तु बालाः किल!  te tu bAlAH kila! sent.
   But they are just boys!     
            

 
   तु  tu  adverb   and    
   च  ca  indecl.
    and     
   परि  pari  adverb  about  [ with respect to space and time ]  
   गत्वा शयनं करोतु  gatvA zayanaM karotu  sent.
   Go  and  sleep    
   एडमूक  eDamUka  adj.
   deaf  and  dumb   
   सुप्रयोज्य  suprayojya  adj.
   Plug  and  Play  [ computer ]   
   सुयोज्य  suyojya  adj.
   Plug  and  Play  [ computer ]  
   अहोरात्रम्  ahorAtram  indecl.
   day  and  night    
   दिवारात्रम्  divArAtram  indecl.
   day  and  night   
   रात्रिन्दिवम्  rAtrindivam  indecl.
   day  and  night    
   कर्तनलेपन  kartanalepana  n.
   cut  and  paste  [ computer ]  
   कर्षणमोचन  karSaNamocana  n.
   drag-and-drop  [ computer ]   
   इतस्ततः  itastataH  adverb  here  and  there   
   अश्वशकट  azvazakaTa  n.
   horse  and  cart    
   वारं वारम्  vAraM vAram  adverb  again  and  again   
   वारंवारम्  vAraMvAram  indecl.
   again  and  again    
   मुहुर्मुहु  muhurmuhu  m.
   again  and  again   
   पुनः पुन  punaH puna  m.
   again  and  again    
   वधूवरौ  vadhUvarau  m.
   bride  and  groom   
   पितरः पुत्राः च  pitaraH putrAH ca  expr.  fathers  and  sons        

Wilson

English

 तु r. 2nd cl. (तौति or तवति)
1 To go or move.
2 To thrive or increase.
3 To injure,  to hurt or kill.
4 To become full. According to some authorities this is merely a Sautra
root.

 तु ind. A particle,  implying.
Difference,  (but,  or.)
Disjunction,  (but,  again,  further,  other.)
Connexion,  (and,  moreover.)
Asseveration,  (indeed.)
An expletive.

Apte

English

तु [tu],  2 P.
  (तौति and तवीति)

To have authority or power,  to be strong
 स तूताव नैनमश्नोत्यंहतिः Rv.*
  1.94.2.

To get,  attain. 

To thrive,  increase,  become full.

To go,  move.

To injure,  hurt,  strike.

तु [tu],  ind.
  (Never used at the beginning of a sentenece,  but usually after the first word)

An adversative particle meaning 'but',  'on the contrary',  'on the other hand',  'nevertheless'
 स सर्वेषां सुखानामन्त ययौ । एकं तु सुतमुखदर्शनसुखं न लेभेK.*  59
 विपर्यये तु पितुरस्याः समीपनयन- मवस्थितमेव Ś.*
  5. (in this sense तु is oft
 en added to किं and परम्,  and किंतु and परंतु are,  unlike तु,  always used at the beginning of a sentence).

And now,  on one's part,  and
 एकदा तु प्रतीहारी समुपसृत्याब्रवीत् Ks.*
  8
 राजा तु तामार्यां श्रुत्वा$ब्रवीत् 12.

As to as regards,  as for
 प्रवर्त्यतां ब्राह्मणानुद्दिश्य पाकः ।,  चन्द्रोपरागं प्रति तु केनापि विप्र- लब्धासि Mu.*
  1
 Māl.
 8.4.

It sometimes marks a difference (भेद) or superior quality
 मृष्टं पयो मृष्टतरं तु दुग्धम् G. M.

Sometimes it is used as an emphatic particle
 बालानां तु शुभं वाक्यं ग्राह्यम् Rām.*
  7.83.2. भीमस्तु पाण्डवानां रौद्रः G. M.

And sometimes it is used as a mere expletive
 निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम् Chandr.*
  2.6.

when used as an indeclinable it means,  'undoubtedly'
 तुशब्दः संशयव्यावत्त्यर्थः । न खलु संशयो$स्ति । ŚB. on MS.*  1.3.74.

तुक्खारः,  1 तुखारः,  तुषारः N.
  of a people inhabiting the in Vindhya mountain
 cf.
   Vikr.18.93.

Tukhār horse
 निशम्य तुक्खारखुरक्षतायाः क्षितेस्तनुत्वादिव यस्य कीर्तिम् Vikr.9.116.

Apte 1890

English

 तु {c2c} P. (तौति and तवीति) 1 To have authority or power,  to be strong. 
To get,  attain. 
To thrive,  increase,  become full. 
To go,  move. 
To injure,  hurt,  strike. 

 तु ind. (Never used at the beginning of a sentence,  but usually after the first word) 1 An adversative particle meaning ‘but’,  ‘on the contrary’,  ‘on the other hand’,  ‘nevertheless’
 स सर्वेषां सुखानामंतं ययौ । एकं तु सुतमुखदर्शनसुखं न लेभे K. 59
 विपर्यये तु पितुरस्याः समीपनयनमवस्थितमेव Ś. 5
 (in this sense तु is often added to किं and परं,  and किंतु and परंतु are,  unlike तु,  always used at the beginning of a sentence). 
2 And now,  on one's part,  and
 एकदा तु प्रतीहारी समुपसृत्याब्रवीत् K. 8
 राजा तु तामार्यां श्रुत्वाऽब्रवीत् 12. 
3 As to,  as regards,  as for
 प्रवर्त्यतां ब्राह्मणानुद्दिश्य पाकः । चंद्रोपरागं प्रति तु केनापि विप्रलब्धासि Mu. 1
 Māl. 8. 4. 
4 It sometimes marks a difference (भेद) or superior quality
 मृष्टं पयो मृष्टतरं तु दुग्धं G. M. 
5 Sometimes it is used as an emphatic particle
 भीमस्तु पांडवानां रौद्रः G. M. 
6 And sometimes it is used as a mere expletive
 निरर्थकं तु हीत्यादि पूरणैकप्रयोजनं Chandr. 2. 6. 

Monier Williams Cologne

English

 1. तु cl.
  2. (तौति,  Dhātup.
  
 fut. 2nd तोता or तविता,  Vop.
  ) to have authority,  be strong,  RV.
   i,  94,  2 (pf.  तूताव cf.
   Naigh.
  iv,  1
 Pāṇ.
  vi,  1,  7,  Kāś.
 )
to go,  Dhātup.
  
to injure,  ib. :
Caus.
  (aor.  तूतोत्,  2. sg. °तोस्) to make strong or efficient,  RV.
   ii,  20,  5
 vi,  26,  4
 cf.
   उत्-,  सं-
 तव॑स्,  &c.
  ,  तीव्र॑

 तु [Zd. tav,  ‘to be able’
 Lat.
  tumour,  tueri,  totus.]

 2. तु॑ ind.
  (never found at the beginning of a sentence or verse
 metrically also तू॑,  RV.
  
 cf.
   Pāṇ.
  vi,  3,  133) pray! I beg,  do,  now,  then,  Lat.
 dum used (esp.   with the Imper.),  RV.
  

 but (also with एव॑ or वै॑ following),  AV.
   iv,  18,  6
 TS.
 
 ŚBr.
   &c.
  

 and,  Mn.
   ii,  22

 or,  i,  68
 xi,  202

 often incorrectly written for नु,  MBh.
   (i,  6151 B. and C.)

 sometimes used as a mere expletive

 च — न तु though — still not

 न — अपि तु not — but

 न च — अपि तु not — but

 कामं — तु though — still

 कामं च — तु though — still

 किं तु though — still

 परं तु though — still

 कामं — न तु it is true — but not,  ere - than

 भूयस् — न तु it is true — but not,  ere — than

 वरम् — न तु it is true — but not,  ere - than

 किं तु still,  nevertheless

 न — परं तु not — however

 तु — तु certainly — but,  Hit.
  i,  2,  33.

Monier Williams 1872

English

 तु 1. तु,  the base of some of the cases of
the 2nd personal pronoun
 [cf. त्व।]

 तु 2. तु,  cl. 2. P.,  Ved. तवीति and तौति, 
तूताव,  तोतुम् and तवितुम्,  to have authority
or power,  to be strong
 to attain
 to thrive or increase, 
to fill,  become full
 to go or move
 to injure,  hurt, 
kill: Caus.,  Ved. (only used in aor. तूतोत्),  to make
strong or efficient,  make valid,  accomplish
 [cf. Zend
tav,  ‘to be able
’ tavan,  ‘powerful:’ Pers. توان tuvân, 
‘power
’ توانم tuvânam,  ‘I can:’ Gr. τύλος,  τύλη, 
τυλόω,  ταΰς: Lat. tumor,  tumere,  tumidus,  tu-
mulus (?),  tuber,  tueri,  totus: Umbr. Osc. tauta, 
tota,  touta,  ‘town
’ tut-icus,  ‘townish:’ Goth.
thiuda,  thiuth,  thiuthyan: Angl. Sax. thū-ma, 
‘the thumb
’ theod,  ‘people:’ Old Germ. dū-mo, 
‘the thumb:’ Slav. ty-ti,  ‘to grow fat
’ tu-kŭ,  ‘fat:’
Lith. tau-ka-i,  ‘fat
’ tunk-u,  ‘I become fat:’ Old
Pruss. tau-ta,  ‘land,  country:’ Cambro-Brit. tyv-u, 
‘to increase.’]

 तु 3. तु,  ind. (a particle,  perhaps connected
with the pronom. base 2. त,  or with the Vedic pro-
noun त्व
 never found at the beginning of a sentence
or verse,  and causing the verb with which it is con-
structed to retain its accent). As a particle implying
‘earnest entreaty’ or ‘urgent request’ it is often used in
the Veda,  like Lat. dum,  with an imperative,  and may
be translated by ‘pray!’ ‘I beg, ’ ‘do’ (e. g. आ त्वेत, 
come here,  do)
 or it may be rendered by ‘well, ’
‘now then, ’ ‘now, ’ ‘just.’ As an adversative particle
it is equivalent to ‘but, ’ ‘on the contrary, ’ ‘on the
other hand’ (e. g. न च्छिनति जनयति तु,  he
does not destroy but he produces). The sense ‘but’
is most common in later Sanskrit.

 तु is sometimes,  however,  used for च,  ‘and’
(e. g. आ समुद्रात् पूर्वाद् आ समुद्रात् तु पश्चि-
मात्,  to the eastern sea and to the western sea)
 and
even for वा,  ‘or’ (e. g. उष्ट्र-यानं समारुह्य
खर-यानं तु,  having ascended a camel-carriage
or one drawn by donkeys). Sometimes it appears to
be incorrectly written for नु (e. g. किन् तु for किन्
नु). Occasionally it seems to be used for तदा after
चेत् (e. g. तां चेद् न दित्सेयम् प्रमथ्यैनां
हरेयुस् तु,  if I were not willing to give her then
they would take her by force). Not unfrequently तु
is used as an expletive to fill out a verse or prevent
the blending of vowels (e. g. ईर्ष्यी घृणी त्व्
अ-सन्तुष्टः,  &c.,  an envious man,  one over-com-
passionate,  a discontented man,  &c.). तु — तु, 
although — yet
 अपि-तु,  moreover
 किन् तु,  but, 
nevertheless,  notwithstanding
 परन् तु,  more-
over,  but,  nevertheless
 न त्व् एव तु,  but by no
means. According to lexicographers तु implies dis-
junction,  mutual opposition,  alternative,  asseveration, 
emphasis,  conjunction,  &c.

Macdonell

English

 तु TU,  Ⅱ. P. tav-ī-ti,  be powerful,  prevail.

 तु tú,  pcl. (never commences a sentence): with 🞄impv. pray (V.)
 but
 sts. = ca or vā,  or a 🞄mere expletive
 api tu,  but rather
 kim tu,  🞄but yet,  nevertheless
 na tu,  but not
 na 🞄tu‿eva tu,  never at all
 paraṃ tu,  yet,  🞄nevertheless,  however
 tu-tu,  indeed — but
 🞄ca-na tu,  although — yet not
 na or na ca — api tu,  🞄not — but rather
 kāmam (ca)-tu 🞄or kiṃ tu,  although — yet
 kāmam,  bhūyas,  🞄or varám — na tu,  rather — than. 

Benfey

English

 1. तु तु,  ii. 2,  Par.
 1. To be power-
ful (ved.).
 2. † To increase.
 3. † To
go.
 4. † To hurt. -- Cf.  τύλος
 Lat.
tumor,  tumere,  tumulus,  tuber,  tueri, 
totus
 Goth. thiuda,  thiuth,  thiuthjan
A.S. theod,  people.

 2. तु तु,  a particle (akin to त्व,  a ved.
pron. ,  Some,  one,  another,  etc.).
 1.
But,  Man.  1,  109.
 2. Preceded by
अपि,  But rather,  Daśak. in Chr. 184,  17
by किम्,  Nevertheless,  MBh. 1,  1916.
 3. Or,  Man.  11,  201.
 4. And,  Man.  2, 
22.
 5. तु -- तु,  Indeed -- but,  Hit. i. d. 32.
 6. Often without a special significa-
tion,  Man.  7,  95.
 7. Sometimes erro-
neously for नु,  Brāhmaṇ. 3,  17 (where
the Calc. ed. has नु). -- Cf.  perhaps τοί.

Hindi

लेकिन

Apte Hindi

Hindi

तु
अव्य* - तुद् + ड्
विरोधसूचक अव्यय - अर्थ (‘परन्तु इसके विपरीत’ ‘दूसरी ओर’ ‘तो भी’)

तु
अव्य* - -
"और अब,  तो,  और "

तु
अव्य* - -
"के सम्बन्ध में,  के विषय में,  की बावत"

तु
अव्य* - -
कभी कभी इससे ‘भेद’ या ‘श्रेष्ठ गुण’ का पता लगता हैं

तु
अव्य* - -
कभी कभी यह केवल पद पूर्ति के लिए प्रयुक्त होता हैं

तु
अ* - -
निस्सन्देह

Shabdartha Kaustubha

Kannada

तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಶ್ಲೋಕದ ಪಾದಪೂತ್ರಿಗಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಒಂದು ಪದ
निष्पत्तिः - > तुद (व्यथने) - "डुः" (वा० ३-२-१८०)
प्रयोगाः - > "अवगूर्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहत्य च । जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते ॥"
उल्लेखाः - > मनु० ११-२०६
विस्तारः - > "तु हि च स्महवै पादपूरणे" -अम० ।
तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಭೇದ
प्रयोगाः - > "मृद्घटवत् सुखभेद्यो दुःसन्धानश्च दुर्जनो भवति । सुजनस्तु कनकघटवद्दुर्भेद्यश्चासु सन्धेयः ॥"
उल्लेखाः - > हितो० १-३-९२
तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅವಧಾರಣ /ನಿಶ್ಚಯ
तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಸಮುಚ್ಚಯ
प्रयोगाः - > "उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानं तु कामतः"
उल्लेखाः - > मनु० ११-२०१
तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪಕ್ಷಾಂತರ
प्रयोगाः - > "आचाराद्विच्युतो विप्रो न वेद फलमश्नुते । आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाग्भवेत् ॥"
उल्लेखाः - > मनु० १-१०९
तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ನಿಯೋಗ /ಅಪ್ಪಣೆ
तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಪ್ರಶಂಸೆ /ಹೊಗಳಿಕೆ
तु
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ನಿಗ್ರಹ /ಅಡಗಿಸುವಿಕೆ
विस्तारः - > "तु पादपूरणे भेदे समुच्चयेऽवधारणे । पक्षान्तरे नियोगे च प्रशंसायां विनिग्रहे" - मेदि० ।

L R Vaidya

English

 tu {% ind. (never used at the beginning of a sentence) %} 1. But,  on the contrary,  on the other hand,  आचारेण तु संयुक्तः संपूर्णफलभाग् भवेत् M.i.109
 (in this sense,  तु is often preceded by परम् or किम् and the form परंतु or किंतु is always used first in a sentence)
 2. as to,  as for,  as regards,  चंद्रोपरागं प्रति तु केनापि विप्रलब्धासि Mud.i.
 3. and now,  on one’s part,  अवनिपतिस्तु तामनिमेषलोचनो ददर्श Kad.
 4. it is sometimes used as an emphatic particle,  e.g. भीमस्तु पांडवानां रौद्रः G.M. and sometimes as a mere expletive,  (निरर्थकं तुहीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम्).

Bopp

Latin

 1. तु 2. P. तौमि et तवीमि (PAN. VII. 3. 95.) cresce-
re. RIG-V. 94. 2.: यस्मै त्वम् आयजसे…स तूताव
«cui tu sacra perficis,  is crescit». (Cambro-brit. tyv-u
crescere
 pers. توان tuvân potestas,  توانم tuvânem pos-
sum
 zend. tav posse,  v. gr. comp. §. 538.)

 2. तु (fortasse a stirpe demonstrat. त,  attenuato अ in उ,  si-
cut in interrog. कु e क)
1) vero,  autem. IN. 3. 5. 4. 7.
BR. 1. 17. 3. 18. N. 23. 9.
2) et,  etiam. N. 25. 14. BR. 3.
22. A. 3. 23. DR. 5. 17.
3) post pron. interrog. किम् va-
let nostrum doch. BR. 1. 7. 35. 13. 17.
4) in apodosi post
चेत् valet nostrum so. BR. 2. 17.: तञ् चेद् अहन् न
दित्सेयम्…प्रमथ्यै ऽनां हरेयुस् तु. -- Enunciationem
nunquam incipit.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 tu,  but,  recorded at the beginning of a sentence: tu tava vijite catvāraḥ prāṇinaḥ … MSV 〔iii.130.1〕. Unless some word has been lost or transposed,  no other interpretation seems possible.

Lanman

English

 √tu (távīti [633]
 tūtā́va [786^4]). have
power
 be strong. [orig. ‘swell,  grow’:
cf. τύ-λη,  ‘swelling,  lump, ’ Corcyraean
τῦ-μο-ς,  ‘mound’
 AS. ϸūma,  ‘the big
(finger), ’ Eng. thumb
 further,  túm-ra, 
‘fat,  strong’
 Lat. tum-ulus,  ‘mound, ’
tum-or,  ‘swelling.’]

 tú,  pcl. never at beg. of sentence.
	—1. w.
imperative,  pray
	—2. in sooth,  78^10
	—3.
but,  8^12,  26^13,  34^10,  etc.
 on the other hand, 
20^4
 tu…tu,  on the one hand…on the
other,  216,  17
 so…,  …tu,  …tu,  60^3
 na tv
eva tu,  but by no means,  63^10,  64^3
 kāmaṃ
tu…na tu,  see kāmam
 kiṃ tu, 
nevertheless,  39^5
	—4. used loosely: as
equiv. to ca,  58^1
 often as a mere expletive
[1122a^4],  e. g. 4^9,  6413b.

 tu,  pron. root of 2nd pers,  see tvad.

Kridanta Forms

Sanskrit

तु (तु꣡ गतिवृद्धिहिंसासु वृद्ध्यर्थः इति सौत्रो धातुः - अदादिः - सेट्)
ल्युट् =  तवनम्
अनीयर् =  तवनीयः - तवनीया
ण्वुल् =  तावकः - ताविका
तुमुँन् =  तवितुम्
तव्य =  तवितव्यः - तवितव्या
तृच् =  तविता - तवित्री
क्त्वा =  तुत्वा
ल्यप् =  प्रतुत्य
क्तवतुँ =  तुतवान् - तुतवती
क्त =  तुतः - तुता
शतृँ =  तुवत् / तुवद् - तुवती

धातुपाठः (Krishnacharya)

Sanskrit

धातुः:
  तु
मूलधातुः:
   
धात्वर्थः:
  गति-वृद्धि-हिंसासु
गणः:
  अदादिः
कर्मकत्वं:
  हिंसायां सकर्मकः, अन्यत्र अकर्मकः
इट्त्वं:
  अनिट्
उपग्रहः:
  परस्मैपदी
रूपम्:
  तौति-तवीति
अनुबन्धादिविशेषः:
  सौत्रोयम्, उकारान्तः

Abhyankara Grammar

English

तु  (1) short term ( प्रत्याहार ) for the dental consonants त्,  थ्,  द्,  ध् and न् cf. P. I. 1.69
 (2) personal-end- ing substituted for ति in the 2nd pers. imper. sing. Parasmaipada cf. P. III,  4.86
 (3) tad. affix तु in the sense of possession added in Vedic Literature to कम् and शम् e. g. क्रन्तुः,  शन्तु: cf. P. V. 2.138
 (4) unadi affix तु ( तुन्) prescribed by the rule सितनिगमिमसिसच्यविधाञ्कुशि- भ्यस्तुन् ( Unadi Sitra I.69 ) before which the augment इ is not added e.g. सेतुः सक्तुः etc. cf. P. VII. 2.9

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 तु ,  तूयन्ते = °आदीयन्ते गृह्यन्ते तृषार्तैर् इति तोयानि,  S I,  202,  10 (Ko.).

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अपि,  अपि तु,  तथापि,  परम्,  तु,  किम्,  किन्तु,  च,  ननु,  वा,  अथ वा,  पुनः
adverb
  
एवम्भूतोऽपि।
 "ज्वरः सन् अपि सः वृथा एव इतस्ततः अटति।"

Sanskrit Tibetan

Tibetan

ko
१) आपि (?) २) तु (?)

kyang
१) अपि २) अपि ३) उत ४) एव ५) किं चापि ६) च ७) च ॥॥॥ च ८) चन ९) चापि १०) चित् ११) तु १२) पुनः १३) वा १४) हि १५) सं १६) अपि

अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्

Sanskrit

--source--
 
तु हि च स्म ह वै  पादपूरणे पूजने स्वती ॥ १९७ ॥
-wordlist-
 
तु (अ),  पादपूरण (क्ली),  हि (अ),  पादपूरण (क्ली),  च (अ),  पादपूरण (क्ली),  स्म (अ),  पादपूरण (क्ली),  ह (अ),  पादपूरण (क्ली),  वै (अ),  पादपूरण (क्ली),  सु (अ),  पूजन (क्ली),  अति (अ),  पूजन (क्ली)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

तु
तु,  भेद,  अवधारण
हि स्याद्विशेषणे हेतौ तु स्याद्भेदेऽवधारणे ॥ ८८१ ॥
verse 5.1.1.881
page 0101

एकाक्षरनाममाला

Sanskrit

तु,  पूर्व,  निवृत्ति,  पूर्वस्माद् अवधारण
तुः स्यात् पूर्वे निवृत्तौ च पूर्वस्मादवधारणे ॥ २३ ॥
verse 1.1.1.23
page 0120

तु,  विलक्षण,  विकल्पार्थ
विलक्षणे विकल्पार्थे थो भवेद् भयरक्षणे ।
verse 1.1.1.24
page 0120

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 तु,  ल वृत्तौ । हिंसायाम् । पूर्त्तौ । इति कविकल्प-द्रुमः ॥
 (अदां-परं-अकं-सकं च-सेट् ।) ल, तौति तवीति । इति दुर्गादासः ॥

 तु,  व्य,
   पादपूरणम् । (यथा,  मनुः । ११ । २०७ ।“अवगूर्य्य त्वब्दशतं सहस्रमभिहत्य च ।जिघांसया ब्राह्मणस्य नरकं प्रतिपद्यते ॥
”)भेदः । अवधारणम् । इत्यमरः ॥
 संमुच्चयः ।(यथा,  मनुः । ११ । २०२ ।“उष्ट्रयानं समारुह्य खरयानन्तु कामतः ।स्नात्वा तु विप्रो दिग्वासाः प्राणायामेनशुध्यति ॥
”)पक्षान्तरम् । नियोगः । प्रशंसा । विनिग्रहः ।इति शब्दरत्नावली ॥

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 तु वृत्तौ (वृद्धौ पा०) अक० हिंसायां पूर्त्तौ च सक०
  अदा० पर०
 अनिट् । तौति तवीति । अतौषीत् । अत्र “नाभ्यस्तस्याचि-पिति सार्वधातुके” ७ । ३ । ८७ । “सूत्रतः सार्वधातुके इत्य-स्यानुवृत्तिसम्भवेऽपि “तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके” ७ । ३ । ९५पा० सूत्रे “पुनः सार्वधातुकग्रहणमपिदर्थमिति” सि० कौ० ।तेन “उतो वृद्धिर्लुकि हलि” ७ । ३ । ८९ पा० सूत्रात् हलीत्यस्य“ब्रुवईट्” ७ । ३ । ९३ पा० सूत्रात् “ईटः यङो वा” सू० वेत्यस्यचानुवृत्तिः न पितीत्यस्य तेन तुवीतः तुतः तुवीथः तुथः ।अचि तु न । तुवन्ति । मुग्धबोधकृत्तुहलोत्यस्यानुवृत्तिवत्पितीत्यस्यानुवृत्तिरिति वभ्राम” तेन तन्मते तुत इत्येवइति भेदः । तुताव । वेदे तुजादि० अभ्यासदीर्घः । “स तूताबनैनमश्नीत्यंहतिरग्ने!” ऋ० १ । ९४ । २ “ब्रह्मा तूतोदिन्द्रोगातुमिष्मन्” ऋ० २ । २० । ५ । तु वृद्धावित्यस्य लङि बहुलंछन्दसि विकरणस्य श्लुः । अडागमाभावश्च” भा० ।

 तु अव्य०
  तुद--मितद्रु० डु । १ पादपूरणार्थे निरर्थके । “निर-र्थकं तुहीत्यादि पूरणैकप्रयोजनम्” चन्द्रालोकः । २ भेदे३ अवधारणे अमरः । ४ समुच्चये ५ पक्षान्तरे ६ नियोगे ७ प्रशं-सायां८विनिग्रहे शब्दर० तत्र पक्षान्तरे “आचारेण तु संयुक्तःसंपूर्णफलभाक् भवेत्” मनुः । समुच्चये “उष्ट्रयानं समारुह्यखरयानं तु कामतः । स्नात्वा तु विप्रो दिग्वासाः प्रा-णायामेन शुध्यति” मनुः । पूजायामेतद्योगे “तुपश्यपश्यताहैः पूजायाम्” पा० तिङन्तं न निहन्यते” आदहसुधाम तु पुनर्गर्भस्तु मेनिरे” सि० कौ० धृता श्रुतिः ।

कृदन्तरूपमाला

Sanskrit

1 {@‘अर्च पूजायाम्’@} 2 ‘पूजायां णौ विभाषाऽर्चेरर्चयत्यर्चतेऽर्चति। 
 भूवादौ पाठसामर्थ्यात् कर्तृगामिफलेऽर्चति।।’ 3 इति देवः। 
 अर्चकः-र्चिका इत्यादिकानां ण्यन्ताण्यन्तसाधारण्येन लिखितत्वात् पूर्वोक्त 4 पूजार्थकार्चतिवद्रूपाणि ज्ञेयानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु अर्चिचयिषकः-षिका,  अर्चिचयिष्यम्
   अर्चिचयिषिता-त्री,  अर्चिचयिष्यमाणः
   अर्चिचयिषन्-न्ती,  अर्चिचयिषः
   अर्चिचयिषिष्यन्-न्ती-ती,  अर्चिचयिषितुम्
   अर्चिचयिषमाणः,  अर्चिचयिषा
   अर्चिचयिषिष्यमाणः,  अर्चिचयिषणम्
   अर्चिचयिषितम्-तः-तवान्,  अर्चिचयिषित्वा,  समर्चिचयिष्य
   अर्चिचयिषुः,  अर्चिचयिषम् २,  अर्चिचयिषितव्यम्
   अर्चिचयिषित्वा २,  अर्चिचयिषणीयम्
   इमानि रूपाणि--इति विशेषः। 
 ^आ। 
 ‘आधृषाद्वा’ 5 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्। 
 ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 6 इति णिजभावपक्षे परस्मैपदी। 
 शाकटायनस्तु अनुदात्तेत्त्वमस्य धातोरङ्गीकृत्यात्मनेपदित्वं ब्रूते। 
 तत्पक्षे शानचि ‘अर्चमानः’ इति रूपम्। 
 7
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (३७)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१८०९। से। उ। ^आ आधृषीयः।)
 03 =>
  (श्लो। ४९।)
 04 =>
  (३६)
 05 =>
  (ग। सू।)
 06 =>
  (१-३-७८)
 07 =>
  [पृष्ठम्००३६+ २६]

1 {@“अर्ह पूजायाम्”@} 2 ‘--पूजनेऽर्हति चार्हयेत्।’ 3 इति देवः। 
 पूर्वोक्तभौवादिकार्हतिवत् 4 रूपाणि सर्वाणि ज्ञेयानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणि-- अर्जिहयिषकः-षिका
   अर्जिहयिषितव्यम्
   अर्जिहयिषिता-त्री
   अर्जिहयिषणीयम्
   अर्जिहयिषन्-न्ती
   अर्जिहयिष्यम्
   अर्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
   ईषदर्जिहयिषः-दुरर्जिहयिषः-स्वर्जिहयिषः
   अर्जिहयिषमाणः
   अर्जिहयिष्यमाणः
   अर्जिहयिषिष्यमाणः
   अर्जिहयिषः
   अर्जिहयिषितम्-तः-तवान्
   अर्जिहयिषितुम्
   अर्जिहयिषुः
   अर्जिहयिषा
   5 अर्जिहयिषणम्
   अर्जिहयिषम् २
   अर्जिहयिषित्वा
   अर्जिहयिषित्वा २
   समर्जिहयिष्य
   इति।।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४५)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७३२-सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (१९७)
 04 =>
  (४४)
 05 =>
  [पृष्ठम्००४३+ २४]

1 {@“अहि भाषार्थः”@} 2 “अहि भासार्थः” इति क्षीरस्वामी। 
 अिदित्करणसामर्थ्यात् णिचो वैकल्पिकत्वम्। 
 णिच्पक्षे,  णिजभावपक्षे च,  पूर्वोक्तभौवादिकांहति 3 वद्रूपाणि ज्ञेयानि। 
 परं तु,  अस्य धातोः 4 णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 5 इति परस्मैपदित्वमेव। 
 तदानीं शतरि-अंहन्-न्ती,  अंहिष्यन्-न्ती-ती
   6 दुरंहः,  इति रूपाणि। 
 ण्यन्तात् सनि तु-- अञ्जि 7 हयिषकः-षिका
   अञ्जिहयिष्यम्
   ईषदञ्जिहयिषः-इत्यादि
   अञ्जिहयिषिता-त्री
   अञ्जिहयिष्यमाणः
   अञ्जिहयिषन्-न्ती
   अञ्जिहयिषः
   अञ्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
   अञ्जिहयिषा
   अञ्जिहयिषमाणः
   अञ्जिहयिषितुम्
   अञ्जिहयिषिष्यमाणः
   अञ्जिहयिषणम्
   अञ्जिहयिषितः-तवान्
   अञ्जिहयिषित्वा
   अञ्जिहयिषुः
   समञ्जिहयिष्य
   अञ्जिहयिषितव्यम्
   अञ्जिहयिषम् २
   अञ्जिहयिषित्वा २
   अञ्जिहयिषणीयम्
   इत्यादिरूपाणीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (५७)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७९८। अक। से। उभ।)
 03 =>
  (५६)
 04 =>
  [पृष्ठम्००५६+ २७]
 05 =>
  (१-३-७८)
 06 =>
  [[आ। “वीर्यं दुरंहमभिरंहय मंहयाभां मौग्ध्यं प्रलण्डय च तोडय निर्भयत्वम्। संनाडयन्त्य इति पूरितरोजशङ्का नार्यो हरेः समरकेलिमसिष्वदन्त।।” धा। का। ३-४७।]]
 07 =>
  [[१। ‘न न्द्राः संयोगादयः’ (६-१-३) इति नकारस्य द्वित्वनिषेधः। ‘कुहोश्चुः’ (७-४-६२) इति चुत्वम्। अनुस्वारः। परसवर्णश्च।]]

1 {@“आपॢ लम्भने”@} 2 आधृषीयः। 
 लम्भनम् = प्राप्तिः--इति क्षीरस्वामी। 
 ‘आपयत्यापतीत्यापेर्यौ वा णौ लम्भने पदे। 
 व्याप्त्यर्थस्यास्य तु स्वादे- राप्नोतीति पदं भवेत्।।’ 3 इति देवः। 
 आधृषीयत्वात् णिचो वैकल्पिकत्वम्। 
 णिच्पक्षे रूपाणि पूर्वं लिखि- तस्याप्नोतेरिव 4 ज्ञेयानि। 
 णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 5 इति परस्मैपदित्वमेव। 
 तत्र शतरि 6 ‘आपन्-न्ती’ इत्येव रूपम्
   शप औत्सर्गिकत्वात्। 
 ईप्सकः-इत्यादि च रूपम्। 
 ण्यन्तात् सनि तु-- आपिपयिषकः-षिका,  आपिपयिष्यम्
   आपिपयिषिता-त्री,  आपिपयिष्यमाणः
   आपिपयिषन्-न्ती,  आपिपयिषितुम्
   आपिपयिषिष्यन्-न्ती-ती,  आपिपयिषः
   आपिपयिषमाणः,  आपिपयिषा
   आपिपयिषिष्यमाणः,  आपिपयिषणम्
   आपिपयिषितः-तं-तवान्,  आपिपयिषित्वा
   आपिपयिषुः,  समापिपयिष्य
   आपिपयिषितव्यम्
   आपिपयिषणीयम्
   आपिपयिषम् २
   आपिपयिषित्वा २
   इति रूपाणि ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (६०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१८४०-सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (१३७)
 04 =>
  (५९)
 05 =>
  (१-३-७८)
 06 =>
  [[आ। “आपन् खेदमरिं तनञ्जनहितं चिक्रीड गोपेर्हरिः तूर्योत्थो वितनन् ध्वनिर्दिवमगात् दतो यथा वादितः” धा। का। ३-५१।]]

1 {@“ईर क्षेपे”@} 2 ‘ईरयतीरति। 
 ईरेः क्षेपे विभाषा णौ लुकीर्ते गतिकम्पयोः।’ 3 इति देवः। 
 ‘आधृषाद्वा’ 4 इति णिचो वैकल्पिकत्वम्। 
 ण्यन्तात् शुद्धाच्च धातोः पूर्वोक्तेरतिवत् 5 रूपाणि सर्वाणि ज्ञेयानि। 
 णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 6 इति शास्त्रात् शतरि ईरन्-न्ती ईरिष्यन्-न्ती-ती इति रूपाणि--इति विशेषः। 
 ण्यन्तात् सनि तु-- ईरिरयिषकः-षिका,  ईरिरयिष्यम्
   ईरिरयिषिता-त्री,  ईषदीरिरयिषः
   ईरिरयिषन्-न्ती,  ईररियिष्यमाणः
   ईरिरयिषिष्यन्-न्ती-ती,  ईरिरयिषितुम्
   ईरिरयिषमाणः,  ईरिरयिषा
   ईरिरयिषिष्यमाणः,  ईरिरयिषणम्
   ईरिरयिषितः-तवान्,  ईरिरयिषित्वा
   ईरिरयिषुः,  समीरिरयिष्य
   ईरिरयिषितव्यम्,  ईरिरयिषम् २
   ईरिरयिषणियम्
   ईरिरयिषित्वा २। -- इत्यादि रूपाणि। 
 7
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (८४)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१८११-सक। सेट्। उभ। आधृषीयः)
 03 =>
  (श्लो। १५३)
 04 =>
  (ग। सू। चुरादौ)
 05 =>
  (८३)
 06 =>
  (१-३-७८)
 07 =>
  [पृष्ठम्००८६+ २४]

1 {@“क्रप कृपायां गतौ च”@} 2 घटादिः। 
 मित् षिच्च। 
 3 “घटादिषु त्विहापूर्वपठिताः सर्वदा मितः। 
 बहिःस्थस्येह पाठे तु मित्त्वमुक्तेऽर्थ एव हि।।” इति धातुकाव्यव्याख्याने 4।]] क्रापकः-पिका,  5 क्रपकः-पिका,  चिक्रपिषकः-षिका,  चाक्रपकः-पिकाः
   क्रपिता-त्री,  क्रपयिता-त्री,  चिक्रपिषिता-त्री,  चाक्रपिता-त्री
   -- क्रपयन्-न्ती,  क्रपयिष्यन्-न्ती-ती
   -- क्रपमाणः,  क्रपयमाणः,  चिक्रपिषमाणः,  चाक्रप्यमाणः
   क्रपिष्यमाणः,  क्रपयिष्यमाणः,  चिक्रपिषिष्यमाणः,  चाक्रपिष्यमाणः
   कप्-क्रपौ-क्रपः
   -- -- -- 6 क्रपितम्-तः,  कपितः,  चिक्रपिषितः,  चाक्रपितः-तवान्
   कपः,  7 क्रपणः,  क्रपः,  चिक्रपिषुः,  चाक्रपः
   क्रपितव्यम्,  क्रपयितव्यम्,  चिक्रपिषितव्यम्,  चाक्रपितव्यम्
   क्रपणीयम्,  क्रपणीयम्,  चिक्रपिषणीयम्,  चाक्रपणीयम्,  8 क्रप्यम्,  क्रप्यम्,  चिक्रपिष्यम्,  चाक्रप्यम्
   ईषत्क्रपः-दुष्क्रपः-सुक्रपः
   -- -- क्रप्यमाणः,  क्रप्यमाणः,  चिक्रपिष्यमाणः,  चाक्रप्यमाणः
   क्रापः,  क्रपः,  चिक्रपिषः,  चाक्रपः
   क्रपितुम्,  क्रपयितुम्,  चिक्रपिषितुम्,  चाक्रपितुम्
   9 कृपा 10,  क्रपणा,  चिक्रपिषा,  चाक्रपा
   क्रपणम्,  क्रपणम्,  चिक्रपिषणम्,  चाक्रपणम्
   क्रपित्वा,  क्रपयित्वा,  चिक्रपिषित्वा,  चाक्रपित्वा
   प्रक्रप्य,  11 सङ्क्रपय्य,  सञ्चिक्रपिप्य,  सञ्चाक्रप्य
   क्रापम् २,  क्रपित्वा २,  12 क्रपम्-२ -क्रापम् २,  क्रपयित्वा २,  चिक्रपिषम् २,  चिक्रपिषित्वा २,  चाक्रपम् २
   चाक्रपित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (२७२)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-७७१। सक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (२-५)
 05 =>
  [[२। घटादित्वान्मित्त्वे ‘मितां ह्रस्वः’ (६-४-९२) इति णौ ह्रस्वः।]]
 06 =>
  [पृष्ठम्०२७९+ २२]
 07 =>
  [[१। ‘अनुदात्तेतश्च हलादेः’ (३-२-१४९) इति युच् ताच्छीलिकः।]]
 08 =>
  [[२। ‘पोरदुपधात्’ (३-१-९८) इति यत्।]]
 09 =>
  [[३। ‘क्रपेः सम्प्रसारणं च’ (ग। सू। ३-३-१०४) इति ‘षिद्भिदादिभ्यः--’ (३-३-१०४) इति सूत्रे पाठात् अङ्। ‘कृपो रो लः (८-२-१८) इत्यत्र नास्य ग्रहणं,  लाक्षणि- कत्वात्--इति भाष्ये स्पष्टम्।]]
 10 =>
  [[आ। ‘दक्षापरेणास्तकृपेण तासाम् अकान्दि चेतः कदनैः स्मरेण।’ धा। का। २-५।]]
 11 =>
  [[४। ‘ल्यपि लघुपूर्वात्’ (६-४-५६) इति णेरयादेशः।]]
 12 =>
  [[५। ‘चिण्णमुलो--(६-४-९३) रिति दीर्घविकल्पः णमुलि।]]

1 {@“क्षल शौचकर्मणि”@} 2 3 ‘क्षल सञ्चलने--सञ्चये च’ -- इति क्षीरस्वामी भ्वादावपि पठति। 
 अन्ये तु क्षरतेर्भौवादिकस्य पाठमेदः क्षलधातुः इति वदन्ति।]] क्षालकः-लिका,  चिक्षालयिषकः-षिका
   4 क्षालयिता-त्री,  चिक्षालयिषिता-त्री
   क्षालयन्-न्ती,  चिक्षालयिषन्-न्ती
   क्षालयिष्यन्-न्ती-ती,  चिक्षालयिषिष्यन्-न्ती-ती
   क्षालयमानः,  चिक्षालयिषमाणः
   5 क्षालयिष्यमाणः,  चिक्षालयिषिष्यमाणः
   प्रक्षाल्-प्रक्षालौ-प्रक्षालः
   -- 6 क्षालितम्-तः-तवान्,  चिक्षालयिषितः-तवान्
   क्षालः,  चिक्षालयिषुः
   क्षालयितव्यम्,  चिक्षालयिषितव्यम्
   7 क्षालनीयम्,  चिक्षालयिषणीयम्
   क्षाल्यम्,  चिक्षालयिष्यम्
   ईषत्क्षालः-दुःक्षालः-सुक्षालः
   -- क्षाल्यमानः,  चिक्षालयिष्यमाणः
   क्षालः,  चिक्षालयिषः
   क्षालयितुम्,  चिक्षालयिषितुम्
   8 क्षालना,  चिक्षालयिषा
   9 प्रक्षालनम्,  चिक्षालयिषणम्
   क्षालयित्वा,  चिक्षालयिषित्वा
   प्रक्षाल्य,  प्रचिक्षालयिष्य
   क्षालम् २,  क्षालयित्वा २,  चिक्षालयिषम् २
   चिक्षालयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (३०१)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१५९७। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  [[६। ण्यन्तस्य धातोरनेकाच्त्वात् ‘धातोरेकाचो हलादेः--’ (३-१-२२) इति यङ् न।]]
 05 =>
  [पृष्ठम्०३१५+ २३]
 06 =>
  [[आ। ‘दुर्दान्तचक् पशुपचुक्कनमप्यरौत्सीत् प्रक्षालितक्षितितलातुलवर्षरोधी। सन्दोलयन्नधिकपोलितमद्रिराजं सञ्चोलितं सुबहुमूलितशाखिबृन्दैः।।’ धा। का। ३-२१।]]
 07 =>
  [[१। ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपः।]]
 08 =>
  [[२। ‘ण्यासश्रन्थो युच्’ (३-३-१०७) इति युच्। तस्य अनादेशः। स्त्रियां टाप्।]]
 09 =>
  [[B। ‘प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य दूरादस्पर्शनं वरम्।’ इति स्मृतिः।]]

1 {@“गुप भाषार्थः”@} 2 “णौ गोपयति भाषा3र्थे,  निन्दायां से जुगुप्सते। 
 गोपायेद् रक्षणे त्वाये,  व्याकुलत्वे तु गुप्यति।।” 4 इति देवः। 
 ‘भासार्थः’ इति क्षीरस्वामी। 
 गोपकः-पिका,  गोपयिता-त्री,  इत्यादीनि रूपाणि पूर्वलिखितदैवादिक- गुपधातोः 5 ण्यन्तस्येव ज्ञेयानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु-- जुगोपयिषकः-षिका,  जुगोपयिष्यम्,  जुगोपयिषिता-त्री,  ईषज्जुगोपयिषः-दुर्जुगोपयिषः-सुजुगोपयिषः
   जुगोपयिषन्-न्ती,  जुगोपयिष्यमाणः
   जुगोपयिषिष्यन्-न्ती-ती,  जुगोपयिषः
   जुगोपयिषमाणः,  जुगोपयिषितुम्
   जुगोपयिषिष्यमाणः,  जुगोपयिषा
   जुगोपयिट्-जुगोपयिषौ-जुगोपयिषः,  जुगोपयिषणम्
   जुगोपयिषितम्-तः-तवान्,  जुगोपयिषित्वा
   जुगोपयिषुः,  प्रजुगोपयिष्य
   जुगोपयिषितव्यम्,  जुगोपयिषणीयम्,  जुगोपयिषम् २
   जुगोपयिषित्वा २। इति रूपाणि,  इति विशेषः।। 
 6
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४१०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७७२। अक। सेट्। उभ। आस्वदीयः।)
 03 =>
  (सा)
 04 =>
  (श्लो। १२९)
 05 =>
  (४०९)
 06 =>
  [पृष्ठम्०३९९+ २६]

1 {@“गुर्द पूर्वनिकेतने”@} 2 ‘पूर्वनिकेनतम् = पूर्वव्यवहार इत्येके।’ इति धा। 
 का। 
 व्याख्या। 
 पूर्वनिकेनतम् = आद्यनिवासः,  इति क्षीरस्वामी। 
 ‘पूर्व’ इति धात्वन्तरमिति केचित्। 
 गूर्दकः-गुर्दकः-र्दिका,  गुर्द 3 यिता-त्री,  गुर्दितम्- 4 तः-तवान्,  इत्यादीनि रूपाणि भौवादिककूर्दधातौ 5 ण्यन्तरूपवत् ज्ञेयानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु -- 6 जुगूर्दयिषकः-षिका,  जुगूर्दयिषितः-तवान्
   जुगूर्दयिषिता-त्री,  जुगूर्दयिषुः 
   जुगूर्दयिषन्-न्ती,  जुगूर्दयिषितव्यम्
   जुगूर्दयिषिष्यन्-न्ती-ती,  जुगूर्दयिषणीयम्
   जुगूर्दयिषमाणः,  जुगूर्दयिष्यम्
   जुगूर्दयिट्-जुगूर्दयिषौ-जुगूर्दयिषः,  ईषज्जुगूर्दयिषः- 7 दुर्जुगूर्दयिषः-सुजुगूर्दयिषः,  जुगूर्दयिषणम्
   जुगूर्दयिष्यमाणः,  जुगूर्दयिषित्वा
   जुगूर्दयिषः,  प्रजुगूर्दयिष्य
   जुगूर्दयिषितुम्,  जुगूर्दयिषा,  जुगूर्दयिषम् २
   जुगूर्दयिषित्वा २। इति रूपाणि,  इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४१५)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१६६६। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (गूर्द)
 04 =>
  [[C। ‘खेदस्त्वियान् पटहगर्दनगर्जिताशे रङ्गे सगर्धनसुगुर्दितवीरलोके।’ धा। का। ३-३१।]]
 05 =>
  (२३०)
 06 =>
  [[३। ‘उपधायां च’ (८-२-७८) इति सर्वत्र दीर्घः। ‘ह्रस्वः’ (७-४-५९) इति अभ्यासह्रस्वः। ‘र्वोरुपधायाः--’ (८-२-७८) इति दीर्घस्य वैकल्पिकत्वे ‘जुगुर्दयिषकः- षिका’ इति रूपमपि साधु। एवं सर्वत्र। दीर्घस्य वैकल्पिकत्वे प्रमाणं तु २३०- धातुटिप्पणे निरूपितम्।]]
 07 =>
  [पृष्ठम्०४०५+ २५]

1 {@“गृ विज्ञाने”@} 2 आकुस्मीयः। 
 ‘ज्ञाने गारयते,  गिरेन्निगरणे,  शब्दे गृणाति त्रयं युक्तं,  ग्रो गरतीति सेकविषये ह्रस्वान्तधातोः शपि।’ 3 इति देवः। 
 गारकः-रिका,  गारयिता-त्री,  4 गारितम्-तः-तवान्
   इत्यादीनि सेचनार्थकभौवादिकगृधातुवत् 5 ण्यन्ताद्रूपाणि सर्वाणि बोध्यानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु -- जिगारयिषकः-षिका,  ईषज्जिगारयिषः-दुर्जिगारयिषः-सुजिगारयिषः
   जिगारयिषिता-त्री,  जिगारयिष्यमाणः
   6 जिगारयिषमाणः,  जिगारयिषः
   जिगारयिषिष्यमाणः,  जिगारयिषितुम्
   जिगारयिट्-जिगारयिषौ-जिगारयिषः,  जिगारयिषा
   जिगारयिषितः-तवान्,  जिगारयिषणम्
   जिगारयिषुः,  जिगारयिषित्वा
   जिगारयिषितव्यम्,  प्रजिगारयिष्य
   जिगारयिषणीयम्,  जिगारयिष्यम्,  जिगारयिषम् २
   जिगारयिषित्वा २। इति रूपाणीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४२१)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७०८। सक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  (श्लो। ३३)
 04 =>
  [[आ। ‘इत्यादि वाद्यशतदेवनमध्य एव लोकः समालपदगारितकृष्णवीर्यः।’ धा। का। ३-३७।]]
 05 =>
  (४२०)
 06 =>
  [[१। ‘आकुस्मादात्मनेपदिनः’ (गणसूत्रं चुरादौ) इति वचनात् ण्यन्तात् आत्मनेपदमेव।]]

1 {@“घृ प्रस्रवणे”@} 2 स्रावणे इत्येके। 
 संप्रस्रवणे इति मा। 
 धा। 
 वृत्तौ। 
 ‘यद्दीप्तौ क्षरणे जिघर्त्ति तदिदं केचिद्विदुश्छान्दसम्।।’ 3 इति देवः। 
 घारकः-रिका,  घारयिता-त्री,  घारयन्-न्ती,  4 धारितम्,  इत्यादीनि रूपाणि सेचनार्थकगृधातुवत् 5 बोध्यानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु इमानि रूपाणि--जिघारयिषकः-षिका,  जिघारयिषिता-त्री
   जिघारयिषन्-न्ती,  जिघारयिषिष्यन्-न्ती-ती,  जिघारयिषमाणः,  जिघारयि- षिष्यमाणः,  जिघारयिट् - जिघारयिषौ - जिघारयिषः,  जिघारयिषितः- तवान्,  जिघारयिषः,  जिघारयिषितव्यम्,  जिघारयिषणीयम्,  जिघारयिष्यम्,  ईषद्जिघारयिषः-दुर्जिघारयिषः-सुजिघारयिषः,  जिघारयिष्यमाणः,  जिघारयिषः,  जिघारयिषितुम्,  जिघारयिषा,  जिघारयिषणम्,  जिघारयिषित्वा,  प्रजिघारयिष्य,  जिघारयिषम् २,  जिघारयिषित्वा २। इति। 
 6
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४७७)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१६५१। सक। अनि। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। ३३)
 04 =>
  [[B। ‘इत्थं सुगाजितमृदङ्गविमार्जनानि संवार्य मर्चयति घारितशङ्कमस्मिन्।’ धा। का। ३। २८।]]
 05 =>
  (४२०)
 06 =>
  [पृष्ठम्०४६३+ २६]

1 {@“चण दाने च”@} 2 घटादिः। 
 3 माधबधातुवृत्तिपर्यालो चनया चुरादावपि कश्चन चणधातुरस्तीति ज्ञायते। 
 क्षीरतरङ्गिणी-सिद्धान्तकौमुद्यादिषु तस्यानुपलम्भात् न तस्य रूपाणि लिखितानि। 
 तस्य सत्त्वे तु चाणकः-णिका,  चिचाणयिषकः-षिका
   इत्यादीनि रूपाणि चौरादिककणधातुवत् 4 ज्ञेयानि।]] चकाराद् गतावपि। 
 चाणकः-णिका,  चिचणिषकः-षिका,  चञ्चणकः-णिका
   अित्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि शुद्धात्,  सन्नन्तात्,  यङन्ताञ्च भौवादिककणतिवत् 5 बोध्यानि। 
 घटादित्वेन मित्त्वाण्णौ उपधाह्रस्वे,  चणकः-णिका,  चणयिता-त्री,  इत्यादिकानि ण्यन्तरूपाणि घाटादिक- कणतिवत् 6 ज्ञेयानि। 
 7 चणन्-न्ती। 
 8
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (४९०)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-७९६। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (१५९)
 05 =>
  (१५७)
 06 =>
  (१५८)
 07 =>
  [[B। ‘चणन् विषादं विशणन् विचिन्तां श्रणन् विमोहं श्रथितोऽस्तु सद्यः।।’ धा। का। २।९।]]
 08 =>
  [पृष्ठम्०४७४+ २५]

1 {@“चर्च अध्ययने”@} 2 -- ‘अध्ययने चर्चयेत् चर्चतीति तु। 
 हिंसायां तर्जने शेतु तथैव परिभाषणे।।’ 3 इति देवः। 
 4 अस्य धातोः ण्यन्ते सर्वाणि रूपाणि भौवादिकचर्चतिवत् 5 बोध्यानि। 
 शतरि 6 सञ्चर्चयन्-न्ती। 
 क्तिन्विषये तु ‘ण्यासश्रन्थो युच्’ 7 इति युजपवादः,  ‘चिन्तिपूजिकथिकुम्बिचर्चश्च’ 8 इत्यादिना अङ् भवति,  इति विशेषः। 
 ण्यन्तात् सनि तु रूपाणि लिख्यन्ते -- चिचर्चयिषकः-षिका,  चिचर्चयिषिता-त्री,  चिचर्चयिषन्-न्ती,  चिचर्चयिषिष्यन्-न्ती-ती
   चिचर्चयिषमाणः,  चिचर्चयिषिष्यमाणः,  चिचर्चयिट्-यिषौ-यिषः,  चिचर्चयिषितः-तवान्,  चिचर्चयिषुः,  चिचर्चयिषितव्यम्,  चिचर्चयिषणीयम्,  चिचर्चयिष्यम्,  ईषच्चिचर्चयिषः इत्यादि,  चिचर्चयिष्यमाणः,  चिचर्चयिषः,  चिचर्चयिषितुम्,  चिचर्चयिषा,  चिचर्चयिषणम्,  चिचर्चयिषित्वा,  -- प्रचिचर्चयिष्य,  -- चिचर्चयिषम् २
   चिचर्चयिषित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (५०७)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७१३। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। ५४)
 04 =>
  [पृष्ठम्०४९१+ २७]
 05 =>
  (५०५)
 06 =>
  [[आ। ‘सञ्चर्चयन् अपनयानथ बुक्कयिष्णुः श्वेवोग्रशब्दनपरः कररुद्धकाणः। मल्लो जिजम्भिषुरसूदितवीर्यमीशं मुष्ट्या जजास बहु पाशितवांश्च दोष्णा।।’ धा। का। ३-३८।]]
 07 =>
  (३-३-१०७)
 08 =>
  (३-३-१०५)

1 {@“चल भृतौ”@} 2 भृतिः = भरणम्,  पोषणमिति यावत्। 
 ‘--भृत्यां चालयेत्,  कम्पने चलेत्।’ 3 इति देवः। 
 चालकः-लिका,  4 चाल्यम्,  इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि ण्यन्तात् भौवादिकचलतिवत् 5 ऊह्यानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु-- चिचालयिषकः-षिका,  चिचालयिषिता-त्री,  चिचालयिषन्-न्ती,  चिचालयिषिष्यन्-न्ती-ती,  चिचालयिषमाणः,  चिचालयिषिष्यमाणः,  चिचालयिट्-यिषौ-यिषः,  चिचालयिषितम्-तः-तवान्
   चिचालयिषुः,  चिचालयिषितव्यम्,  चिचालयिषणीयम्
   चिचालयिष्यम्,  ईषच्चिचालयिषः-दुश्चिचालयिषः-सुचिचालयिषः चिचालयिष्यमाणः,  चिचालयिषः,  चिचालयिषितुम्
   चिचालयिषा,  चिचालयिषणम्,  चिचालयिषित्वा,  प्रचिचालयिष्य
   चिचालयिषम् २
   चिचालयिषित्वा २। इति रूपाणीति विशेषः। 
 इति रूपाणीति विशेषः। 
 6
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (५१२)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१६०८। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  (श्लो। १५८)
 04 =>
  [[B। ‘काल्यप्रवेदनकरोऽयमवेलयद् द्राग् अन्याश्च तेलितकृपः खलु कंसचाल्यान्।’ कंसचाल्यान् = कंसपोष्यान् इत्यर्थः। धा। का। ३-२२।]]
 05 =>
  (५१०)
 06 =>
  [पृष्ठम्०४९४+ २४]

1 {@“चीव भाषार्थः”@} 2 3 अस्य धातोरास्वदीयत्वेन,  ‘आ स्वदः सकर्मकात्’ 4 इति वचनात्,  कर्मसंज्ञकार्थान्वय्यर्थबोधकत्व एव णिज् भवति। 
 अकर्मकत्वे तु नेति बोद्धव्यम्।]] चीवकः-विका,  चिचीवयिषकः-षिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिककीटयतिवत् 5 ज्ञेयानि। 
 6 चीवनम्, । 
 क्विपि,  7 च्यूः-च्युवौ- च्युवः
   इति रूपाणि। 
 8
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (५३१)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१७७५। सक। सेट्। उभ। आस्वदीयः)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (ग। सू। चुरादौ)
 05 =>
  (१९४)
 06 =>
  [[B। ‘नाहं बर्हयताऽस्म्यबल्ह्यमपि भोः सर्वैरिदं गोप्यते तांस्त्वं धूपय विच्छयन् क इव न त्वच्चीवनात् पोथयेत्।।’ धा। का। ३। ४४।]]
 07 =>
  [[३। क्विपि,  णिलोपे,  ‘च्छ्वोः शूडनुनासिके च’ (६-४-१९) इति वकारस्य ऊठि,  यणि रूपम्।]]
 08 =>
  [पृष्ठम्०५१७+ ३३]

1 {@“ज्रि वयोहानौ”@} 2 “जॄ--’ इति चौरादिकघातोर्नन्दिसम्मतः पाठ एवम्” इति मा। 
 धा। 
 वृत्तौ। 
 आधृषीयत्वेनास्य धातोर्णिज्विकल्पः। 
 णिच्पक्षे,  णिजभावपक्षे च,  शुद्धात् सन्नन्तात् यङन्ताच्च जिधातुवत् 3 धातुस्वरूपनिबन्धनकार्याणि विना बोध्यानि। 
 ण्यन्तात् सनि तु-- जिज्राययिषकः-षिका,  जिज्राययिषिता-त्री,  जिज्राययिषन्-न्ती,  जिज्राय- यिषिष्यन्-न्ती-ती,  जिज्राययिषमाणः,  जिज्राययिषिष्यमाणः,  जिज्राययिट्- यिषौ-यिषः,  जिज्राययिषितः-तवान्,  जिज्राययिषुः जिज्राययिषितव्यम्,  जिज्राययिषणीयम्,  जिज्राययिष्यम्,  ईषज्जिज्राययिषः-दुर्जिज्राययिषः-सुजि- ज्राययिषः,  जिज्राययिष्यमाणः,  जिज्राययिषः,  जिज्राययिषितुम्,  जिज्राय- यिषा,  जिज्राययिषणम्,  जिज्राययिषित्वा,  प्रजिज्राययिष्य,  जिज्राययिषम् २,  जिज्राययिषित्वा २
   इति रूपाणीति विशेषः। 
 4
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (६३०)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१८१६। सक। सेट्। उभ। आधृषीयः।)
 03 =>
  (५९९)
 04 =>
  [पृष्ठम्०५९९+ २७]

1 {@“तु गतिवृद्धिहिंसासु”@} 2 3 अदादौ ‘रु शब्दे’ इत्यत्र माधवधातुवृत्तौ एवं दृश्यते-- “‘तुरुस्तुशम्यमः--’ 4 इत्यत्र वृत्तौ-- ‘तुः इति सौत्रो धातुः’ इति। 
 अत्र न्यासे-- ‘वृध्यर्थ इति एके। 
 हिंसार्थ इति अपरे
   यस्य च लुग्विकरणत्वं स्मर्यते।’ इति। 
 वर्धमानश्च-- ‘तु इति वृद्धिहिंसयोरदादौ स्मर्यते’ इति। 
 हरदत्तस्तु-- वृद्ध्यर्थत्वमभिधाय,  ‘गत्यर्थ इति एके। 
 हिंसार्थ इत्यपरे।’ इति। 
 ‘त्रिष्वपि’ इति बोधिन्यासे।” इति।]] ‘तु इति सौत्रो धातुः गतिवृद्धिहिंसासु’ इति सि। 
 कौमुदी। 
 “अत्र व्याख्यानमेव शरणम्” इति बालमनोरमा। 
 5 तावकः-विका,  तावकः-विका,  6 तुतूषकः-षिका,  7 तोतूयकः-यिका
   तोता-त्री,  तावयिता-त्री,  तुतूषिता-त्री,  तोतूयिता-त्री
   8 उत्तुवन्-ती,  तावयन्-न्ती,  तुतूषन्-न्ती
   -- तोष्यन्-न्ती-ती,  तावयिष्यन्-न्ती-ती,  तुतूषिष्यन्-न्ती-ती
   -- -- तावयमानः,  तावयिष्यमाणः,  -- तोतूयमानः,  तोतूयिष्यमाणः
   9 संतुत्-संतुद्-संतुतौ-संतुतः
   -- -- तुतम्-तुतः,  तावितः,  तुतूषितः,  तोतूयितः-तवान्
   तवः,  तावः,  तुतूषुः,  तोतुवः
   तोतव्यम्,  तावयितव्यम्,  तुतूषितव्यम्,  तोतूयितव्यम्
   तवनीयम्,  तावनीयम्,  तुतूषणीयम्,  तोतूयनीयम्
   तव्यम्,  10 अवश्यताव्यम्,  ताव्यम्,  तुतूष्यम्,  तोतूय्यम्
   ईषत्तवः-दुस्तवः-सुतवः
   -- -- तूयमानः,  ताव्यमानः,  तुतूष्यमाणः,  तोतूय्यमानः
   तवः,  तावः,  तुतूषः,  तोतूयः
   तोतुम्,  तावयितुम्,  तुतूषितुम्,  तोतूयितुम्
   तुतिः,  तावना,  तुतूषा,  तोतूया
   तवनम्,  तावनम्,  तुतूषणम्,  तोतूयनम्
   तुत्वा,  तावयित्वा,  तुतूषित्वा,  तोतूयित्वा
   प्रतुत्य,  प्रताव्य,  प्रतुतूष्य,  प्रतोतूय्य
   11 तावम् २,  तुत्वा २,  तावम् २,  तावयित्वा २,  तुतूषम् २,  तुतूषित्वा २,  तोतूयम् २
   तोतूयित्वा २।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (७३०)
 02 =>
  (२-अदादिः-१०३४-आ। सक। अनि। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (७-३-९५)
 05 =>
  [पृष्ठम्०६६२+ २७]
 06 =>
  [[१। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वान्न गुणः। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। षत्वम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
 07 =>
  [[२। ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासे गुणः। ‘अकृत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। एवं यङन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]
 08 =>
  [[३। ‘लुग्विकरणेऽदादौ धातोरस्य पाठ इति व्याख्यातृभिरुक्तत्वात् ‘अदिप्रभृतिभ्यः शपः’ (२-४-७२) इति लुक्। शतुर्ङिद्वद्भावान्न गुणः। ‘अचि श्नुधातुभ्रुवां--’ (६-४-७७) इत्युवङ्।]]
 09 =>
  [[४। क्विपि,  ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुक्। एवं ल्यप्यपि ज्ञेयम्।]]
 10 =>
  [[५। ‘ओरावश्यके’ (३-१-१२५) इति ण्यत्। ‘लुम्पेदवश्यमः कृत्ये--’ (वा। ६-३-१०९) इति पृषोदरादिषु पाठात् अवश्यमो मकारस्य लोपः।]]
 11 =>
  [पृष्ठम्०६६३+ २६]

1 {@“तुण कौटिल्ये”@} 2 तोणकः-णिका,  तोणकः-णिका,  तुतोणिषकः-तुतुणिषकः-षिका,  तोतुणकः- णिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि गुफधातुवद् 3 बोध्यानि। 
 क्विपि-प्रतूण्-प्रतूणौ-प्रतूणः
   इति। 
 शतरि तु -- तुणन्-ती-न्ती
   इति रूपाणीति विशेषः। 
 घञि- 4 तोणः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (७३९)
 02 =>
  (६-तुदादिः-१३३२। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (४०९)
 04 =>
  [[आ। ‘नार्यः संमृडदालिकेलिपृडिता यस्मिन् पृणन्त्यः प्रियान् नित्यं तैर्वृणिता मूणालकमनीयाङ्ग्यो वितोणाशयाः।।’ धा। का। २। ७५।]]

1 {@“पन स्तुतौ”@} 2 3 क्षीरतरङ्गिण्यां ‘पनायते हरिम्।’ इत्यात्मनेपदमायप्रत्ययान्तात् निरुच्य,  तस्य साधकत्वेन,  “अत्र,  ‘अवयवेऽपि कृतं लिङ्गं समुदायस्य विशेषकं भवति।’ 4 इत्यायव्यवधानेऽपि आत्मनेपदम्।’ इत्युक्तम्। 
 परं तु-- पनायतेरार्धधातुके आयप्रत्ययाभावपक्षेऽनुदात्तेत्त्वस्य चरितार्थत्वात् आत्मनेपदं चिन्त्यम्।]] पनायकः-पानकः-निका,  पनायकः-पानकः,  पिपनायिषकः-पिपनिषकः-षिका,  पंपनकः-पम्पनकः-निका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकपणायतिवत् 5 ज्ञेयानि। 
 6 असच्प्रत्यये रूपम्। 
 पनसः = फलवृक्षविशेषः।]] पनसः। 
 7 पनितम्। 
 8
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (९७४)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-४४०। सक। सेट्। आत्म।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (भाष्यम्-३-१-५)
 05 =>
  (९६४)
 06 =>
  [[४। औणादिके [द। उ। ९। ४४]
 07 =>
  [[आ। ‘पणाय्यरूपा पनिताकूतीन् ययुर्भामिन्य एवाक्षमया स्वकामुकान्।’ धा। का। १। ५७।]]
 08 =>
  [पृष्ठम्०८४८+ २९]

1 {@“भस भर्त्सनदीप्त्योः”@} 2 छान्दसः। 
 3 धातुपाठेषु सर्वत्र ‘--भर्त्सनदीप्त्योः’ इत्येवास्य धातोरर्थनिर्देशो दृश्यते। 
 परं तु निरुक्ते 4 ‘बभस्तिरत्तिकर्मा।’ इत्युक्तत्वात्
   तथा,  ‘हरी इवान्धांसि बप्सता।’ 5 इत्यत्र यास्केन ‘हरी इवान्नानि भुञ्जाने।’ इति व्याख्यानात्,  सायणभाष्येऽपि ‘भस भक्षणदीप्त्योः।’ इत्येवात्र 6 धातुस्वरूपोपादानाच्च ‘भक्षणदीप्त्योः’ इत्येव पाठः प्रामाणिक इति,  भर्त्सन-भक्षणशब्दयोः प्रायस्तुल्यश्रुत्या पाठभेद इति वा प्रतिभाति।]] 7 भासकः-सिका,  भासकः-सिका,  बिभसिषकः-षिका,  बाभसकः-सिका
   भसिता-त्री,  भासयिता-त्री,  बिभसिषिता-त्री,  बाभसिता-त्री
   8 बप्सत्-बप्सतौ-बप्सतः,  9 भासयन्-न्ती-ती,  बिभसिषन्-न्ती-ती
   -- भसिष्यन्-न्ती-ती,  भासयिष्यन्-न्ती-ती,  बिभसिषिष्यन्-न्ती-ती
   -- इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि आदादिककशतिवत् 10 ज्ञेयानि। 
 11 नभः,  12 भस्म,  13 भस्त्रम्,  14 भसत् इतीमानि रूपाण्यस्माद् भवन्तीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (११५२)
 02 =>
  (३-जुहोत्यादिः-११००। अक। सेट्। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (५-४६)
 05 =>
  (ऋ। वे। १-६-२८-७)
 06 =>
  (ऋ। वे। १-६-२८-७)
 07 =>
  [पृष्ठम्०९४६+ २६]
 08 =>
  [[१। शतरि,  शपि,  तस्य ‘जुहोत्यादिभ्यः--’ (२-४-७५) इति श्लुः। ‘श्लौ’ (६-१-१०) इति द्विर्वचनम्। ‘घसिभसोर्हलि च’ (६-४-१००) इति उपधा- ऽकारलोपः। ‘खरि च’ (८-४-५५) इति भकारस्य चर्त्वेन पकारः। अभ्यासे हलादिशेषजश्त्वादिकम्।]]
 09 =>
  [[२। भक्षणार्थकत्वे,  ‘निगरणचलनार्थेभ्यः--’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् कर्तृगामिन्यपि क्रियाफले परस्मैपदमेव। दीप्त्याद्यर्थकत्वे,  छान्दसत्वात् दृष्टानुविध्याश्रयणे वा शानजन्तेऽपि भासयमानः इति रूपं साध्वेवेत्यपि बोध्यम्।]]
 10 =>
  (१७८)
 11 =>
  [[३। न बभस्ति इति नभः = आकाशः। नञ्पूर्वादस्मात् ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यते’ (३-२-१७८) इति क्विपि सकारस्य रुत्वे विसर्गे च रूपमिति आत्रेयादयः साधयन्तीति माधवधातुवृत्तौ दृश्यते। अत्र बाहुलकात् नञ्समासे नलोपाभाव इति बोध्यम्।]]
 12 =>
  [[४। भाषायामपि,  ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इति मनिन्प्रत्यये ‘नेड् वशि कृति’ (७-२-८) इतीण्निषेधे रूपमेवम्। ‘भूतेऽपि दृश्यन्ते’ (३-३-२) इति भूते- ऽयं प्रत्ययः। भसितम् = भस्म।]]
 13 =>
  [[५। ‘हुयामाश्रुभसिभ्यस्त्रन्’ (द। उ। ८-८४) इति त्रन्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘तितुत्रत--’ (७-२-९) इतीण्निषेधः। बभस्तीति भस्त्रम् = चर्म,  उदरं च।]]
 14 =>
  [[६। ‘शॄदॄभसोऽदिः’ (द। उ। ६-४२) इत्यदिप्रत्यये रूपमेवम्। बभस्ति,  भस्यते वा तस्मिन् आहार इति भसत् = आमाशयस्थानम्।]]

1 {@“मडि भूषायाम्,  हर्षे च”@} 2 3 “-- ‘मडि भूषायाम्’ इति भूवादौ पाठादेव मण्डति इति सिद्धेः,  अस्येदित्त्वं नुम्मात्रार्थम्,  न तु णिज्विकल्पार्थम्
   तेन हर्षे मण्डति इति न भवति।” इति मा। 
 धा। 
 वृत्तिः। 
 क्वचित् कोशे अत्र ‘हर्षे च’ इति न पठ्यते। 
 पाठ- शुद्धिरत्र कीदृशीति न विद्मः।]] ‘भूषार्थे मण्डतीति स्यात्,  तत्र मण्डयतीति णौ। 
 4 इति देवः। 
 मण्डकः-ण्डिका,  मिमण्डयिषकः-षिका
   इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादि- ककुण्ठयतिवत् 5 ज्ञेयानि।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१२०९)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१५८७। सक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (श्लो। ८४)
 05 =>
  (२१०)

1 {@“यत्रि सङ्कोचने”@} 2 3 ‘यन्तृ--’ इति ऋदिदत्र पाठ इति आभरणकारमतत्वेन धातुवृत्तावु- पादाय-- “अयं पाठः चिरन्तनव्याख्यानेषु न दृश्यते
   प्रत्युत यन्त्रणादिशब्द- मस्मादेव मैत्रेयादयो व्युदपादयन्।” इति विवेचितम्। 
 “अत्रापि पूर्ववत् 4 इदित्करणात् यन्त्रतीत्याद्यपि भवति।” इति मा। 
 धा। 
 वृत्तिः। 
 “यन्त्र--इति पठितुं युक्तम्। 
 यत्तु-इदित्करणात् यन्त्रतीति माधवेनो- क्तम्--तच्चिन्त्यम्।” इति सिद्धान्तकौमुद्युक्तिरेव साधुः। 
 यतः-- ‘चिन्त्यात्’ इत्यादौ उपधानकारसद्भावेन,  णिजभावपक्षे नलोपव्यावृत्त्या सार्थकतां लभमान इकारः णिजभावं चिन्तेर्ज्ञापयतीति तूचितम्। 
 इह तु रेफस्यैवोप- धात्वप्रसङ्गेन नलोपप्रसक्त्यभावात्--इति ज्ञेयम्।]] यन्त्रकः-न्त्रिका,  यियन्त्रयिषकः-षिका
   यन्त्रयिता-त्री,  यियन्त्रयिषिता-त्री
   5 इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकतन्त्रयतिवत् 6 ज्ञेयानि। 
 यति-- 7 अयन्त्र्यम्।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१३३८)
 02 =>
  (१०-चुरादिः-१५३६। अक। सेट्। उभ।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  (चितिधातुवत्)
 05 =>
  [पृष्ठम्१०६९+ २६]
 06 =>
  (६९८)
 07 =>
  [[आ। ‘संचोरयन्तमरिगर्वमशेषभद्रं चिन्तन्तमन्तकमिवाप्तमयन्त्र्यवीर्यम्।’ धा। का। ३-१३।]]

1 {@“रिष हिंसायाम्”@} 2 3 “इह केचित् ‘रिष हिंसायां च’ इति पठन्ति। 
 ‘न रिष्यति न व्यथते’ इत्यादयश्च प्रयोगा दृश्यन्ते। 
 आत्रेयमैत्रेयादयस्तु न पेठुः” इति मा। 
 धा। 
 वृत्तिः। 
 क्षीरतरङ्गिण्याम् अयं धातुः दिवादिषु न दृश्यते। 
 परं तु भ्वादौ ‘दिवादौ रिष्यति।’ इति क्षीरस्वामिनैवोक्तम्। 
 तेन दिवादिषु पठितोऽप्य- धुना भ्रष्टः स्यादिति भाति। 
 सिःकौमुद्यादिषु तु स्वतन्त्रेण पठ्यते।]] रेषकः-षिका,  रेषकः-षिका,  रिरिषिषकः-रिरेषिषकः-षिका,  रेरिषकः-षिका
   4 रेषिता-रेष्टा-ष्टी,  रेषयिता-त्री,  रिरिषिषिता-रिरेषिषिता-त्री,  रेरिषिता-त्री
   इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिकरेषतिवत् 5 बोध्यानि। 
 शतरि-रिष्यन्-न्ती-ती,  इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१४०९)
 02 =>
  (४-दिवादिः-१२३१। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  [[[अ]
 04 =>
  [[१। ‘तीषसहलुभरुषरिषः’ (७-२-४८) इत्यत्र विशेषाभावात् दैवादिकस्यास्यापि ग्रहणम्। तेनेड्विकल्पः। ‘यथालक्षणमप्रयुक्ते’ इति भाष्यन्यायमाश्रित्यैवमुक्तम्। ‘यथा- ऽलक्षणमप्रयुक्ते’ इति भाष्यपाठाश्रयणे तु (अप्रयुक्तस्थले लक्षणस्याभाव एवेत्य- धुनाऽर्थः।) इड्विकल्पाभाव एवेति बोध्यम्।]]
 05 =>
  (१४०८)

1 {@“लिख अक्षरविन्यासे”@} 2 इत्यत्र ‘कुटस्य आदिः कुटादिः,  कुटादिश्च कुटादयश्च इति बहुव्रीहितत्पुरुषयोः सह विवक्षां कृत्वा--कुटादेः पूर्वं पठितस्य अस्यापि धातोः ङित्त्वमभ्युपगच्छन्ति। 
 पक्षोऽयं पदमञ्जर्यां दूषितः
   ‘अपाच्चतुष्पा- च्छकुनिष्वालेखने’ 3 इति निर्देशात् ‘रलो व्युपधात्--’ 4 इत्यत्र काशिकादिषु लिखित्वा--लेखित्वा लिलिखिषति-लिलेखिषति इत्युदाहरणात्,  ‘ईश्वरे तोसुन्--’ 5 इत्यत्र ‘विलिखितुमित्यर्थः’ इति वृत्तौ विवरणात् च न समञ्जसोऽयं पक्ष इति। 
 वर्धमानप्रभृतयोऽपि एवमेवाहुरिति धातुवृत्त्यादिषु स्पष्टम्। 
 लिखितुम्,  लिखिष्यते इत्यादि तु ‘संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः’ 6 इति कथञ्चित् समर्थनीयम्। 
 एतेन ‘लिखन- संक्षेपनिर्बन्धवतो दीधितिकारस्य--’ इति गदाधरोक्तिरपि व्याख्याता। 
 बोपदेवव्याकरणे मुग्धबोधे तु कुटादित्वमेवास्यापि धातोरङ्गीकृतम्।]] लेखकः-खिका,  लेखकः-खिका,  लिलेखिषकः- 7 लिलिखिषकः-षिका,  लेलिखकः-खिका
   लेखिता-त्री,  लेखयिता-त्री,  लिलेखिषिता-लिलिखिषिता-त्री,  लेलिखिता-त्री
   इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि तौदादिकिलतिवत् 8 ज्ञेयानि। 
 लेखः,  विलेखनः 9 लेखनी,  10 हृल्लेखः,  विलेखी- 11 व्यावलेखी,  12 लेखा-रेखा,  13 14 दन्तलेखकः इत्यादीनि रूपाण्यस्य धातोः विशेषेण भवन्तीति ज्ञेयम्। 
 15 लिखापयति।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१४८५)
 02 =>
  (६-तुदादिः-१३६५। सक। सेट्। पर। [[[अ] तुदादिष्वयं धातुः कुटादेः पूर्वं पठितः। ञित्णिद्भिन्नानां प्रत्ययानां ङिद्वद्भावः कुटादीनां विधीयते--कुटितुम्--कुटिता इत्यादिरूपसिद्धये। एवं ‘लिखितुं विश्वसृजोऽपि शक्तिहानिः’,  ‘स्वयमेव लिखिष्यते’ इत्यादिषु गुणाभावोपपत्त्यर्थं ‘गाङ्कुटादिभ्यः--’ (१-२-१)
 03 =>
  (६-१-१४२)
 04 =>
  (१-२-२६)
 05 =>
  (३-४-१३)
 06 =>
  (परि। ९५)
 07 =>
  [[१। सन्नन्ते ‘रलो व्युपधात्--’ (१-२-२६) इति कित्त्वविकल्पनात् रूपद्वयमिति ज्ञेयम्।]]
 08 =>
  (१९३)
 09 =>
  [[२। ल्युडन्तात् स्त्रियां टित्त्वेन ङीपि रूपमेवम्।]]
 10 =>
  [[३। हृदयं लिखतीति हृल्लेखः। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि ‘हृदयस्य हृल्लेख--’ (६-३-५०) इति हृदयशब्दस्य ‘हृत्’ इत्यादेशः।]]
 11 =>
  [[४। कर्मव्यतीहारे णचि,  ‘णचस्स्त्रियाम्--’ (५-४-१४) इत्यञि ङीपि रूपमेवम्।]]
 12 =>
  [[५। भिदादि (३-३-१०४) पाठादङि रूपमेवम्। तत्रेव गणे पाठात् लकारस्य पाक्षिको रेफादेशश्च। तेन रेखा इत्यपि साधुः।]]
 13 =>
  [पृष्ठम्११६१+ २७]
 14 =>
  [[१। दन्तस्य लेखकः दन्तलेखकः। ‘नित्यं क्रीडाजीविकयोः’ (२-२-१७) इति षष्ठ्यन्तस्य दन्तशब्दस्य अकारान्तेन लेखकशब्देन तत्पुरुषसमासः। यस्य गजवराहादिदन्तेषु चित्रं विलिख्य तन्मूलिका जीविका तत्रैवायं--जीविकार्थे समास इति बोध्यम्।]]
 15 =>
  [[२। लिखम् आचष्टे लिखापयतीति निष्पाद्य,  ‘अर्थवेदयोरप्यापुग्वक्तव्यः’ (वा। ३-१-२५) इत्यत्र ‘अपुक्’ इति ह्रस्वोच्चारणेनैव सिद्धौ दीर्घोच्चारणात् उपात्तभिन्नेष्वपि आपुग् भवतीति मत्वा अत्रापि आपुग् भवतीति आत्रेयमतं धातुवृत्तौ प्रतिपादितमि- हानुसन्धेयम्।]]

1 {@“लु2न्च अपनयने”@} 3 4 “केचिदमुमुदितं पठन्ति,  तदनार्षम्
   राजदन्तादिषु 5 ‘मृष्टलुचितम्’ इति पाठात्” इति मा। 
 धा। 
 वृत्तिः। 
 अयं भावः--उदित्त्वेन क्त्वायामिड्विक- ल्पनात् ‘यस्य विभाषा’ 6 इति निष्ठायामिण्निषेधः स्यात् इति।]] 7 लुञ्चकः-ञ्चिका,  लुञ्चकः-ञ्चिका,  लुलुञ्चिषकः-षिका,  लोलुचकः-चिका
   लुञ्चिता-त्री,  लुञ्चयिता-त्री,  लुलुञ्चिषिता-त्री,  लोलुचिता-त्री
   8 लुञ्चन्-न्ती,  लुञ्चयन्-न्ती,  लुलुञ्चिषन्-न्ती
   इत्यादीनि रूपाणि सर्वाण्यपि भौवादिक- कुञ्चतिवत् 9 ज्ञेयानि। 
 लुञ्चितम्,  10 लुञ्चित्वा-लुचित्वा,  इमानि रूपाण्यधि- कानीति विशेषः। 
 क्विपि-लुक्-लुञ्चौ-लुञ्चः
   ण्यन्तात् तु लुन्-लुञ्चौ-लुञ्चः
   इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१५०९)
 02 =>
  [ञ्च]
 03 =>
  (१-भ्वादिः-१८७। सक। सेट्। पर।)
 04 =>
  [[[अ]
 05 =>
  (२-२-३१)
 06 =>
  (७-२-१५)
 07 =>
  [पृष्ठम्११७३+ २५]
 08 =>
  [[आ। ‘चुकोच यत्रोत्कुचिताङ्गमुन्मुदः क्रौञ्चोऽपि लुञ्चन् हृदि सम्यगार्तताम्।।’ धा। का। १-२५।]]
 09 =>
  (२२२)
 10 =>
  [[१। क्त्वायाम् ‘वञ्चिलुञ्च्युतश्च’ (१-२-२४) इति कित्त्वविकल्पनात् पक्षे नलोपे च रूपद्वयम् इति ज्ञेयम्।]]

1 {@“शुठि खण्डनप्रमर्दनयोः”@} 2 ‘-- गतिप्रतिघाते’ इति क्षीरस्वामी। 
 ‘शुठ--’ इति दुर्गः। 
 पुरुषकारे तु “‘शूठ गति…’ इति क्षीरस्वामी” इत्युक्तम्
   परं तु क्षीरतरङ्गिण्यां ‘शुठ’ इत्येव दृश्यते। 
 शुण्ठकः-ण्ठिका,  शुण्ठकः-ण्ठिका,  शुशुण्ठिषकः-षिका,  शोशुण्ठकः-ण्ठिका
   इत्यादिकानि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिककुण्ठतिवत् 3 ऊह्यानि। 
 शुण्ठी ओषधिमूलिकाविशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
 
 01 =>
  (१७२९)
 02 =>
  (१-भ्वादिः-३४१-। सक। सेट्। पर।)
 03 =>
  (२०९)

Capeller

German

 1. तु तवीति stark sein,  vermögen. 

 2. तु॑ (तू॑) aber,  doch,  nun
 oft explet. किं तु
o. परं तु dennoch,  gleichwohl. न तु
nicht aber,  dennoch nicht. भूयस् o
वरम्—न तु eher — als.

Grassman

German

 √tu [Cu. 〔247〕],  Macht haben,  gedeihen. — Causale: zur Geltung bringen,  wirksam machen [A.].
Mit úd,  zur Geltung bringen [A.].
sám,  kräftig wirken.
Stamm tav:
-vīti úd: ártham {885, 1}.
Perf. stark tūtāv:
-va [3. s.] sá {94, 2}.
Aor. des Caus. tūto:
-os tújim gṛṇántam {467, 4}.
-ot bráhma {211, 5}
 śáṃsam {211, 7}. [Page538]
Part. des Intens. távītvat:
-at [N. m.] sam: krátum dadhikrā́s ánu samtávītuat {336, 4}.
Verbale tú
dem Comparativ távīyas,  távyas zu Grunde liegend.

 tú (metrisch gedehnt tū́),  1〉 bei Aufforderungen: doch (die Aufforderung dringender machend),  so besonders bei Imperativen zweiter Person {5, 1}
 {10, 11}
 {29, 1}—_{29, 7}
 {177, 4}
 {264, 2}
 {270, 9}
 {275, 1}
 {284, 2}
 {285, 10}
 {328, 1}
 {356, 7}
 {464, 7}
 {545, 1}
 {621, 16}. _{621, 26}
 {622, 22}
 {627, 11}
 {633, 14}
 {652, 24}
 {690, 1}
 {691, 4}
 {784, 9}
 {799, 1}
 {819, 24}
 {827, 5}(?)
 oder dritter Person: {297, 10}
 {647, 14}
 oder bei auffordernden Conjunctiven: {169, 4}
 {489, 9}
 {809, 38}. In ähnlichem Sinne auch in {621, 10} bei ā́ huve,  wo sich tú auf die in der Einladung enthaltene Aufforderung bezieht
 2〉 aber,  sondern,  vielmehr in {470, 5}: Nicht ward dieser deiner Kraft ein Ziel gesetzt,  sondern (tú) deine Grösse stösst die beiden Welten auseinander
 3〉 doch,  besonders bei Behauptungen,  namentlich nach tá: {69, 8}
 {132, 3}
 {318, 5}. _{318, 6}
 {264, 12}
 nach dhī́rā {602, 1}
 tā́ni brahmā́ {911, 35}. — In {914, 6},  wo es nach ū steht,  ist die Lesart verderbt.

 tú
1〉 bei Imperativen zweiter Person {462, 8}
 {477, 5}
 {547, 4}
 {678, 16}
 {704, 2}
 {784, 8}
 bei auffordernden Conjunctiven yakṣi {827, 6}
 3〉 beī sá {1020, 4}
 ā́ 〰 nas sá vayati {641, 10}.

Burnouf

French

 तु तु (conj.) mais
		 aussi
 pourtant.

 *तु तु. तौमि et तवीमि 2
 etc. Croître,  grandir, 
prospérer,  Vd.

Stchoupak

French

 तु
 particule enclit. mais,  et,  or,  qqf.  explétif 
 कामम्॥। तु,  त्व्
एव,  त्व् एव च certes,  s'il
 est vrai que... mais plutôt,  mais en
fait 
 क्। भूयस् ou वरम्॥। न तु plutôt que 
 किं तु v. किम्
{% 
 paraṃ tu %} v. {%param 
 tu...tu %} certes... mais 
 न (च)... अपि
तु ne pas... mais (bien plutôt) 
 च॥। न तु bien que... pourtant 
 il
n'est pas (vrai que).

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.